ن.ف.ساۆيچەۆتىڭ اتى-ءجونىن ورالدىقتار سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدا جاقسى بىلەتىن بولدى. قالانىڭ تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق ورتالىعىنان ءبىر ءاپ-ادەمى كوشەنىڭ اتى بەرىلدى. نيكيتا فيودوروۆيچ ساۆيچەۆ وسى ورال قالاسىندا تۋىپ وسكەن. ىشكى ورداداعى يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسى جىلدارىندا «ۋرالسكوە ۆويسكوۆوە ۋچيليششەنى» ءتامامداپ جاتقان 17-18 جاستاعى جىگىت. جازۋشى, ەتنوگراف, سۋرەتشى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جەرلەسىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولە الماي كەلە جاتقانىمىز – ادەبي دۇنيەلەرىنىڭ كوزگە تۇسە قويماۋى. جازۋشىنىڭ شىعارمالارىنىڭ ءبىر تومدىعى العاشقى رەت تەك 2006 جىلى ورالدا «وپتيما» باسپاسىنان جارىق كوردى. وسى جيناقتا باسقا شىعارمالارىمەن قاتار «يساتاي تايمانوۆ – ستارشينا ۆنۋترەننەي وردى» تاريحي وچەركى بار. يساتاي تايمانوۆ تۋرالى شىعارماسى 1876-1877 جج. «ۋرالسكيە ۆويسكوۆىە ۆەدوموستي» گازەتىندە باسىلىپتى. بايقاساڭىز, بوكەي ورداسىندا بولىپ وتكەن حالىق كوتەرىلىسىنە قىرىق جىل عانا. ن.ساۆيچەۆتىڭ شىعارماسى وسى كوتەرىلىس تۋرالى, ونىڭ قولباسشىسى يساتاي تايمانوۆ تۋرالى العاشقى جادىگەر.
تاريحي وچەرك 1989 جىلى «جالىن» جۋرنالىنىڭ ءبىرىنشى سانىندا باسىلدى. شىعارمانى ورتالىق مۇراعاتتاردىڭ بىرىنەن تاۋىپ الىپ ۇسىنعان مارقۇم بەرقايىر امانشين ەكەن. قازاق تىلىنە اۋدارعان يساتاي-ماحامبەت تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ماقسۇت نەتاليەۆ. ورالدىقتار ن.ساۆيچەۆ شىعارماسىمەن العاشقى رەت 1990 جىلى تانىستى. قازاق سوۆەت مادەنيەت قورىنىڭ ورال وبلىستىق بولىمشەسى ەكى تىلدە كسەروكوشىرمەسىن كىتاپ ەتىپ شىعاردى.
ءبىر ەسكەرەتىن ءجايت, جيىرما جىلدان بەرى وسى شىعارما بوكەي وردا تاريحىنا كوڭىل قويعان جەرگىلىكتى تاريحشى-ولكەتانۋشىلاردىڭ قولدانىسىندا بولا تۇرا, يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنە, يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويلارىنا بايلانىستى وبلىستىق باسپاسوزدە جارىق كورىپ جاتقان ماتەريالداردا ن.ساۆيچەۆتىڭ اتى-ءجونى ءتيىپ-قاشىپ قانا اتالدى. ورتالىق باسپالاردان شىعىپ, بوكەي وردا تاريحىن قامتيتىن جيناقتاردىڭ بىرەۋىنە دە ن.