كەشە اقوردادا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ۇكىمەتتىڭ باسشىلىعىمەن كەڭەس بولىپ ءوتتى, دەپ حابارلادى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
كەڭەس جۇمىسىنا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ, سەنات ءتوراعاسى قايرات ءمامي, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى اسلان مۋسين, ۇكىمەت مۇشەلەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى قاتىستى.
كەڭەستى اشقان مەملەكەت باسشىسى ءبۇگىندە 2011 جىلى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ الدىن الا قورىتىندىسى شىعارىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بيىلعى جىل وتە ماڭىزدى, ەرەكشە جانە تابىستى بولدى. قازاقستان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن جاقسى كورسەتكىشتەرمەن اياقتايدى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ناقتى ءوسىمى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 7,3 پايىزدى قۇرايدى, حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى قايتا ەسەپ 11 مىڭ اقش دوللارىنا جەتەدى. حالىقارالىق رەزەرۆتەر جيىنتىعى 75 ميلليارد اقش دوللارىنان اسادى. جىل اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن تابىستى بولدى – ءونىم ءوسىمىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 25,5 پايىزدى, ال قۇرىلىس سالاسىندا – 3 پايىزعا دەرلىك, ونەركاسىپتە 4 پايىزعا جۋىق كورسەتكىشتى قۇرادى, ال ساۋدا مەن كولىك سالالارىندا دا ءوسىم بار.
پرەزيدەنت قازىرگى ۋاقىتتا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا 9,6 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 609 جوبا ەنگىزىلگەنىن اتاپ كورسەتتى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە نىسانداردى ىسكە قوسۋدىڭ ەسەبىنەن 90 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. مىڭداعان ادامدار تيىسىنشە تابىس پەن جوعارى بىلىكتى جۇمىسقا يە بولدى. بۇرىن قازاقستاندا ەشقاشان ءونىم شىعارىپ كورمەگەن 106 ءوندىرىس يگەرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلا باستادى. 389 نىسان بويىنشا 53 مىڭ ۇلەسكەردىڭ پروبلەماسى شەشىمىن تاپتى. بۇل زور ءمانى بار مەملەكەتتىك شەشىم بولدى. 2010 جىلدان باستاپ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا جالپى سوماسى 240 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 750 جوبا ماقۇلداندى. بۇل تاعى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, ەكونوميكانىڭ جاندانۋى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي-اق الەۋمەتتىك سالادا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,3 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءجۇزەگە اسىرىلا باستادى. بۇل باعدارلامادا انا مەن بالا ءولىمىن, اۋرۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ جونىندە ناقتى ينديكاتورلار قامتىلعان.
پرەزيدەنت مەرەيتويلىق جىل – ەكونوميكانىڭ ودان ءارى جىلدام ءوسىمى مەن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋ جىلى بولعانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاندىقتار 2012 جىلدى قاناعاتتانۋشىلىق جانە بورىشىنىڭ ورىندالعاندىق سەزىمىمەن قارسى الۋى مۇمكىن.
– دەگەنمەن, ءبىز شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بارىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى وقيعا كۇللى قازاقستان ءۇشىن ايتارلىقتاي سىناق بولدى. مەرەيتويلىق جىلى بىزگە قاتەر ءتوندى. ماقساتى ءبىزدىڭ قوعامدا الەۋمەتتىك, ۇلتارالىق, دىنارالىق جانە باسقا دا الاۋىزدىقتى تۋدىرۋ بولدى. قازىر تەك ونىڭ شىعۋ سەبەپتەرىن عانا ەمەس, سونداي-اق وسى وقيعالاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردى تابۋ ءۇشىن تەرگەۋ جۇرگىزىلۋدە. ءبىزدىڭ الدىن الا بىلۋىمىزشە, مۇنىڭ ارتىندا ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار تۇرعان, ولار اقشانى بولىسكەن, ولارعا وزدەرىنىڭ «ىزدەرىن» جاسىرۋ قاجەت بولعان, سوعان بايلانىستى ءورت قويىلعان. ءبىز مۇنىڭ بارلىعىن جان-جاقتى انىقتايمىز. ءبىز مۇنىڭ ارتىندا كىم تۇرعانىن, ول «ءىز» شەت ەلدەن كەلگەنىن, ەلدىڭ ىشىندە قانداي ءبۇلدىرۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزگەنىن بىلەمىز. بارلىق وسى فاكتىلەر بويىنشا باس پروكۋراتۋرا ءتيىستى ورگاندارمەن بىرىگىپ, بارىنشا ەگجەي-تەگجەيلى تەرگەۋ جۇرگىزۋى ءتيىس. باستى سەبەپ, ۇكىمەتتىك شەنەۋنىكتەر, «سامۇرىق-قازىنا» باسشىلىعى جانە وسى ەڭبەك كيكىلجىڭىن تىكەلەي شەشۋگە قاتىسى بارلار جاۋاپسىزدىق كورسەتتى, ءىس جۇزىندە ناقتى اداسۋشىلىققا جول بەردى. سوندىقتان قازىر بارلىعى وسى وقيعالاردان ساباق الۋلارى ءتيىس. باس پروكۋراتۋرا نازارىن قىلمىستىق ىستەردى اشىق, ادال جۇرگىزۋدى جانە وسى تارتىپسىزدىكتەردى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن ارانداتۋشىلاردىڭ بارلىعىن قاتال زاڭ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىنە تاعى دا اۋدارامىن. سونىمەن قاتار, وسى وقيعالار بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءجونىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن مەملەكەتتىك حاتشىعا تاپسىرامىن جانە جۇكتەيمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اكىمدەردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءمانى بار پروبلەمالىق ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. مەرەكە كەلە جاتىر, بىراق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شەنەۋنىكتەر بوساڭسىماي, جۇمىس جۇرگىزۋلەرى قاجەت. جۇمىستا ەشقانداي دا ۇساق-تۇيەكتىك بولماۋى ءتيىس. وسى كەزەڭدە بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر الدىندا تۇرعىن ۇيلەردى جىلۋمەن, سۋمەن, گازبەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك ءمانى بار باعىتتار بويىنشا باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋ مىندەتى تۇر. قىس بيىل سۋىق بولادى. سونداي جاعدايدا بارلىق وبلىستا, قالالار مەن اۋىلداردا بارلىق كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ءمىنسىز جۇمىسى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. جىلىتۋ ماۋسىمىندا بۇل ماسەلە اكىمدەردىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك. كولىك قىزمەتى, ساۋدا-ساتتىق ناقتى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. ءاربىر اكىم ەشقانداي دا اۋرە-سارساڭ بولماۋى ءۇشىن ازاماتتاردىڭ شاعىمىنا نازار اۋدارىپ, ولاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا بارلىق ماسەلەنى جەدەل شەشۋى قاجەت. جەرگىلىكتى باق پروبلەمالار تۋرالى جانە ولاردى شەشۋ جونىندە اتقارىلعان جۇمىستار بويىنشا اقپاراتتاردى كوپتەپ بەرۋى قاجەت.
پرەزيدەنت كەلەسى جىلى ءبارى دە الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ باستالۋىن كۇتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان بۇعان بۇرىننان دايىندالۋدا. الايدا, ەگەر داعدارىس باستالىپ كەتسە, وندا بۇل ءجايت ەشكىم ءۇشىن دە, ورتالىق دەڭگەيدە دە, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە, اڭداۋسىزدا ۇستىنەن تۇسكەندەي بولماۋى ءتيىس. ۇكىمەت الەمدىك ەكونوميكاداعى جاعدايدىڭ دامۋ ۇردىستەرىنە مونيتورينگ جاساۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ايتارلىقتاي كۇشەيتۋى قاجەت. بۇل سونداي-اق پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن وزگە دە ورگاندارعا قاتىستى. داعدارىس جانە ونى ەڭسەرۋدىڭ ءارتۇرلى ستسەناريلەرىن پىسىقتاۋ قاجەت.
– داعدارىس جاعدايىندا بىزگە ەرەكشە ىجداعاتتى بولۋ كەرەك, ەڭ الدىمەن, بۇل مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ شىعىسىنا قاتىستى. ولار قىمبات تۇراتىن شۋلى ءىس-شارالاردى, تانىستىرىلىمداردى, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردى وتكىزۋدەن باس تارتۋلارى ءتيىس. وندايدىڭ بارلىعىن توقتاتۋ قاجەت, – دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
پرەزيدەنت قاڭتاردان باستاپ قازاقستان رەسەي مەن بەلارۋستىڭ قاتىسۋىمەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك (بەك) اياسىندا جۇمىس ىستەي باستايتىنىن اتاپ ءوتتى. ول قازاقستاندىق كاسىپورىندار الدىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ, ءونىم وتكىزۋدە جاڭا رىنوكتار اشادى. سونىمەن بىرگە, وتاندىق كاسىپورىندار ءبىزدىڭ سەرىكتەستەرىمىزبەن بىرگە جاڭا باسەكەلەستىك الاڭعا ەنەدى. قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر مۇنداي باسەكەلەستىككە دايىن بولىپ, ودان مىقتى ءارى نىعايىپ شىعىپ, بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمى اۋماعىنداعى باسەكەلەستىككە دايار بولۋلارى ءتيىس. ۇكىمەت بەك جۇمىسىنداعى ەرەجەلەر, بارلىق ارتىقشىلىقتار مەن تاۋەكەلدەر جايلى ناقتى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋى قاجەت. ەشقانداي بۇگىپ قالۋشىلىق بولماۋى كەرەك. ەلىمىز ءۇشىن پايداسى بار ماسەلەنىڭ ءمانىن تۇسىنبەي سىناۋشىلىق ءجون ەمەس. بۇل جۇمىس, اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە باعىتتالۋى كەرەك. ۇكىمەت, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانە ۆەدومستۆولار وسى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىس.
