باۋىرلاس قازاق ەلىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» دەپ اتالاتىن باعدارلاماسى اياسىندا وتكەن جىلى انكارا قالاسىندا تۇرىك تىلىندە جارىق كورگەن تۇگەل تۇركى جۇرتىنا بەلگىلى جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ «اي مەن ايشا» اتتى رومانىن العاش قولىما تيگەندە-اق قىزىعىپ وقىپ شىققان ەدىم. كەيىنىرەك «بەنگۋ» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى جيناقتىڭ ءبىرىنشى تارالىمى تاۋسىلىپ كەتكەن سوڭ, اتالعان جيناقتى ەكىنشى رەت باسۋعا دايىنداپ وتىرعاندىعىن ايتىپ, مەنەن كىتاپتى قايتا رەداكتسيالاپ بەرۋدى ءوتىندى. تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ تاعدىرىن قوزعاعان وسىنداي ۇلكەن شىعارمانىڭ اۋدارماسىن قاراپ شىعۋ ءۇشىن دە اۆتوردىڭ تالعامىنداي تالعام, تالانتىنداي تالانت كەرەگى انىق. دەگەنمەن سەنىم ارتىلعان سوڭ بىردەن كەلىسىم بەردىم.
«اي مەن ايشا» رومانى قازاق ەلىنىڭ تاريحي مەكەندەرىنىڭ ءبىرى – جامبىل وبلىسىنا قاراستى جۋالى اۋدانىنىڭ مىڭبۇلاق اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن بارسحان دەيتىن بالانىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتكەن. كىشكەنتاي كەيىپكەر اۆتوردىڭ ءوزى ەكەنى بىردەن سەزىلەدى. ال نەگىزگى كەيىپكەر بالانىڭ اناسى ايشا. شىعارمادا سوعىس جىلدارىنداعى انالاردىڭ, «41-ءشى جىلعى كەلىنشەكتەردىڭ» سيمۆولىنا اينالعان ايشانىڭ تاعدىردىڭ اۋىر تاۋقىمەتىن تارتىپ, قيىندىققا مويىماي, اللاعا سيىنىپ, ايعا سىرىن اقتارىپ, سىرتقى جاۋمەن ەمەس, ىشكى قاس-دۇشپانمەن ارپالىسقاندىعى شەبەر سۋرەتتەلەدى. قازاقتىڭ تالانتتى جازۋشىسى, «مەنىڭ اتىم – قوجا» پوۆەسىنىڭ اۆتورى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «سوعىس – بىرەۋگە سوعىس, بىرەۋگە – ىرىس» دەگەن ءسوزى ايقىندالا تۇسەدى.
روماننىڭ وزەگىندە باسقا تۇسكەن قيىندىققا ءۇنسىز مويىنcۇنا سالۋ ەمەس, كەز كەلگەن تىعىرىقتان الىپ شىعار ايقىن ماقسات, تاباندى مىنەز, باتىل قايسارلىق جاتىر. كەيىپكەرلەر اراسىنداعى ەموتسيالىق بايلانىستار مەن ديالوگتار تۇرعىسىنان قاراعاندا, بۇل شىعارمانى – شىنايى «درامالىق رومان»; كەيىپكەرلەردىڭ ءبىر قىرىمەن نەمەسە ءبىر جاقتى مىنەزىمەن شەكتەلمەي, وزگەرىپ وتىراتىن ءار الۋان مىنەزدى شەبەرلىكپەن جەتكىزۋ ارقىلى ايشىقتالعان «كلاسسيكالىق جانە رەاليستىك رومان»; بۇگىنگى تاڭدا دا وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان قوعامدىق ماسەلەلەردى ارقاۋ ەتكەن «الەۋمەتتىك رومان» دەپ باعالاۋعا بولادى.
كۇيەۋى مۇرتازا تۇتقىندالعاننان كەيىن ءۇش بالاسىمەن قالعان ايشا انا كولحوزداستىرۋ ناۋقانىنىڭ قۇربانى بولادى. جوقشىلىقتىڭ ازابىن, جالعىزدىقتىڭ زاردابىن شەگەدى. ارسىزدىقپەن ارپالىسىپ, ءۇش بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسەدى. ايشاعا كۇش بەرەتىن – جاراتۋشى, ال ونى جۇباتاتىن اسپانداعى اي. اۆتور اي مەن ايشانىڭ اراسىندا تاماشا رۋحاني بايلانىس ورناتقان. وسى سەبەپتەن روماننىڭ تاقىرىبى ىشكى مازمۇنىنا ساي.
