تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى

مۇنداي جاعدايلار ايماقتىڭ بارلىق ەلدەرىندە, اسىرەسە قازاقستاندا ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى.

ايماقتا الاڭداتۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان تاعى ءبىر فاكتور – باتىسقا قاراي سىرتقى ساياساتىن تۇراقتى تۇردە جىلجى­تىپ وتىرعان قىتاي. وسىعان بايلانىس­تى, قىتاي سوڭعى ۋاقىتتا باسىم­دىعى­نا اي­نالعان جاڭا جىبەك جولى جوباسىن ءوزىنىڭ ايماقتىق جانە عالامدىق گەگەمونياسىنىڭ اجىراماس بولىگى دەپ سانايدى.

وسى مۇددەلەردىڭ توعىسىندا ماك­رو دەڭگەيدە ورتالىق ازيا, ال ميكرو دەڭگەيدە قازاقستان تۇر. تۇركى الەمى­نىڭ «قاۋىپسىزدىك قالقانى» بولىپ تابى­لاتىن قازاقستاننىڭ گەوساياسي جانە سترا­تەگيالىق ماڭىزدىلىعى بۇگىندە ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان تەك ەۋروپا مەن قىتاي اراسىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي, باتىس­تان شىعىسقا قاراي جىلجيتىن تران­زيتتىك دالىزدەردىڭ باستى قيىلىسى جانە قۇرلىقتاعى ەڭ باستى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ەۋرازيانىڭ جۇرەگى بولىپ ەسەپتەلەدى.

قازاقستان ەۋرازيانىڭ جۇرەگى بولعاندىقتان تەرەڭ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى. ياعني قازاقستاننىڭ تۇراقتى­لىعى تۇتاس ايماقتىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ كونسترۋكتيۆتى سىرت­قى ساياسات جۇرگىزۋى جانە ايماق­تاعى بەيبىتشىلىككە دانەكەر بولۋى كەز­دەي­­سوقتىق ەمەس. ونى بارلىق ەلدىڭ قۇر­مەتتەۋى, وعان سەنۋى جانە ونى «ليدەر» دەپ اتاۋى وتە ماڭىزدى. مىنە, وسى ابىرويىنا بايلانىستى نازارباەۆ تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى «سۋ-24» ۇشاعى داعدارىسىن شەشۋگە, سونداي-اق استانا پروتسەسىنىڭ اياسىندا سيريا داعدارىسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ماڭىزدى ۇلەس قوستى.

قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى

پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ىشكى ساياساتىنداعى «ۇيلەسىمدىلىك» ۇستانى­مى سىرتقى ساياساتتاعى «بەيبىتشىلىك» ۇعىمىنا ۇلاسۋدا. ارينە كۇشتى جانە بىرلىگى مىعىم قازاقستان ايماقتىق جانە عا­لامد­ىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراق­­تى­لىقتىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. استانانىڭ تەپە-تەڭدىككە نەگىز­دەل­گەن كوپ­ۆەك­تورلى سىرتقى ساياساتى ايماق­­تىق جانە حالىقارالىق بالانستار تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى جانە ەلباسى ن.نازار­باەۆ وسى نازىك بالانستاردى قورعاپ كەلەدى.

بۇل اسپەكت «سىرتقى ساياسات تۇجى­رىم­داماسىندا» ايقىندالدى. ول قازاق­ستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كەلەسى سىندارلى ماقساتتارىنا نەگىزدەلگەن:

1. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى, ۇلتتىق قورعانىستى, تاۋەلسىزدىكتى جانە اۋماقتىق تۇتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ;

2. حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى, وڭىر­­لىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ;

3. ءادىل جانە دەموكراتيالىق الەمدىك ءتارتىپتى ورناتۋ ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق;

4. قازاقستاننىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىن قامتاماسىز ەتۋ;

5. ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق مادەنيەتتى ساقتاۋ.

سوڭعى ماسەلە وتە ماڭىزدى, سەبەبى ەگەر ول جۇزەگە اسپاسا, قازاقستاننىڭ بار بولۋى دا ەكىتالاي. وسى سەبەپتى, قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ورالۋ جانە ۇلتتىق بولمىستى جانداندىرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ تۇرعىسىنان تۇركىلىك جانە سىرتقى ساياساتتا «تۇركى الەمى» اسا ماڭىزدى ورىنعا يە. تۇركى الەمىنىڭ ايگىلى استانالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن استانا ءوزىنىڭ ارحيتەكتۋراسىمەن, مۇراجايلارىمەن, كىتاپحانالارى جانە كونتسەرت زالدارىمەن تۇركىلىك بولمىستى ەسكە تۇسىرەدى.

