تاۋەلسىزدىك تورىندەگى تەاتر

بۇگىنى جانە كەلەشەگى

وزگەلەرمەن  تەرەزەسى تەڭ تاۋەلسىز ەل بولۋ اتا-بابالارىمىزدىڭ سان عاسىرلاردان بەرى جال­­عاسىپ كەلە جاتقان قاسيەتتى دە اسىل ار­مانى ەدى. بۇل ارماندى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا حال­قى­مىزدىڭ باسىنان قانشاما الاساپىران ۋاقي­عالار ءوتتى, قانشاما ۇلتجاندى ارىستار ءوز ءومىر­لەرىن قۇربان ەتتى. مىنە, ەندى جيىرما­سىن­شى عاسىردىڭ سوڭعى ساتىندە قازاق حالقى ءوزى­نىڭ وسى اڭساعان ارمانىنا جەتتى. ەجەلگى قازاق ەلىنىڭ كوگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك تۋى جەلبىرەدى, بوس­تان­دىقتىڭ ارايلى التىن تاڭى اتتى. ءبۇ­كىل الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تورىنە جەر ءجۇزى تۇگەل مويىنداعان ۇلى قايراتكەر نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ كو­تە­رىلدى. ءسويتىپ, وتكەن تا­ريحى اسا باي, مەكەندەيتىن جەرى ۇشان-تەڭىز كەڭ, بىراق بوداندىق­تىڭ سال­­دارىنان وسىعان دەيىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگى مەن قادىر-قاسيەتىن ەشكىمگە كورسە­تە الماي كەلە جاتقان قازاق حالقى اڭىز-جىر­لار­داعى ۇزاق ۇيقىدان ويانعان الىپ باتىر­لارداي ءدۇر سىلكىنە تۇرىپ, ىلەزدە بۇكىل الەمگە تانى­مال بولدى. دەگەنمەن, تاۋەلسىزدىكتى جاڭا­دان ال­عان كەز-كەلگەن  جاس مەملەكەتتىڭ بولا­شاق تاع­دىرى, كەلەشەك ءوسىپ-وركەندەۋى تەك حا­لىق­­ارالىق ارە­نا­­­داعى جەڭىس­تەرى مەن جەتىستىكتەرىنە عانا باي­­لانىستى ەمەس ەكەندىگى دە ەجەلدەن بەلگىلى. بۇل رەتتە ەلدىڭ ىشكى ساياسي جاع­دايى مەن ەكو­نومي­كالىق ءوسۋ كورسەتكىشى, حال­قىنىڭ تۇرمىس دەڭ­­گەيى كوپ ماسەلەگە ءوز ىقپا­لىن جاسايتىنى انىق. مىنە, وسىنداي جاعدايدا جاس قازاقستان رەس­­پۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ ءوزىنىڭ باسقالارعا ۇقسامايتىن ەرەكشە جولىن تاڭداي ءبىلدى. ياعني, ءبىزدىڭ ەلىمىز حال­قىنىڭ با­رىنشا كوپ ۇلتتى, جەرىنىڭ وتە ۇشان-تەڭىز كەڭ ەكەندىگىنە قاراماستان,  قى­سىل­تاياڭ كەزدەن با­رىنشا بەيبىت جاعدايدا امان-ەسەن ءوتتى. وسى­عان وراي قازاق ەلىنىڭ سول ءبىر قيىن كەزەڭنەن كوشكەن جۇگىن اۋدارىپ الماي ءوتۋى ەڭ الدىمەن ەلبا­سىنىڭ ەرەن ەڭبەگى ەكەندىگىن وسىن­­دايدا تاعى ءبىر قايتالاپ ايتۋ ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارى­زىمىز. مىنە, وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبلي­كاسى تاۋەل­سىزدىكتەن كەيىنگى سوقتىق­پالى سوقپاق­سىز قي­ىن جولدان امان-ەسەن ءوتىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە تاريح ءۇشىن قاس-قاعىمداي بولىپ ەسەپتەلىنەتىن جيىرما جىل­دا ەكونو­مي­كاسى دامىعان الدىڭعى قاتارلى تانىمال مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. بىراق سونىمەن بىرگە كەز-كەلگەن ەلدىڭ دامۋ دارەجەسى ونىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دەڭ­گەيى­مەن عانا ەمەس, مادەني-رۋحاني سالاداعى