ساۆيچەۆتىڭ ەڭبەگى كىرمەدى. يساتاي باتىر تۋرالى رەسەيدىڭ بوداندىق قارا قازانى قايناپ تۇعان زاماندا قازاق باتىرى تۋرالى تاريحتا قالارلىق جۇرەكجاردى شىندىقتى جازعان جازۋشىنىڭ ەڭبەگى مەن ەرلىگى ءالى شىن مانىندە ەسكەرىلمەي كەلەدى. ەشبىر بۇرمالاۋسىز جازىلعان قازاق باتىرى تۋرالى شىندىقتى تاۋەلسىزدىگىمىزگە جيىرما جىل تولسا دا, كوز توقتاتىپ وقي الماي كەلەمىز. جازۋشىنىڭ ولكە تاريحىنىڭ ءبىر ايتۋلى كەزەڭى تۋرالى پىكىر تالعامى ءوز ۋاقىتىنىڭ شىندىعىمەن نارلەنگەن, دالەل-دايەكتەمەلەرى ناقتى قۇجاتتارمەن نەگىزدەلگەن. بوكەي ورداداعى قاھارلى حالىق كوتەرىلىسىنىڭ تاريحىن كىم جازىپ وتىر؟ ورال ۆويسكوسىنىڭ اعا وفيتسەرى, ۆويسكوۆوي ستارشينا. ءومىرىنىڭ سوڭعى ون-ون بەس جىلىندا ورال مۇراعات جايىن اقتارىپ وتكەن جوعارعى دارەجەلى ارحيۆاريۋس. ن.ساۆيچەۆ بۇگىنگى جازۋشىلارداي پايدالانىلعان ادەبيەتتى كورسەتپەيدى. ونداي ادەبيەت بولماعان. جارتى عاسىردان كەيىن «ۆوسستانيە يساتايا تايمانوۆا» زەرتتەۋ كىتابىنىڭ اۆتورى تاريحشى ا.ريازانوۆ تا ورىنبور ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرى. ەكى شىعارمانى بەت-بەتىمەن سالىستىرىپ وقىعان ادامعا ن.ساۆيچەۆ ءوزى جەرگىلىكتى «تۋا بىتكەن» قازاق-ورىس بولا تۇرا, كوتەرىلىسشى قازاقتاردىڭ كۇيزەلىس-قيىنشىلىقتارىن ادامگەرشىلىك تۇرعىدان ءتۇسىنىپ, ولاردىڭ ءىسىن قولداپ وتىرۋى جازۋشىنىڭ ازاماتتىق دەڭگەيىن بۇگىنگى وقىرماننىڭ زەردەسىنە جەتكىزگەندەي. بايماعامبەت سۇلتان, حان جاڭگىر مەن ونىڭ اينالاسىنداعى سۇلتاندار, پولكوۆنيك گەككە, شەكارا كوميسسياسىنىڭ تەرگەۋشى شەنەۋنىكتەرىنىڭ حالىققا ادىلەتسىزدىگى, ولارعا قاستاندىق ارەكەتتەرى انىق كورسەتىلگەن. كوتەرىلىس كەزىندە يساتايدىڭ جايىق اسكەرى اتامانىمەن, ىشكى وردامەن شەكارالاس ايماقتىڭ باسشى وفيتسەرلەرىمەن قارىم-قاتىناسى كەيىنگى اۆتورلاردان وزگەشە, نانىمدى. جايىق بويىندا قازاقتار مەن كازاكتاردىڭ جاۋلاستىعى تاريحتا مول قامتىلعان. جايىق ءۇشىن ەكى جاقتان دا «تەبىسۋ» مەن «شابىسۋ» جەتكىلىكتى بولعانى راس. يساتاي زامانىندا ىشكى وردالىق قازاقتاردىڭ حان مەن سۇلتانداردىڭ شەكتەن اسقان وزبىرلىعىنا قارسى كۇرەسىنە كازاك-ورىس قاۋىمى تۇسىنىستىكپەن قاراعانىن, باسقا ەمەس, جايىق كازاگى ن.ساۆيچەۆ قازاققا دەگەن اپپاق كوڭىلىمەن جازىلعان شىعارماسىمەن دالەلدەدى.