«اي مەن ايشا» رومانىندا شىندىققا جاناسپايتىن ساتتەر, بولمىسقا قاراما-قايشى كەلەتىن فاكتورلار جوق. كەرىسىنشە, شىعارمادا شىندىقتىڭ شىنايى ءجۇزىن كورۋگە بولادى. قالامگەر وقىرماننان ەشتەڭە جاسىرماي, ءبىر ءداۋىردىڭ تراگەدياسىن قاز-قالپىندا سۋرەتتەپ, تايعا تاڭبا باسقانداي اشىپ كورسەتەدى. ويتكەنى بالا بارسحاننىڭ باسىنان كەشكەندەرى – زامانىمىزدان وزعان زاڭعار جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ ءوز ءومىرى. روماننىڭ كوركەم ءتىلى جانە بايانداۋ ءتاسىلى بۇرىنعى داستاندارعا, سونىمەن قاتار الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىنا كەلەدى. شىعارما فولكلورلىق جانە ەتنوگرافيالىق قۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى جانە ءبىر دەممەن وقىلادى. اۆتور ءسوزدى ورنى-ورنىمەن شەبەر قولدانعاندىقتان, شىن مانىسىندەگى ءسوز زەرگەرى ەكەنى بىردەن بايقالادى. كەي وقيعانى ءبىر عانا سوزبەن بايانداۋىنىڭ ءوزى شىعارمانىڭ اۋەندىك ىرعاعىنا قوسىلعان نوتا ىسپەتتەس. جازۋ ءستيلى ارقىلى اۆتور وقىرماننىڭ نازارىن بىردەن وزىنە قاراي باۋراپ اكەتەدى. سونداي-اق اۆتوردىڭ ءوز كوزىمەن كورىپ وسكەن, كۋا بولعان وقيعالار مەن كەيىپكەرلەر الىنعاندىقتان, شىعارمانىڭ شىنايى جازىلعاندىعى سەزىلەدى. جازۋشىنىڭ جان دۇنيەسىنە جىلىمىق بولىپ تۇسكەن كەي ءسوز تىركەستەرى دە ءوز ورنىن تاۋىپ باياندالعاندىقتان, وقىرمان ەرىكسىز تۇردە سول ءبىر تىلسىمعا تولى ءساتتى باستان كەشىرىپ وتىرادى. ءبىر مەزەتتە ءدوپ باسىپ ايتىلعان الگى سوزدەن اتتاي الماي تۇرادى.
كەيىپكەرلەردىڭ وبرازى, سوزبەن سالىنعان سۋرەتتەرى كوز الدىڭنان كەتپەيدى. كەي كەيىپكەرلەرمەن سىرلاسقىڭ كەلىپ تۇرادى, كەيبىرەۋىنە قول ۇشىڭدى بەرگىڭ كەلەدى. ەندى ءبىرىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن كوز الدىڭا ەلەستەتىپ, جىلاعىڭ كەلسە, كەي جاعىمسىز كەيىپكەرلەرگە اشۋلاناسىڭ. ال ايشانىڭ ءجونى بولەك, جانى باسقا, بولمىسى مەن مىنەزى ەشكىمگە ۇقسامايدى. اتاجۇرتتىڭ ايەلى تۇرىك تىلىندەگى شىعارمادا انادولىنىڭ قاھارمان ايەل بەينەسىنە اينالادى. ءيا, ءسوز شەبەرى شەرحان مۇرتازانىڭ كوپتەگەن قالامگەرلەرگە دارىماعان بيىك تالانتى مەن تالعامى شىعارمانى ءوزى ايتقان ء«تاڭىرتاۋدىڭ شىڭىنا» جەتكىزدى. ونىڭ تۇلعالىق بولمىس-قاسيەتى شىعارماسىنان انىق كورىنەدى. ول وبرازداردى اشقان سايىن, كوكىرەكتى كەرنەگەن سەزىمدى وياتقان سايىن, ءوزىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭ ويشىل ەكەندىگىن دالەلدەي تۇسەدى. وسىلايشا رومان جاي عانا ادەبي شىعارما شەڭبەرىنەن شىعىپ, تەرەڭ تەلەگەي تەڭىزگە اينالادى. بالانىڭ كوزىمەن, ەرەسەكتىڭ ويىمەن بايانداعان جازۋشىنىڭ وقىرماننىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, جۇرەگىن تەربەتكەن قابىلەتى ونىڭ قانداي قالام شەبەرى ەكەندىگىن انىق كورسەتەدى.