جەتىستىكتەرىمەن دە ولشەنەتىنىن ەشقاشان دا ۇمىت­پاعان ءجون. ال بۇل سالانىڭ ەڭ باستىلا­­رىنىڭ ءبىرى – تەاتر ونەرى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبارى وزدەرىنىڭ مادەني-رۋحاني سالاداعى جەتىستىكتەرىن ەڭ الدىمەن ۇلتتىق تەاترىنىڭ شىققان بيىگى مەن كوتەرىلگەن دەڭگەيى ارقىلى ولشەيدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاق ەلىنىڭ دە بۇگىنگى تاڭعا دەيىن قول جەتكىزگەن جەتىستىگى بارشىلىق. بۇل رەتتە, وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ وتىزىنشى جىلدا­رىنىڭ الماعايىپ, ەڭ قيىن كۇندەرىنىڭ وزىندە تەمىربەك جۇرگەنوۆ, جۇمات شانين سياقتى ۇلتتىق ونەردىڭ شىنايى جانا­شىرلارى ىرگەسىن قالاپ, شاڭىراعىن كوتەرگەن قازاق تەاتر ونەرى­نىڭ وزىندىك مەكتەبى بار ەكەندىگىن اتاپ ايتقان ءجون. مىنە, سول اسىل ازامات­تاردىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە قازاق تەاترىنىڭ ساحنا­سىنان قاليبەك قۋانىشباەۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ باستاعان قانشاما ونەر جۇلدىزدارى جارقىراپ كورىندى. ءازىر­بايجان مامبەتوۆ سىن­دى ۇلتتىق رەجيسسەرلەرىمىز ءوز كەزەڭىندە بۇكىل كەڭەس وداعىنا تانى­مال بولدى. ەلىمىز ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كوتەرگەننەن كەيىن كۇن تارتىبىندە ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ وسى بيىك دەڭگەيىن تومەندەتىپ الماي, ودان ءارى دامىتا بەرۋ مىندەتى تۇردى. بۇل مىندەتكە ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العان العاشقى كۇننەن باستاپ ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. بۇل رەتتە, كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاق تەاترلارى, نەگىزىنەن, رەسپۋبليكامىزدىڭ قازاقتار كوپ شوعىرلانعان وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە شاڭىراق كوتەرگەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ال ونىڭ ەسەسىنە تەرىسكەي وبلىس­تاردا قازاق تەاتر­لارى مۇلدەم دەرلىك اشىل­مادى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن وسى كەمشىلىكتەردى تۇزە­تۋ تەز ارادا قولعا الىن­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە  بۇدان بۇرىن قازاق تەاترلارى مۇلدەم بولماعان جانە  بولۋى دا مۇمكىن ەمەس سياقتى وڭىرلەردىڭ بارىنەن ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ ۇجىمدارى شاڭىراق كوتەردى. قازىر ەسەپتەپ وتىرساق, تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن دۇنيەگە كەلگەن مۇنداي تەاترلاردىڭ  جالپى سانى وننان اسادى. ونىڭ ىشىندە جاڭادان بوي كوتەرگەن ەكى وپەرا جانە بالەت تەاترى دا بار. جانە مۇنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ ۇلتتىق تەاتر ونەرىنە دەگەن   شىنايى جانا­شىر­لىعىنىڭ ءناتي­جەسى ەدى. ويتكەنى, ول ۋاقىت­تا ەلىمىز وتپەلى كەزەڭنىڭ نەشە ءتۇرلى قيىن­دىعىن باستان كەشىرىپ جاتقان. مىنە, سونداي جاعدايدا جاڭا تەاترلار اشۋ ەشقانداي