تۇركى وداعى جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆ

«تۇركى ەۋرازياشىلدىعىنىڭ» نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەرەكشەلەيتىن قاسيەت, بۇل – ونىڭ ەموتسيونالدىلىق پەن پوپۋليزمنەن الىس بولۋى جانە ءوزارا تيىم­دىلىك پەن تەڭگەرىمگە نەگىزدەلگەن ناق­تى سترا­تەگيانى دامىتۋى. نەگىزگى ماق­ساتى – تۇركى الەمىنىڭ ينتەگرا­تسياسى.

ءححى عاسىردا تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ الەمدىك سايا­سي جۇيەدە امان قالۋى, ءسوزسىز, بىرلىك پەن ىنتىماققا بايلانىستى. بىرلىك – تۇركى-يسلام الەمىنىڭ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى. ايماقتىڭ تۇراقتىلىعى, وركەندەۋى جانە قاۋىپسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ ماق­ساتىن­دا «تۇركى الەمىنىڭ ينتەگرا­تسيا­سى» ساياساتى 90-شى جىلداردىڭ باسىنان بەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنا اينالدى.

بۇل تۇرعىدان نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تىلدە, پىكىردە, ىستە بىرلىك» يدەو­لوگيا­سىنىڭ وكىلى بولىپ تابىلادى. ول وسى تەو­ريانى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساعان كوش­باس­شى. 1992 جىلى انكارادا باس­تالعان جانە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جات­قان تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر باس­شى­لارى­نىڭ بارلىق كەزدەسۋلەرىنە قاتىس­قان جالعىز كوشباسشى.

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسى جولىندا جاساعان كەلەسى قادامدارىن اتاپ وتۋگە بولادى:

1. 2009 جىلى «تۇركى كەڭەسىن» قۇرۋ باستاماسى جانە «تۇركى ىسكەرلىك كەڭەسى» جانە «تۇركى اكادەمياسى» سياقتى مەحانيزمدەردى ەنگىزۋ;

2. 2018 جىلى ناۋرىزدا استانادا ۇزاق ۇزى­­لىستەن كەيىن ورتالىق ازيا ەلدەرى پرە­زي­دەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزۋ;

3. قازاقستاننىڭ ەڭ تىعىز قونىس­تانعان پروۆينتسياسى اتاۋىنىڭ 2018 جىلى «تۇركىستان» دەپ وزگەرۋى.

نازارباەۆتىڭ تۇركى كەڭەسىندەگى مالىمدەمەلەرى

ءبىز تۇركى الەمىندەگى بىرلىكتى قۇرۋعا باعىتتالعان ۇدەرىستەردىڭ قارقىنداپ كەلە جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. بۇل تۇرعىدان 2018 جىلدىڭ 3 قىر­كۇيەگىندە قىرعىزستاندا وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ التىنشى باسقوسۋىندا تۇركى الەمىنىڭ ليدەرى نازارباەۆتىڭ جاساعان ۇسىنىستارىنا نازار اۋدارعانىمىز ءجون.

كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەر اراسىن­داعى ەكونوميكالىق جانە ساۋدا قاتى­ناستارىن تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىنا باسا نازار اۋدارعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسپي كەلىسىمىنىڭ ناتيجەسىندە تۋىن­داعان جاڭا قۇقىقتىق مارتەبەنىڭ تۇركى كەڭەسى ەلدەرىنە دە پايدالى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماسەلە كاسپي تەڭىزىنە شىعۋ مۇمكىندىگى بار بەس ەلدىڭ ۇشەۋى تۇرىكمەنستان, ازەربايجان جانە قازاقستان ءۇشىن جانە كاسپي باسسەينى ەلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن تۇركيا ءۇشىن تەرەڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى بار ماسەلە.

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسقا دا ۇسىنىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى:

1. تۇركى كەڭەسى اياسىندا «تۇركى الەمى­نىڭ 100 جاڭا تۇلعاسى» جانە «تۇركى الەمىنىڭ 100 قاسيەتتى ورنى» جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ;

2. جاس كوشباسشىلار فورۋمىن تۇ­راقتى وتكىزۋ;

3. تۇركى كەڭەسىنىڭ قامقورلىعىمەن ينستي­تۋتتار مەن مەحانيزمدەردى رەفورمالاۋ; قاجەت بولسا, ولاردىڭ سانىن ازايتىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.

بۇل ۇدەرىستە تۇركيا مەن قازاق­ستاننىڭ ىنتىماقتاستىعى وتە ماڭىزدى ورىن الاتىنى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدان, ءوزارا ساپارلاردى ودان ءارى جانداندىرۋ, تۇركى الەمىنە باعىتتالعان قاۋىپ-قاتەرلەردى جويۋ, مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى باعالاۋ ماڭىزدى.

مەحمەت سەيفەتتين ەرول,

انكارا داعدارىس جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور, دوكتور