جازۋشى شەرحان مۇرتازا وقيعالاردى, كەيىپكەرلەردى بۇرمالامايدى جانە ءوزىنىڭ ويىن اشىق بىلدىرەدى. وقىرمان مەن تۋىندىنىڭ اراسىندا باسقا نىسانا جوق, وعان جازۋشى جول بەرمەگەن. وزىندىك بايانداۋ ستيلىمەن ءسوز ساحناسىن قۇرادى, تىرشىلىك پەن ءومىردىڭ كورىنىس سپەكتاكلىن ويناتادى. سوندىقتان روماننىڭ ىشىندە ورىن العان ءاربىر اڭگىمەسى ءبىر-ءبىر سۋرەت بولسا, تۇتاس شىعارماسى قوعامدى, زاماندى جانە تابيعاتتى بەينەلەگەن گالەرەيا. مىڭبۇلاقتاعى سۋرەتتەر, بارسحان مەن ايشانىڭ تىرشىلىگى كينونىڭ ەستەن كەتپەس فراگمەنتتەرى ءتارىزدى قايتا-قايتا كوز الدىڭا ءتىرىلىپ كەلەدى. قول بۇلعاساڭىز سىزگە دە قول بۇلعاپ, سالەم بەرەتىن ءتارىزدى. قولىڭىزدى سوزا قالساڭىز بارسحاننىڭ باسىنان ايالاي سيپاپ وتەتىن سياقتى سەزىنەسىز. «سۋدىڭ ءدامى – تامشىدان» دەگەندەي, شىعارمانىڭ ءاربىر سيۋجەتى ۇلكەن ويدى ارقالايدى جانە ءاربىر وقيعاسى وبرازدارمەن قوسىپ ايتقاندا عۇمىرلى ءبىر-ءبىر شىعارما بولىپ شىققان. ارينە بارلىق روماندار قىسقا اڭگىمەلەردەن قۇرالادى. دەگەنمەن رومان جانرىنىڭ قانشالىقتى دامىعانىن ش.مۇرتازانىڭ شىعارماسىنان بايقاۋ قيىن ەمەس. جازۋشى كەيدە رومان جازامىن دەپ ۇستەلگە وتىرمايتىنى ءسوزسىز. ياعني, جانردى تاڭدامايدى. اسىرەسە شىعارما شىنايى جازىلعان بولسا. ونىڭ ماقساتى – ءسوز ارقىلى ساناعا ىقپال ەتۋ. بىراق ماسەلە جانردا ەمەس, ادەبي فورمادا ەمەس, تۋىندىنىڭ ارقالاعان جۇگىندە, وزەگى مەن مانىندە جاتىر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, شەرحان مۇرتازانى تۇركى الەمىنىڭ عانا ەمەس, الەم ادەبيەتىندە وزىندىك ورنى بار تالانتتى جازۋشى دەر ەدىم. ازىرگە جازۋشىنىڭ باسقا شىعارمالارىن وقىعانىم جوق. الايدا ونىڭ قالامىنان تۋعان «اي مەن ايشا» اتتى رومانى – الەم ادەبيەتى كەڭىستىگىندە ءوز ورنىن الاتىن شىعارما. الەم تىلدەرىنە اۋدارىلاتىن شىعارمالاردىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, 1990-شى جىلداردىڭ اياعىندا جارىق كورگەن بۇل شىعارما اراعا 20 جىل سالىپ, تۇرىك تىلىنە ەندى عانا اۋدارىلىپ وتىر. مۇرتازا مەن ايشانىڭ ۇلى بارسحان جەتىمدەر ۇيىندە تۋعان وليۆەر تۆيست سىندى الەمدىك كلاسسيكالىق ادەبيەتتە ءوز ورنىن الۋ كەرەك. ويتكەنى بارسحاننىڭ جان دۇنيەسى, ايشاعا دەگەن كوزقاراسى, مۇرتازاعا دەگەن ساعىنىشى, باتىرحان مەن قۇرماشقا دەگەن باۋىرمالدىعى, اۋىلداعى ءبىر ەلدەن شىققان اعايىندارعا دەگەن قۇرمەتى, ءتىپتى قىرعىز تۋىستارىنا دەگەن ادالدىعى, سونداي-اق بارسحاندى قورشاعان ەلدىڭ جاعدايى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, تارتقان تاۋقىمەتى, سونىڭ بارلىعى وقىرماننىڭ جۇرەگىندە وشپەس ءىز قالدىرادى. قازاق ەلىنە دەگەن قۇرمەتتى ارتتىرىپ, سۇيىسپەنشىلىكتى وياتادى. قازاق دەيتىن حالىقتىڭ قانداي باتىر حالىق ەكەندىگىن باۋىرجان مومىش ۇلى سياقتى تۇلعالار ارقىلى, مەيىرىمدى ەل ەكەندىگىن اپا-اجەلەرى ارقىلى, دانا ۇلت ەكەندىگىن اتا-بابالارى ارقىلى كورسەتەدى.