قيسىن­عا كەلمەيتىن ءىس سياقتى بولاتىن. بىراق بىرتىندەپ وتپەلى كەزەڭ دە ارتتا قالدى; قيىندىقتار دا ۇمىتىلدى; ال ونىڭ ەسەسىنە رەسپۋبليكا­مىزدىڭ كوپتەگەن ءوڭىر­لەرىندە تاۋەلسىزدىگى­مىزدىڭ سالتاناتتى بەلگىسىندەي بولىپ  جاڭادان اشىلعان قازاق تەاتر­لارى بوي تۇزەپ تۇر. مىنە, وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىن رەسپۋبلي­­كا­مىزداعى قازاق تەاترلارىنىڭ سانى 31-گە   جەتتى. مۇنىڭ سىرتىندا ونعا جۋىق قۋىرشاق تەاترلارى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق, بىزدە ورىس تەاترلارىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان ەرەك­شەلىگى, وزىندىك مەكتەبى بار. قازىر ولاردىڭ سانى – 16. بۇل ورىس تەاترلارىنىڭ ءبىرازى رەسپۋبليكا­مىزدىڭ ءوز ىشىندە عانا ەمەس, سىرت جەرلەرگە دە جاقسى تانىمال. ۇيعىر حالقىنىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزى بويىنشا بىردەن ءبىر جالعىز تەاترى – ءبىزدىڭ قازاقستاندا. كورەيلەر مەن نەمىستەردىڭ دە تاريحي وتانىنان  سىرت جەرلەردەگى تەاترى – الماتى قالاسىندا ورنالاسقان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان اشىلعان وزبەك تەاترى تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. سوڭعى كەزدە جەكەمەنشىك تەاترلار دا بىرتىندەپ كوبەيە ءتۇ­سۋدە. ياعني, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى تەاتر­لاردىڭ جالپى سانى 60-تان اسىپ كەتكەندىگى انىق. بۇل وتە ۇلكەن كۇش. ارينە, جاڭا تەاترلاردى اشۋمەن بار ماسەلە شەشىلمەيدى, بۇدان كەيىن كۇن تارتىبىنە ولاردى بۇگىنگى زامانعا ساي عيماراتتارمەن, قاجەتتى قۇ­رال-جابدىقتارمەن, جەتكىلىكتى قاراجاتپەن قام­تا­ماسىز ەتۋ مىندەتتەرى العا  قويىلادى. بۇل جونىندە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز­دىكتەن كەيىن  وزگەلەرگە ۇلگى بولارلىقتاي جاقسى شارۋالار تىندىردى. بۇعان دالەل رەتىندە سوڭعى جي­ىرما جىل كولەمىندە تەاترلارعا ار­نالىپ ون ءتورت جاڭا عيمارات سالىنىپ, پاي­دالانۋعا بەرىلگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. كۇر­دەلى جوندەلگەن تەاترلار دا كوز قۋانتادى. جا­قىن ارادا قوستاناي قالاسىنداعى ءى.وماروۆ اتىنداعى قازاق تەاترى­نىڭ  جاڭا عيماراتى ەسىگىن ايقارا اشپاقشى. سونداي-اق, بىزدە تەاترلاردى قاجەتتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ دە جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلعان. بۇل رەتتە ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى قا­زاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سوڭعى كەزدە استاناداعى ونەر اكادەمياسى دا بۇل ىسكە بەلسەندى تۇردە اتسالىسا باستادى. بىراق سونىمەن بىرگە تەاتر ونەرى ءۇشىن ەڭ باس­تى كورسەتكىش ماتەريالدىق, قارجىلىق جاعداي ەمەس,  شىعارماشىلىق ماسەلە ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەنىمىز ءجون. بۇل رەتتە, ەڭ الدىمەن تەاتر­لارداعى جاڭا قويىلىمداردىڭ ساپاسى