شىعارماعا نەگىزگى ارقاۋ بولعان كوتەرىلىس كوسەمى ستارشىن يساتاي تايمانوۆتىڭ جانە ورىنبوردىڭ اسكەري گۋبەرناتورى ۆ.ا. پەروۆسكي, ورال ۆويسكوسىنىڭ اتامانى ۆ.و. پوكاتيلوۆپەن كوتەرىلىس جىلدارىنداعى جازىسقان حات-حابارى, يساتايدىڭ (يساتايلىقتاردىڭ) ارىز-شاعىمى, ۇكىمەت ادامدارىنىڭ جاۋاپ حاتتارى.
ىشكى ورداداعى تەكەتىرەسكە, ونىڭ سەبەپتەرىن بىلۋگە ءبىرىنشى كوڭىل قويعان ورال ۆويسكوسىنىڭ اتامانى پولكوۆنيك ۆاسيلي وسيپوۆيچ پوكاتيلوۆ. يساتايلىقتاردىڭ وسى ارىزىمەن (ونى سەگىز ستارشىننىڭ حاتى دەپ تە اتايدى) تانىسقاننان كەيىن 26 شىلدەدە اتامان-پولكوۆنيك ەساۋل سۋمكينگە تاپسىرما بەرەدى: ىشكى ورداداعى مىنا الىپ-قاشپا اڭگىمەنىڭ سەبەبى نەدە؟ وسى قوبالجۋدىڭ ماقسات-باعدارىن كورسەتۋگە بولا ما؟ ءۇش كۇن وتكەندە سۋمكين باستىعىنا جاۋاپ جازدى. يساتاي تايمانوۆ پەن تاعى باسقا بىرنەشە ستارشىندار سۇلتانداردىڭ حالىقتان الىم-سالىقتى قايتا-قايتا ەسەلەپ جيناۋىنا قارسىلىق بىلدىرگەن. ولار حاننىڭ وسىلاي ەلدى توناي بەرۋىنە شەكتەۋ قويۋدى تالاپ ەتەدى. اۆتور ەساۋل سۋمكيننىڭ جاۋابى ناق شىندىق بولاتىن. ىشكى ورداداعى بۇل احۋال بۇرىننان-اق بەلگىلى ەدى, دەپ ارىزشىلاردىڭ تىلەگىن ناقتىلايدى. ورداعا جىبەرىلگەن شەكارا كوميسسياسىنىڭ تەرگەۋشىلەرىنىڭ قارەكەتىن – «بۇلار دۇرىسىندا تەرگەۋشى بولا المادى, ولار يساتايلىقتاردىڭ قارسىلاسى سۇلتاندار مەن قاراۋىلقوجانىڭ جەتەگىندە كەتكەن تىڭشىلار بولدى», دەپ باعالايدى.
1837 جىلدىڭ تامىز ايىندا ىشكى ورداداعى جاعدايدىڭ ۋشىعىپ بارا جاتقانىن بايقاعان گەنەرال پەروۆسكي ستارشىن يساتاي تايمانوۆتى وزىمەن كەزدەسۋگە شاقىرادى. قىركۇيەك ايىنىڭ 18-ءشى جۇلدىزىندا گۋبەرناتور ورال اتامانىنا: «تايمانوۆ ورىنبورعا ءوزى كەلۋدىڭ ورنىنا ماعان حات جازۋدى ادەتكە اينالدىرىپ الدى... ەندى مەن وعان جاۋاپ حات جازۋىم كەرەك. مەنىڭ جاۋاپ حاتىمدى وعان تەز ارادا تابىس ەتىڭىز. ءوزىڭىز دە ورداعا جولعا شىعارسىز. تايمانوۆقا ءتۇسىندىرىڭىز. ونىڭ العان باعىتى ۇكىمەتكە قارسى, مەنىڭ شاقىرۋىما كەلمەگەنى ءۇشىن-اق ونى جازاعا تارتۋعا بولار ەدى. ەگەر تايمانوۆ ءوز ەركىمەن جولعا شىعاتىن بولسا, وعان قاراۋىل, نە كونۆوي قوسۋدىڭ كەرەگى جوق» دەيدى.