روماندا ورىن العان وقيعالار تىزبەگى, وسى تىزبەكتىڭ ارقاسىندا وقىرماننىڭ ىشىندە ويانعان ءتۇرلى سەزىمدەردىڭ جالعاسى شىعارمانىڭ قۋاتتىلىعىن كورسەتەدى. شىعارمانى وقىپ وتىرىپ, ساعىنىش پەن كۇيىنىشتىڭ, قۋانىش پەن وكىنىشتىڭ بىرگە ىلەسىپ جۇرەتىندىگىن سەزىنەسىڭ. روماننىڭ سوڭىنا جەتكەندە, جالعاسى بولادى دەگەن سەنىم ۇيالايدى. بارسحاننىڭ ءومىرى جالعاسادى دەپ سەندىرەدى. ءيا, بۇل رومان جالعاسۋ كەرەك دەيدى وقىرمان ويى. ويتكەنى روماندى وقىعان كەز كەلگەن وقىرمان ايعا دا, ايشاعا دا, بارسحانعا دا, بارسحاننىڭ ومىرىنە دە ءجىپسىز بايلانادى.
شىعارماداعى ۋاقىت تەك قانا سوعىس جىلدارىمەن شەكتەلمەيدى. سول كەزدەگى السىزگە سەس كورسەتۋ, كۇشتىگە جالتاقتاۋ سىندى جاعىمسىز مىنەز كەشە دە بولعان, بۇگىن دە بار. ال شىعارماداعى جەر مەن مەكەنگە كەلەر بولساق, ونى دا مىڭبۇلاقپەن شەكتەۋگە بولمايدى. ارينە ول جەردەگى تەڭدەسسىز تابيعاتتىڭ سۋرەتتەرى, ءتاڭىرتاۋى, سۋى مەن نۋى بولەك اڭگىمە. بىراق وقيعالاردىڭ بارلىعى ايدىڭ جارىعىندا قازاق جەرىندە وتەدى. اتاجۇرتقا تۇسكەن ايدىڭ جارىعى انادولىعا دا تۇسەدى... شىعارماداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, كيگەن كيىمى, قىلىعى مەن كورسەتكەن مىنەزى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ءارتۇرلى حابار بەرەدى. ومىردە قانشالىقتى ءارتۇرلى وبراز بولسا, شىعارمادا دا تاسبەت پەن جۋانقۇل سىندى جاعىمسىز بەينەلەر بار. وسى سەبەپتەن باقىت پەن باقىتسىزدىق, ساعىنىش پەن قاۋىشۋ, مەيىرىمدىلىك پەن قاتىگەزدىك, كۇش پەن السىزدىك, قيال مەن اقيقات ۇعىمدارى قات-قابات استاسادى جانە شىعارمانىڭ ومىرگە قانشالىقتى جاقىن ەكەندىگىن دالەلدەيدى.