قاي دەڭ­گەيدە; كورەرمەن قاۋىمنىڭ ولارعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى قانداي; رەجيسسۋرا سالاسىندا جاقسى جاڭالىقتار كورىنە مە; اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگى كوڭىل قۋانتا ما, ۇلتتىق دراماتۋرگيادان سونى سەرپىن سەزىلە مە دەگەن سياقتى سانسىز سۇراقتار بوي كوتەرەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كوڭىلدى الاڭداتاتىن  ءبىراز ماسەلەلەر بار. جالپى, تەاتر – ۇزبەي ىزدەنۋدى, تىنباي ەڭبەك ەتۋدى تالاپ ەتەتىن ونەر. جانە ول  ەڭبەك پەن ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى  دەر كەزىندە تاۋەلسىز ساراپ­شىلار مەن مامان سىنشىلاردىڭ تالقىسىنان ءوتىپ, ناقتى باعاسىن الىپ وتىرۋى كەرەك. ەگەر بۇل شارت ورىندالماسا تەاتر توقىراۋعا ۇشىراپ, تىعىرىققا تىرەلەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر قازاقستان تەاترلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى شى­عار­­ماشىلىق سالادا وسىنداي كۇردەلى جاعدايدى باستان كەشۋدە. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ شىعارماشىلىق دەڭگەيلەرى, جاسىرماي ايتقاندا – كورگەن كىسىنى ۇيالتىپ, تومەن قاراتادى. بۇعان ناقتى دالەل كەلتىرەيىك. بىزدە جىل سايىن رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالى وتەدى. مىنە, وسى فەستيۆالگە كەلەتىن قويىلىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ كوركەمدىك ساپاسى وتە تومەن. مى­سالى, جاقىندا عانا  وسىنداي ونەر بايقاۋى ال­ماتى قالاسىندا وتكىزىلدى. تەاتر سىنشىلارى فەستيۆالگە قاتىسقان قويىلىمداردىڭ كەمىندە جارتىسىنىڭ كوركەمدىك ساپاسى كاسىبي تەاتر دەگەن اتاققا مۇلدەم سايكەس كەلمەيتىندىگىن اشىق ايتتى. مۇنىڭ الدىندا تاراز قالاسىندا وتكەن تەاتر فەستيۆالىندە دە تۋرا وسىنداي سىن ايتىلعان ەدى. قازىر قازاقستاندا 45 جاسقا دەيىنگى كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن جاس رەجيسسەرلەر مەن جاس دراما­تۋرگتەردىڭ مۇلدەم جوق ەكەندىگى وسىنىڭ ايقىن دالەلى. ياعني, ەلىمىزدەگى تەاتر ونەرى قۇلدىراۋعا بەت الىپ بارادى دەسەك, بۇل ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. ال سوندا مۇنداي قيىن جاعدايدىڭ ورىن الۋىنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك, نەگىزگى  ماسەلە تەاترلاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, باسشىلىق جاساۋعا كەلىپ تىرەلەدى. وسىعان وراي مىنا جاعدايدى قاداپ ايت­قىمىز كەلەدى. قازىر قازاقستاندا الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق جانە باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق سالاسىندا ءتۇرلى جاڭارتۋ مەن رەفورما قىزۋ جۇرۋدە. بۇدان تەك تەاترلار عانا شەت قالعان. ياعني, تەاتر جۇمىسىن باسقارۋ مەن ۇيلەستىرۋگە رەفورما جاساپ, قايتا قۇرۋ مۇلدەم قولعا الىنعان ەمەس. بۇل سالا باياعى 1990 جىل­دار­داعى قالپىنان ەشقانداي وزگەرمەگەن. كەڭەستىك يدەو­لوگيانىڭ ۇردىسىمەن كەلە جاتقان تەاتر­لاردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ, ياعني كوركەمدىك جەتەكشى, باس رەجيسسەر دەگەن قىزمەت-لاۋازىم­داردىڭ الدەقا­شان ۋاقىتى وتكەن. جاناشىر­لىقپەن تەرەڭىرەك ويلاعاندا, بۇل جۇيە شىعار­ماشىلىق ۇجىمنىڭ شىنايى ونەر جا­ساۋىنا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى. دالەلىمىز تومەن­دەگى­دەي. ادەتتە, بۇل لاۋازىم­دارعا رەجيسسەرلەر تاعايىندالادى دا, تەاترداعى ەستەتيكالىق, رە­پەرتۋارلىق, ەرىكتى اكتەرلىك ويىن مەن قۇلاشتى رەجيسسۋرانىڭ دامۋىنا توسقاۋىل قويىلادى, تۇپتەپ كەلگەندە بۇكىل ءبىر تەاتر سول رەجيسسەر-باستىقتىڭ جەكە امبيتسياسى مەن ورە-قارىمى­نىڭ قۇربانى بولىپ قالا بەرەدى. سەبەبى, ولار تەك ءوز قالاۋى بويىنشا رەپەرتۋار تاڭدايدى, وزدەرىنە ۇناعان اكتەرلەرگە عانا رولدەر مەن اتاقتار «بۇيىرىپ», تالاپ-تالعامى مەن شى­عارماشىلىق مۇمكىندىكتەرى ارقالاي ونەر يەلەرىن ادىلەتتى باسقارۋعا قولدارى قىسقالىق ەتەدى. باستىق ءوزى رەجيسسەر-قويۋشى بولعاندىقتان, قانداي دا ءبىر تاۋىرلەۋ رەجيسسەرلىك جۇمىستىڭ وزىنەن اسىپ كەتپەۋىنە بار «كۇشىن» سالادى. ءتىپتى «كوز قىلىپ» سىرتتان رەجيسسەر شاقىرسا دا وزىنەن تومەن سۋرەتكەردى تاڭدايتىنى ايان. رولدەر دە باستىقتىڭ توڭىرەگىنە جينالعان جاندايشاپتاۋ اكتەرلەرگە تيەدى. وسىدان بارىپ, ورتاشا سپەكتاكلدەر, قىزىقسىز رولدەر پايدا بولادى. سونداي-اق, باس رەجيسسەرگە نەمەسە كوركەمدىك جەتەكشىگە باعىنىشتى رەجيسسەردىڭ سۋرەتكەرلىك ەركىندىگىنىڭ اياقاستى بولىپ, قۇقىعىنا قول سۇ­عىلۋى بۇگىندەرى بارلىق تەاترلاردا ادەتكە اينال­عان. بارىمىزگە بەلگىلى, ءباسپاسوز بەتتەرىندە دە, ونەر ادامدارى اراسىندا گۋ-گۋ اڭگىمە بولعان كەيبىر تەاترلارداعى ايتىس-تارتىستاردىڭ ءتور­كىنى دە  باسقارۋ ءتاسىلىنىڭ وسىنداي  ەسكىرگەندىگىنەن بولىپ وتىر. مىسالى, ج.ايماۋىتوۆ اتىن­داعى پاۆلودار وبلىستىق قازاق تەاترىنداعى شىعارما­شىلىق ۇجىمنىڭ 90 پايىزى بەلگىلى رەجيسسەر ەرسايىن تاپەنوۆتىڭ باسقارۋ ستيلىنە, سۋرەتكەرلىك قارىمىنىڭ بىرقالىپتىلىعىنا, ۇجىمعا جاڭا لەپ, سونى ءۇردىس, وزگەشە رەجيسسەرلىك قالىپ اكەلۋدەگى ەنجارلىعىنا قارسىلىق ەدى دەسە دە بولادى. ال ە.تاپەنوۆ مىرزا ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ شىعارماشىلىق «اشتىقتان» تۋىنداعان تالاپ-تىلەكتەرىن تۇسىنگىسى كەلمەي, شامشىلدىق تانىتىپ, ءوزى ارىز جازىپ, تەاتردان كەتتى. مۇنداي جاعداي رەسپۋبليكالىق ق.قوجامياروۆ اتىنداعى ۇيعىر تەاترىندا دا كەزدەسكەندىگىنەن حابار­دارمىز. باسقا تەاترلاردا دا وسىنداي ماسەلە ۋشىعىپ تۇرعانى حاق, كوبىنىڭ ۇندەمەي تىنىش جاتۋى – ول تەاترداعى شىعارماشىلىق احۋالدىڭ جوعارعى دەڭگەيدە ەكەندىگىنىڭ كورىنىسى ەمەس, كەرىسىنشە «كۇل بولماساڭ, ءبۇل بول» دەيتىن نەمكەتتىلىك, نەمەسە قازاقى كەڭقولتىقتىقتان تۋىن­دايتىن «ءبىر ءمانىسى بولار» دەگەن وي. تەاترلارداعى مۇلگىگەن تىنىشتىقتان قورقۋ كەرەك, ءتىپتى سودان ساقتانعان دۇرىس