اتامان ورداعا اسكەر ەرتپەي كەلگەنىن انىقتاعاسىن بارىپ, يساتاي پولكوۆنيكپەن كەزدەسۋگە كەلىپتى. ەكەۋى ەكى ساعاتتاي اڭگىمەلەسكەن. ورىنبورعا گۋبەرناتورمەن كەزدەسۋگە بارۋعا ۋادە بەرگەندەي. ەكەۋارا اڭگىمەنىڭ قالاي وربىگەنى, ارينە, بىزگە بەلگىسىز. تەك بايقاعانىمىز, يساتايمەن وسى كەزدەسۋدەن كەيىن اتامان پوكاتيلوۆ گەنەرالعا جولداعان راپورت-بايانداماسىندا: «ول (تايمانوۆ) ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ تاعدىرىن وزىمەن بىرگە كوشىپ-قونىپ جۇرگەن رۋلاس اعايىندارىن عانا ەمەس, بۇكىل وردالىقتاردىڭ باسىنا تۇسكەن باقىتسىزدىقتان ارتىق كورمەيتىنىن ايتتى».
يساتاي-ماحامبەت تاقىرىبىندا كوپشىلىككە تاراپ كەتكەن ءبىر حابار: كوتەرىلىس باسشىلارى گۋبەرناتوردىڭ كومەكشىسى بەلگىلى جازۋشى ۆلاديمير دال ولاردىڭ جاقسى تانىسى ەكەن. سوندىقتان ولار وسى ءبىر ادىلدىك ىسىمەن بۇكىل گۋبەرنياعا جاقسى اتى شىققان ادامنىڭ كەلۋىن سۇراپتى. گۋبەرناتوردىڭ اتىنا جىبەرگەن كەزەكتى ءبىر ارىز-شاعىمىندا (11 قىركۇيەك 1837 ج.) «...پروسبى ي جالوبى ناشي نيكەم نە پرينيمايۋتسيا, يمۋششەستۆو ۋ ناس وتنيمايۋت, ي مى, توچنو چۋجەسترانتسى, ستراشيمسيا ۆسەگو, نەسموتريا نا تو, چتو پرينيمالي پريسياگۋ نا ۆەرنوپوددانستۆو گوسۋداريۋ يمپەراتورۋ». وسىنى ايتا كەلە يساتاي گەنەرالعا تاعى ءبىر ءوتىنىشىن جەتكىزەدى: «ءبىزدىڭ قازىرگى قيىنشىلىقتاعى قال-جاعدايىمىزعا وڭ كوزىمەن قاراپ, وسى ارىزىمىزدى حالىق اراسىنا كەلىپ جان-جاقتى تەكسەرۋدى پودپولكوۆنيك دالگە تاپىرساڭىز ەكەن». 14 قىركۇيەكتەگى سۋمكينگە جولداعان حات-حابارىندا دا, – پەروۆسكيگە سەنىمدى شەنەۋنىك دال باسقارعان تەرگەۋشىلەردى حالىق اراسىندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى سۇرادىق, دەپتى.