اشتىقتى سەزبەۋ ءۇشىن شاراسىز كۇيدە ۇيىقتاعان, اكەسىزدىكتىڭ نە ەكەنىن ايشاعا سەزدىرمەۋ ءۇشىن اپاسىنىڭ ءتىلىن العان, سىنىپتاس قىزعا عاشىق بولىپ ساندۋعاشتاي سايراعان ساندىقتى اشقىسى كەلگەن, ايدىڭ ەتەگىنەن ۇستاعان ايشانى ءالسىز قولىمەنەن دەمەگەن, بالالىعىمەن اپاسىنان ۇرىس ەستىگەن, اياق كيىمى بولماعاندىقتان كۇس-كۇس بولىپ جارىلعان تابانىنا جۋالىنىڭ مايلى توپىراعىن جاعىپ جۇرگەن, قيال مەن قيانات الەمىندە ءومىر سۇرگەن بوزبالا ەدى شەرحان مۇرتازا. ال وسىنداي قيىندىقتارعا مويىماي, تالاي بەلەستەردى ەڭسەرىپ, كوسەمسوزشى جانە قالامگەر, قايراتكەر جانە كلاسسيك جازۋشى رەتىندە ءوز بيىگىنە جەتكەن, سونداي-اق بالالىق شاعىنا, ونەگەلى ومىرىنە, اناسىنا سوزبەن ەسكەرتكىش تۇرعىزعان شەرحان مۇرتازانى الەم جازۋشىسى دەپ قالاي اتامايسىڭ؟
بۇگىنگى كۇندە تەلەديداردا كورسەتىلەتىن كەيبىر تەلەحيكايالارعا قاراپ قارنىم اشادى. وسىندايدا «اتتەڭ!» دەيمىن عوي. ستسەناريستەر «اي مەن ايشا» رومانىن وقىسا ەكەن, وزدەرىنىڭ جازعان دۇنيەلەرىنىڭ قانشالىقتى ارزان ەكەندىگىن تۇسىنسە ەكەن دەيمىن. ويتكەنى تەلەحيكاياداعى كوتتەدجدە اكە-شەشەسىنىڭ ۇرىسىن ەستىپ وسكەن بالانىڭ ءومىرى مەن بارسحاننىڭ ايشاعا بولىسىپ سالعان جەراستى ۇڭگىرىندەي ۇيشىگىندە وتكىزگەن تىرشىلىگىن سالىستىرعاندا, بارسحاننىڭ ءومىرى كورەرمەن ءۇشىن الدەقايدا شىنايى بولىپ شىعار ەدى. جالعان تىرشىلىك, وتپەلى ءومىر مەن جاڭىلىستىراتىن جايسىز جاعدايلار ورىن العان بۇگىنگى كينونىڭ قانداي تاربيەلىك ءمانى بار؟ ونسىز دا ءوز-ءوزىمىزدى الداپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جوقپىز با؟ ال شىندىق قالادى, اقيقات اجارىنان اجىرامايدى. شەرحان مۇرتازانىڭ بارسحانى, ايشاسى جانە قالامى سىندى...
شىعارمانى وقىعان سايىن جۇرەگىم شىم ەتە قالادى. ءسوزدىڭ اراسىنان, شىعارمانىڭ ىشىنەن بارسحاندى سۋىرىپ الىپ, قۇشاقتاعىم كەلەدى. ايشانىڭ تىزەسىنە جەتكەن شاشىن تاراپ, ءورىپ بەرگىم كەلىپ تۇرادى. باشپايى قۇرتتاعان باتىرحاندى, ويىنشىق ىزدەگەن قۇرماشتى ويناتىپ, ءوز قولىممەن اس بەرسەم عوي, شىركىن دەيمىن. تاسبەت پەن جۋانقۇلعا اشۋلانعانىم سونشالىق, وشىرگىشتى الىپ, روماننان ءوشىرىپ تاستاعىم كەلەدى. وسىنى سەزدىرگەن بيىك تالانت يەسىنىڭ قالامىنىڭ كۇشى مەن قۋاتى. سوندىقتان بۇل شىعارمانى بۇكىل الەم وقۋعا ءتيىس, روماننىڭ جەلىسىمەن ستسەناري جازىلىپ, كينو ءتۇسىرىلۋى ءتيىس. بالالىقتىڭ اۋىلىنان كەلگەن بارسحان, ماڭگىلىككە بالا بولىپ قالا بەرەتىن ويلى بارسحاننىڭ ساياحاتى جالعاسا بەرۋى كەرەك. بالا قانشا قيىندىق كورىپ جۇرسە دە ءبارىبىر ويىنشىق ىزدەيدى ەكەن. تۇركيادا ۇلت-ازاتتىق سوعىس كەزىندە اش جۇرگەن بالالار شالبارلارىن كەسىپ, بالاعىنان دوپ جاسايتىن كورىنەدى. بارسحانداردىڭ جۇننەن دوپ جاساعانىنداي. بالانىڭ كوڭىلى تازا. ول دوس پەن قاستىڭ بالاسىمەن ءبىر اۋلادا الاڭسىز ويناي بەرەدى. بارسحاننىڭ ورىس بالاسىمەن ويناپ جۇرگەنىندەي. الەمگە بەيبىت ءومىر اكەلەتىن دە وسىنداي مىسالدار, وسىنداي شىعارمالار. جازۋشى شەرحان مۇرتازاعا وسىنداي ۇلكەن شىعارمانى سىيلاعانى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن باسىمدى يەمىن.
اتامان كالەبوزان,
جازۋشى
تۇركيا