شىعار, ويتكەنى سىلتىدەي تىنىشتىق تەك قابىرستانعا جا­راسقان. ال ناعىز, ىزدەنگىش شىعارماشىل ۇجىم دۋىلداپ, بيىكتەپ, اسپانداپ, ارعى-بەرگى فەستيۆالدەر مەن بايگە-جارىستارعا قوسىلىپ, جانارتاۋشا اتقىلاپ جاتۋعا كەرەك-ءتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستاندىق تەاترلاردىڭ قايسى­سىنىڭ شەتەلدىك جارىستارعا قاتىسىپ, جۇلدە العانىن كوردىڭىزدەر؟! جوق! ءوزىمىز ماقتانىپ كوپىرگەنمەن, ونداي جەتىستىكتەردىڭ توبەسى كورىن­­بەي تۇر. تەاترلاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋعا رەفورما جاساۋ كەرەكتىگى دە وسىدان تۋىنداپ وتىر. وسىعان وراي,  ەلباسى تەاترلاردىڭ جۇمىسىن جاڭا زامانعا بەيىمدەۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى  ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. مىسالى, پرەزيدەنت 2009 جىلى الماتىدا تەاتر قايراتكەرلەرىمەن ارنايى كەزدەسىپ, ساحنا ونەرىن وركەندەتۋ جونىندەگى نەگىزگى مىندەتتەردى بەلگىلەپ بەرگەن بولاتىن. سون­داي-اق ەلباسى قاراعاندىداعى قازاق تەاترى­نىڭ جاڭا عيماراتىن اشۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە دە, استانا كۇنىنە وراي ءبىر توپ زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسكەندە دە بۇل ماسەلەگە ناقتى توقتالدى. وكىنىشكە قاراي, پرەزيدەن­تىمىزدىڭ بۇل تاپسىرمالارىنىڭ جۇزەگە اسۋى كوڭىل كونشىت­پەيدى. ناقتى  دالەل كەلتىرەيىك. وسى­­دان بىرەر جىل بۇرىن كورنەكتى جازۋشى-دراماتۋرگ اكىم تارازي ءباسپاسوز بەتىندە تەاتر ونەرىن جانداندىرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ماسەلە كوتەردى. سوعان وراي, ەلباسى تەاترلاردى نارىق زامانىنا بەيىمدەۋ كەرەك دەپ ناقتى تاپسىرما بەردى. بۇل جونىندە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ مادەنيەت كوميتەتى ارنايى تالقىلاۋ وتكىزىپتى دەپ ەستيمىز. تالقى­لاۋعا قاتىسقان ءبىردى-ەكىلى «ازۋ­لى» تەاترلاردىڭ ءارى ديرەكتور, ءارى كوركەم­دىك جەتەكشى, ءارى باس رەجيسسەر رەتىندە ءۇش بىردەي تاقتا ءبىر وزدەرى وتىراتىن باسشىلارى تەاتر­لاردى نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولعان كورىنەدى. ءسويتىپ بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالىپ وتىر. ارينە, ەكى-ءۇش لاۋازىمدى قىزمەتتى قاتار ات­قا­رىپ, تەاتردى ءبىر ءوزى بيلەپ-توستەپ باسقارۋعا ۇيرەنگەن تەاتر باسشىلارىنىڭ بۇل سالاعا وزگەرىس جاساۋعا ەشقاشان دا ىقىلاستى بولماي­تىنى ءبىز ايتپاساق تا تۇسىنىكتى. ال بىراق مادە­نيەت كوميتەتى سياقتى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ بۇل ماسەلەگە سونشاما سەلسوق  قاراۋى وتە تاڭقالارلىق جاعداي!.. ارينە, بۇگىنگىدەي اڭگىمەدە تەاتر ونەرىندە تۇك جوق دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە دە بولمايدى. ويتكەنى, بىزدە تالانتتى رەجيسسەرلەر, جۇيرىك اكتەرلەر, شۇكىر, بارشىلىق. مىسا­لى, تارازداعى قۋاندىق قاسىموۆ, استاناداعى نۇرقانات جاقىپ­باەۆ, الماتىداعى