مەنىڭ كوڭىل اۋدارىپ وتىرعانىم ءۇشىنشى ءبىر قۇجات. يساتاي باتىردىڭ جوعارداعى 11 قىركۇيەكتەگى ورىنبورعا جولداعان ارىز-حاتىنان قىرىق توعىز كۇن بۇرىن, 1837 جىلى 22 شىلدەدە پولكوۆنيك پوكاتيلوۆ گۋبەرناتورعا كەزەكتى راپورتىن جىبەرەدى. اتامان بۇل حابارلاماسىن ءوزىنىڭ تۇراقتى حابارشىسى, كوتەرىلىسشىلەرمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ تۇراتىن اكۋتيننىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنىپ جازىپ وتىرعانىن ايتادى. «اكۋتيننىڭ مالىمەتتەرىنە جانە جالپى وسى ءىستىڭ بارلىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, – دەپ جازدى ول, – مەن مىنانى پايدالى, ءتىپتى قاجەتتى دەر ەدىم. ىشكى ورداعا تاجىريبەلى ءارى سەنىمدى چينوۆنيك جىبەرىپ, ەكى جاقتى تەكەتىرەستىڭ ءمان-جايىن ناقتى تەكسەرىپ العان ءجون...» يساتايلىقتاردىڭ گۋبەرناتورعا جولداعان «پودپولكوۆنيك دال تۋرالى» ءوتىنىشىنە ءۇڭىلىپ قاراڭىز. ايىرماشىلىعى – پولكوۆنيك پوكاتيلوۆ تەك «تاجىريبەلى, ءارى سەنىمدى» چينوۆنيكتىڭ فاميلياسىن اتاماعان. ايتايىن دەگەنىم, يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ كوتەرىلىستىڭ قاۋىرت كۇندەرىندە گۋبەرناتورعا «پودپولكوۆنيك ءدالدى ىشكى ورداداعى ءجونسىزدىكتەردى تەكسەرۋگە جىبەرىڭىز,» – دەپ سۇراۋ سالۋى روتميستر اكۋتيننىڭ يساتايلىقتاردىڭ ءىسىنىڭ بەيبىت جولمەن شەشۋگە باعىشتالعان ۇسىنىس-كەڭەسىنەن تۋىنداپ وتىرعان جوق پا؟
جازۋشى وسى كۇندەردە (قىركۇيەك, تامىز ايلارى) يساتايدىڭ جان تولعانىسىن ءتۇسىنگىسى كەلەدى. «يساتاي تايمانوۆتىڭ الدىندا ەكىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋ تۇردى. ءبىرىنشىسى – ءومىرىن قۇرباندىققا شالىپ, قازاق جۇرتىنىڭ قورعاۋشىسى بولىپ قالا بەرۋ; ەكىنشى جول – گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ شاقىرۋىن قابىلداپ, كەشىرىمگە جىعىلىپ, جان ساقتاپ قالۋ. ول العاشقى جولدى تاڭدادى. يساتاي تايمانوۆ ءوز حالقى اراسىندا ولاردىڭ جاقتاۋشىسى ءارى قورعاۋشىسى رەتىندە تانىلىپ بولعان ەدى». گەنەرال پەروۆسكيدىڭ 1837 جىلدىڭ قاراشا ايىنا دەيىن كوتەرىلىسشىلەردىڭ حانعا قارسى ءىس-قيمىلىنا توزىمدىلىك كورسەتىپ, ءتىپتى كەي جەردە تۇسىنىستىك ءبىلدىرۋى اتامان پوكاتيلوۆتىڭ ىشكى ورداداعى قاقتىعىستاردىڭ ءتۇپ-توركىنىنە بارىنشا ءادىل باعاسىن بەرىپ وتىرۋى دەپ ويلاۋعا بولادى.
كازاكتاردىڭ ەجەلگى ءداستۇرلى دەموكراتياسىن بۇزىپ, پاتشا تاعايىنداۋىمەن كەلگەن العاشقى اتامانعا جايىق بويىندا ءاۋ باستا قىرعي-قاباق تانىتتى. ۆ.پوكاتيلوۆ ورنىقتى مىنەزىمەن, پاراساتتى تۇلعاسىمەن جىلدار وتە كازاك جۇرتىنىڭ سەنىمىنە كىرگەندەي. ولاي بولماعان جاعدايدا سونشا جىل جايىق بويىن باسقارىپ وتىرا الماعان دا بولار ەدى. كازاكپەن دە, قازاقپەن دە ءتىل تابىسا العان اتاماندار جايىقتا كوپ بولماعان. پوكاتيلوۆ ءوز باسى كوتەرىلىس باسشىلارىن قۋدالاۋعا قاتىناسقان جوق. سول جىلدارى (1836-38) قازاقتار مەن كازاكتاردىڭ بۇرىن-سوڭدى كەزدەسىپ تۇراتىن قارۋلى قاقتىعىستارى دا بايقالمادى. بارىنشا قارۋلانىپ, وردا ىشىندە قانداي دا باتىل ارەكەتكە ءازىر سويتالداي جىگىتتەردىڭ سول جىلدارى ورىسقا, قازاق-ورىسقا ۇرىنعانى تۋرالى مالىمەت جوق.