پرەزيدەنت يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى قازىر قولعا الىپ وتىرعانداي, باستى نازاردا بولا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بارلىق جەردە, ۇكىمەتتە دە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا دا جىلىنا ەكى رەت بايانداما جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. مۇنى نەگىزگى مىندەت دەپ ساناۋ قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى ءاربىر مينيستر وسى كەزەڭدە ءوز سالاسىنىڭ جاي-كۇيى مەن جۇمىسى ءۇشىن دەربەس جاۋاپكەرشىلىكتە بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. اۆيارەيستەر, پويىزداردىڭ توقتاپ قالۋى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترىنەن سۇرالادى. جىلۋ جۇيەسىندەگى اپات ءۇشىن اكىمدىك جاۋاپتى بولادى.
پرەزيدەنت پرەمەر-مينيسترگە ءار مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆونىڭ بارلىق جۇمىسىن جەكە باقىلاۋىنا الۋدى تاپسىردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتتىڭ, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ بارلىق باسشى قىزمەتكەرلەرى, بارلىق اكىمدىكتەر ءۇشىن جاڭاجىلدىق جانە وزگە دە مەملەكەتتىك مەرەكەلەردە دەمالىسقا شەتەلدىك ساپارعا شىعۋعا تىيىم سالدى.
– مەرەكەنى ەلدە, ءوز حالقىڭمەن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل الداعى جاڭا جىلعا عانا ەمەس, سونداي-اق بارلىق ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك مەرەكەلەرگە دە قاتىستى, – دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى سايلاۋالدى كەزەڭدە اكىمدەر ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىمەن بىرگە اشىق, ءادىل جانە تازا سايلاۋ وتكىزۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ولار سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ ءمىنسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋلەرى ءتيىس. قازاقستان ازاماتتارى پارلامەنتتىك سايلاۋدىڭ جانە وعان وزدەرىنىڭ قاتىسۋلارىنىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىنۋلەرى كەرەك. قازاقستاندىقتاردى سايلاۋ ۋچاسكەسىنە كەلىپ, وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پارىزدارىن ورىنداۋعا شاقىرۋ وتە ماڭىزدى.
– حالىقتىڭ يگىلىگى جولىنداعى ءبىزدىڭ بارلىق باعدارلامامىزدىڭ ودان ءارى جۇزەگە اسۋى جانە تىنىشتىعىمىز ءبىزدىڭ قانداي پارلامەنتتى تاڭدايتىنىمىزعا بايلانىستى بولادى. داعدارىس پەن تۇراقسىزدىقتىڭ بولۋى مۇمكىن جاعدايىندا, ءبىز ءوز حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, ودان ءارى نىعايتۋىمىز قاجەت. بۇل تاقىرىپ ۇدايى كوڭىل اۋدارۋدى جانە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى سايلاۋالدى كەزەڭدە ۇلتتىق جانە ءدىني كارتانى ويناعىسى كەلەتىندەر ءاردايىم تابىلىپ قالاتىنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي ارەكەتكە باتىل تويتارىس بەرۋ قاجەت. بۇل ءبىزدىڭ قاعيداتتارعا قاراما-قايشى كەلەتىنىن, تۇراقتىلىققا, مەملەكەتتىڭ دامۋىنا, ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزگە قاراما-قايشى كەلەتىنىن ۇعىندىرۋ قاجەت. كۇللى ەلىمىز بويىنشا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اكتيۆى جىگەرلى جۇمىس جۇرگىزۋلەرى ءتيىس.
– سايلاۋ قوعامدى ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تۇراقتىلىق, بىرلىك, كەلىسىمنىڭ اينالاسىنا توپتاستىرۋ فاكتورى بولۋى ءتيىس. تەك سونىڭ ناتيجەسىندە عانا ءبىز العا جىلجيمىز. مەن بۇل تۋرالى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جاساعان باياندامامدا تولىق ايتتىم. قازىر ادامدارعا, ولاردىڭ مۇددەسىنە جاقىن بولۋ ءۇشىن, حالقىمىز مەرەكەنى جاقسى اتاپ ءوتۋى جانە ءبىز سايلاۋالدى كەزەڭنەن جاقسى ءوتۋىمىز ءۇشىن, ەلدىڭ ءار كۇنگى تىنىس-تىرشىلىگى ءۇزىلىپ قالماۋى ءۇشىن جۇمىلا جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.
كەڭەستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەردى.
سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.