يساتايدىڭ ويىندا ۇكىمەت اسكەرىمەن سوعىسۋ بولعان جوق. قاراۋىلقوجا, بالقى بي سياقتى حالىققا ابدەن تىزەسى باتقان زورلىقشىل بي-سۇلتانداردى جازاعا تارتتى. مال-مۇلكىن تاركىلەدى. بىراق بىرەۋىن دە ولىمگە قيعان جوق. مىڭ سان قولمەن حان ورداسىنىڭ ىرگەسىندە ونشاقتى كۇن تۇرىپ, اتا جاۋىنىڭ جان ساقتاۋىنا مۇرسات بەردى. ەشكىم كىرىپ-شىعا المايتىنداي قورشاپ تا العان جوق. 30 قازاندا پولكوۆنيك گەككە وتىزشاقتى جاساعىن ەرتىپ ۇلكەن جولمەن ەشبىر كەدەرگىسىز حان ورداسىنا كىردى. وسى جانە سول 1838 جىلعى كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءىس-قيمىلىنا سىن كوزبەن قاراي الساق, ن.ساۆيچەۆتىڭ تۇجىرىمىمەن كەلىسپەۋگە بولمايدى. «ورىستارمەن سوعىسۋ يساتاي تايمانوۆتىڭ ەسەبىندە بولعان جوق... تسەليۋ ناپادەنيا تايمانوۆا بىلي نە رۋسسكيە. ون تولكو پريگوتوۆليالسيا زاششيتيت سەبيا». «نە رۋسسكيە» بولعاندا – كىمدەر؟ ورىس زاڭىن دا قازاقي ءداستۇر-بەرەكەنى دە تارىك قىلعان حان جاڭگىر جانە ونىڭ اينالاسى: سۇلتاندار, جاعىمپاز جەمقور سىبايلاستارى. ەكى بىردەي ۇلكەن قاقتىعىستا يساتاي سوعىس ىزدەپ گەككە اسكەرىنىڭ ارتىنا تۇسكەن جوق.
8 قاراشا (1837 ج.) يساتاي اسقان باتىلدىقپەنەن پودپولكوۆنيك مەركۋلەۆتىڭ قولىنان وتباسىن, اۋىلىن بوساتىپ الدى. ءىز تاستاپ, تەرەكتىدەن جامانقۇمعا, ودان ءارى تاستوبەگە باعىت الدى. گەككەنىڭ بارلاۋشىلارى يساتايدىڭ ءار قادامىن باقىلاپ وتىردى. ءاسكەرىن ءبىر قولعا جيناپ العان گەككە 13 قاراشادا كەشكى ساعات 6-دا يساتايدىڭ تاستوبەگە باعىت العانىن ءبىلىپ الىپ, تۇنىمەن جول ءجۇرىپ تاڭ اتا اۋىلىن قورعاشتاپ جۇرگەن يساتاي قولىنىڭ ءبىر توبىنىڭ قارسى الدىنان شىعادى. ساۆيچەۆ: «تايمانوۆ نە ۋكلونيلسيا وت سراجەنيا», – دەيدى. بۇل جەردە تاڭداۋ بولمادى. قىلىش سۋىرىپ, زەڭبىرەكتەن وق بوراتقان جاۋعا قارسى شاپتى.
ال كەلەسى جىلى ويىلدان ءبىر توپ ساربازدارىمەن (گەككە 500 دەپتى) سۋىقبۇلاقتاعى بايماعامبەت سۇلتان اۋىلىن شاۋىپ, ايەل, بالا-شاعاسىن قۇتقارۋعا شىققاندا گەككە مەن سۇلتان اسكەرىنىڭ قۇرىپ قويعان قاقپانىنىڭ ءدال ۇستىنەن ءتۇستى. قاپىلىستا قورشاۋدا قالىپ, يساتاي جىگىتتەرى قىرعىنعا ۇشىرادى. اقبۇلاقتاعى قىرعىندى ۇيىمداستىرعان پراۆيتەل – اعا سۇلتان بايماعامبەت. ورىنبوردان اسكەر شاقىرتىپ, ءوزى اككى جاۋىنگەرلەردەن مىقتى قول جاساقتاپ الدى. ونىڭ جانسىزدارى يساتاي قولىن ويىلداعى اقشاتتان اقبۇلاقتىڭ تەرەڭ سايىنا دەيىن جەتەكتەپ اكەلدى...
شىعارمادا باتىردىڭ ىشكى لينيا باستىعى ەساۋل سۋمكينگە العاشقى ارىزدانۋى تۋرالى مالىمەت بار. حاننىڭ يساتاي مەن ماحامبەتكە وشتەسۋىنىڭ تاعى ءبىر باستاپقى سەبەبى – ولاردىڭ ستارشينا دونسكوۆقا قاشقىن سولداتتاردى ۇستاپ بەرۋگە كومەكتەسكەنى. ال بۇل قاشقىن-ۇرىلاردى پانالاتىپ ءجۇرگەن حاننىڭ جاقىندارى – سۇلتاندار مەن قاراۋىلقوجا ەكەن. حاننىڭ رۇحساتىنسىز ۇكىمەتتىڭ ىزدەستىرۋ توبىنا كومەك كورسەتكەن ەكى ستارشىندى حان ناعىز ب ۇلىكشىلەر دەپ, ولاردى ۇستاۋعا ورىنبور گۋبەرناتورى ەشقانداي شارا الماي وتىرعانىن قوسىپ, ءوزىنىڭ جاقسى تانىسى اشتارحان گۋبەرناتورى تيميريازەۆكە شاعىمدانعانداي. تيميريازەۆ رەسەيدىڭ سوعىس ءمينيسترى گراف چەرنىشوۆكە: مىنا قازاق ورداسىندا ب ۇلىك شىعىپ جاتىر, ورىنبور گۋبەرناتورى نەگە ايعا قاراپ وتىر, دەگەندەي. قىراعى مينيستر بۇل حاباردى نيكولاي پاتشا بىرىنشىگە جەتكىزدى.
ازيا دەپارتامەنتى (رودوفينيكين) مينيستردىڭ بۇيرىعىن ورىنداۋدى ورىنبور اسكەري گۋبەرناتورىنا تاپسىرادى: «و ناكازاني گلاۆنوگو ورگانيزاتورا بۋكەەۆسكيح كازاحوۆ, – ەگو ۆەليچەستۆو (يمپەراتور) يزۆوليل پولاگات... پودۆەرگنۋت ۆزىسكانيۋ توگو كيرگيزا, كوتورىي بىل گلاۆنىم زاچينششيكوم سيح سمۋت – «ب ۇلىكشى قىرعىز» (فاميلياسىن كورسەتپەگەن) دەرەۋ ءتاۋباسىنا كەلتىرىلىپ, جازاعا تارتىلسىن» (10 تامىز 1836 ج.)
سانكت-پەتەربۋرگتەن جەتكەن وسىنداي شۇعىل حابارعا ورىنبوردىڭ اسكەري گۋبەرناتورى بولعان جاعدايدىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ, جاڭگىر مەن تيميريازەۆتىڭ اسىعىستىعىنا كوڭىل اۋدارىپتى. «ءبىر-ەكى اي بۇرىن مەنىڭ اتىما ستارشينا تايمانوۆتان جانە بىرنەشە ستارشىنداردان ارىز تۇسكەن. ولار حان ءجاڭگىر بوكەەۆتىڭ قۋدالاۋىنا شاعىمداندى. حاننىڭ ستارشىندارعا زارلەنۋى – ولاردىڭ ىشكى وردادا جاسىرىنىپ جۇرگەن قاشقىن-قىلمىسكەرلەردى ۇكىمەتكە ۇستاپ بەرۋگە كومەكتەسكەنى. شەكارالىق كوميسسيانىڭ مالىمەتى بويىنشا وسى جازدا ستارشىن تايمانوۆ ءاسكەردەن قاشىپ جۇرگەن ەكى سولداتتى ۇستاپ بەرۋگە كومەكتەسىپتى. حانعا تايمانوۆ پەن وتەمىسوۆتىڭ ونىڭ رۇقساتىنسىز وردانى «شارلاپ ءجۇرۋى» ۇناماپتى. جاڭگىرحاننىڭ حابارلاۋىنشا, ولار قارۋلانعان توپ قۇرىپ, ەساۋل باباجانوۆتىڭ ۇستىنەن ارىزدانىپ ءجۇر. بۇلار ب ۇلىكشىلىككە بارىپ, ەلدىڭ تىنىشتىعىنا زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. وسىنى ەسكەرىپ, حان ولاردى تۇتقىنداپ, وردادان الىسىراق جەرگە ايداپ جىبەرۋدى سۇرايدى. سىزگە جەتكەن حاباردىڭ وت الۋ سەبەبى – ستارشينا مەن حاننىڭ اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىك. ىشكى وردادا ورىن العان وسى كيكىلجىڭنىڭ سەبەپ-سالدارىن ارنايى كوميسسيا جاقىن ارادا انىقتاپ بەرۋگە ءتيىستى. تايمانوۆتىڭ كىناسى بولىپ جاتسا, ءتيىستى جازاسىن الادى. وسىنداي ىشكى وردالىق ماسەلەنى جوعارعى ۇكىمەتكە, پاتشا اعزامنىڭ قۇزىرىنا جەتكىزە سالۋ – اشتارحاندىق باستىقتاردىڭ اسىعىستىعى بولعانداي. گەنەرال-اديۋتانت ۆ.ا. پەروۆسكي». پەروۆسكيدىڭ ىشكى ورداداعى قوزعالىسقا قازاقتاردىڭ ءوزارا كەلىسپەۋشىلىگى دەپ قاراپ, ونى بەيبىت جولمەن شەشۋ نيەتى (يساتايدى ورىنبورعا شاقىرۋى) ىسكە اسپادى. گەككە اسكەرىنىڭ ورداعا باسىپ كىرۋى باقانداي ءبىر جىلعا كەيىن ىسىرىلدى.
گەنەرال پەروۆسكي ويلاستىرعانداي, تايمانوۆتىڭ ءىسىنىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ بەرەتىن سوت بولعان جوق. 1838 جىلعى 12 شىلدەدە يساتاي تايمانوۆ سوڭعى شايقاستا – اقبۇلاق وزەنى جاعاسىندا قازا بولدى. جازۋشى, جايىق كازاچەستۆوسىنىڭ تاريحشىسى نيكيتا ساۆيچەۆ «يساتاي تايمانوۆ – ستارشينا ۆنۋترەننەي وردى» كىتابىندا باتىردىڭ ەرلىگىنە ءسۇيسىنىپ, وعان ارناپ ازالى ەسكە الۋ ءسوزىن جازىپ كەتتى: «تىنىشتىقتا تۇنىپ تۇرعان قارا تۇنەك اسپاندا ءبىر جارىق جۇلدىز جارقىراپ, وت-جالىندى نايزاعايداي اتىلىپ, اعىپ ءوتتى دە عايىپ بولدى. يساتاي تايمانوۆتىڭ جۇلدىزدى ءومىرى وسىلاي اياقتالدى».
عادىلشە وتەبالى.
باتىس قازاقستان وبلىسى.