بولات اتاباەۆ, قوستانايداعى ەرسايىن تولەۋباەۆ, اقتاۋ­داعى گۇلسينا مەرعا­ليەۆا جاڭا قالىپتاعى, ەرەكشە ەستەتيكالىق ولشەمدەگى سۋرەتكەرلەر,  الايدا ولاردىڭ كوبى كور­كەمدىك جەتەكشى باس­قاراتىن تەاترلاردان ازار دا بەزەر بولعان. نازار سالىپ قاراساق, شىنىندا دا كوركەمدىك جەتەكشى نەمەسە باس رەجيسسەر باسقاراتىن تەاترلاردا كوبىنە باسقاشا ويلايتىن, نەمەسە جاڭا كەلگەن جاس رەجيسسەردىڭ ءۇنى شىق­پايدى, تابانى تۇ­راقتامايدى, سوندىقتان دا ولار ءبىر تەاترعا باستىق بولىپ بارىپ, ويلارىنداعى وزگە پا­يىمدى قويىلىمدارىن جۇزەگە اسىرعىسى كەلەدى. ال مۇنداي دارەجەگە جەتكەنشە ولاردىڭ شى­عارماشىلىعى شاۋ تارتىپ, ءۇمىتى جىڭىشكەرىپ, قاجىرى قارتايىپ قالاتىنى دا شىندىق. بۇل رەتتە ءبىر رەجيسسەردىڭ ەكىنشى  رەجيسسەرگە باس­تىق بولىپ, قويىلىمدى ولاي ەمەس, بىلاي قويۋ كەرەك دەپ, ءوز ويى مەن تالعامىن تاڭۋى – قاي جاعىنان الساق تا, اقىلعا سىيمايتىن نارسە. سۋرەتكەرلىك دەگەن وقشاۋ الەم, وعان وزگەنىڭ ارالاسۋى ادەپ­سىزدىك, ءارى كەتكەندە اپەرباقاندىق. سوندىقتان, نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋدىڭ ءتيىمدى جولدا­رىنىڭ ءبىرى – تەاترلاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداس­تىرۋ مەن باسقارۋدىڭ جاڭا ەرەجەسىن جاساۋ. تەاتر سياقتى شىعارماشىلىق ۇجىمدى باسقارۋ – وي-ورەسى بيىك, مەنمەندىكتەن ادا تۇلعالارعا عانا جاراسادى. ال رەجيسسەر تەك قانا جەكە سۋرەتكەر رەتىندە باعالانىپ, رەتى كەلسە وعان باسشىلىقتىڭ تىزگىنىن بەرمەگەن ابزال. ول تەك ءوز قويىلىمىنىڭ عانا «باستىعى» بولعانى ءجون. ونىڭ وزىمەن مۇراتتاس اكتەرلەرمەن بىرىگىپ, قاۋىمداسىپ, شى­نايى شىعارماشىلىق جۇمىس­پەن اينالىسۋى ءۇشىن وسى جۇيە دۇرىس. سوندا عانا رەجيسسەردىڭ باسقامەن شارۋاسى بولماي, تەك قويىلىمىنىڭ كوركەمدىك ساپاسىن عانا وي­لايتىن بولادى. تەاتردى كىمنىڭ قالاي باسقاراتىنىن دا ويلاستىرۋ كەرەك. باتىس ەلدەرىندەگى ۇردىستە, ونداي باسقارۋشىنى «ينتەندانت» دەپ اتايدى, بىزشە تەاتر توراعاسى دەسە دۇرىس بولاتىن سياقتى. وندا باسقاداي  قوسارلاناتىن باسشىلىق بولماۋى كەرەك. رەجيسسەرلىككە «باس» دەگەن تىركەستى قوساق­تاعاننان ول رەجيسسەردىڭ تالانتى تاسىپ كەتپەيدى, تالانت پەن سۋرەتكەرلىك قارىم – يا بار, يا جوق, ول بولماسا, جاي انشەيىن قاناتسىز مامان, شاناعا جەگىلگەن جابى تەكتەس ورتاقول ورىنداۋشى عانا. ال, جۇيرىكتىڭ اتى جۇيرىك, وعان التىن القا, نەمەسە قاراپايىم كەندىر جۇگەن سال, بايگەدەن ءبارىبىر  ءبىرىنشى كەلەدى. سوندىقتان تەاتردا باس رەجيس­سەردىڭ ەمەس, جۇيرىك رەجيسسەردىڭ جۇمىسى قۇندى, باعالى بولادى. ال كوركەمدىك جەتەكشى دەگەن لاۋازىم دا  اقىلعا سالىپ باجايلاساق, ءتىپتى ەرسى. كوركەمدىككە جەتەكشى نە ءۇشىن كەرەك؟ كوركەمدىك دەيتىن ونەر كاتەگورياسىنا جەتەكشىلىك جاساۋ اقىلعا قونبايتىن نارسە ەكەنىن مويىندايتىن ۋاقىت جەتتى. سوندىقتان جالپى باسشىلىقتى رەجيسسەرگە ەمەس, باسقا كەز-كەلگەن سۋرەتكەر تۇلعاعا تاپسىر­عان اقىل. ول اكتەر بولا ما, دراماتۋرگ بولا ما, الدە مادەنيەتتانۋشى ما – ءبارىبىر. تەك ىسكە جانى اشيتىن, ونەردىڭ پارقىن تەرەڭ تۇسىنەتىن ادام بولسا بولدى. ءيا, تەاتردىڭ توراعاسى مەملەكەتتىك قۇزىرلى مەكەمەمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ, ۇجىم ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا جاۋاپ بەرەتىن بىردەن-ءبىر تۇلعا بولۋى ءتيىس. وعان اۋقىمدى تۇردەگى باسقارۋ مۇمكىندىگىن بەرگەن جاعدايدا ودان مەملەكەتتىك سۇرانىس پەن تالاپ تا جوعارى بولادى. سونىمەن بىرگە, ەڭ ماڭىزدىسى – تەاتر رەجيسسەرلەرىن الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ كەرەك, ياعني اۆتورلارمەن جۇمىس جاساۋدا, تاقىرىپ تاڭداۋدا, كوركەمدىك ورەسى وزگە, ءارى ەرەكشە سپەكتاكل قويۋدا شىعارماشىلىق ەركىندىگىنەن ايىر­ماي, ءوزىنىڭ قويىلىمىنىڭ اۆتورى رەتىندە با­عالاپ, ءتيىستى جالاقىسىنان بولەك گونورار تولەۋ­دى زاڭداس­تىرعان ابزال. سوندا ونىڭ  شىعار­ماشىلدىق قۇ­قىعى قورعالىپ, سۋرەتكەرلىك ىنتاسى ۇلعايا تۇسەدى. ءبىر تەاتردا كەم دەگەندە 3-4 تەڭ قۇقىلى رەجيسسەر كەلىسىم-شارتپەن جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. سوندا عانا ولار ءبىر-بىرىمەن شى­عارماشىلىق باسەكەدە بولىپ, قايتكەندە دە جوعارعى دەڭگەيدەگى قويىلىم قويۋعا تىرىسادى. مۇنداي جاعدايدا, ۇجىم ارتىق ادامداردان ارىلادى, بوس سەلتەڭبايلىق, ورىنسىز مىندەتسىنۋ دە ساپ تيىلادى. سونداي-اق, اكتەرلەرگە دەگەن كوزقاراستى دا تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ءجون. بۇگىندە اكتەرگە ءبارى قوجا – ەسىك كوزىندەگى ۆاحتەردان باستاپ, توبەدەگى دوكەي باستىققا دەيىن قوجاڭداپ, قول شوشاي­تاتىنى جاسىرىن ەمەس. ال تەاتردىڭ نەگىزگى ەڭبەكقورى, رەجيسسەردىڭ وي-قيالىنىڭ دۇرىسى مەن بۇرىسىنىڭ ورىنداۋشىسى, ونىڭ كورەرمەن الدىنداعى ۇياتكەرى مەن جاۋاپكەرى – ءبارى-ءبارى اكتەر! ياعني, تەاتردىڭ نەگىزى اكتەر! سويتكەن ازاپكەر اكتەر ايىنا وتىز ءرول ويناسا دا الاتىنى ءبىر جالاقى. ون ەمەس-اۋ, اندا-ساندا ءبىر-ەكى ءرولدى زورعا ورىندايتىن ماڭعاز اكتەردىڭ دا الاتىنى سول ءبىر جالاقى. ادىلەت قايدا سوندا, ەڭبەگىڭە قا­راي كورەتىن زەينەتىڭ قايدا؟ سوندىقتان اكتەر­لەرگە ەڭبەكاقى تولەۋ ءۇردىسىن دە تۇبەگەيلى وزگەر­تەتىن كەز جەتتى, ياعني جالاقى مولشەرى ەڭبەگىنە, ونىڭ ساپاسى مەن پسيحو­لوگيالىق سالما­عىنا ساي باعالانىپ تاعايىن­دالۋىن زاڭداستىرۋ قاجەت. باسقاشا ايتقاندا, قويىلىمنىڭ كوركەمدىك جۇگىن كوتەرىپ تۇراتىن باستى نەمەسە نەگىزگى ءرول اتقار­دىڭ با, سول قىزمەتىڭە لايىقتى جالاقى ال. كىشىگىرىم ەپيزودتىق رولدەرگە جەگىلدىڭ بە, تەاتردىڭ اعىمداعى رەپەرتۋارىنىڭ كوبىنەن بوسسىڭ با, وندا تۇراقتى بەلگىلەنگەن ەڭبەك­اقىعا ريزا بول. بۇل جەردە كەزىندە جاساعان ەڭبەگىڭ ءۇشىن بەرىلگەن اتاق-داڭقتىڭ بۋىن ور­تاعا سالۋ­دىڭ ءجونى جوق. قازىرگى ەڭبەگىڭىزدىڭ سا­پاسى مەن نارقى قانداي؟ ايىنا وتىز ءرول ويناپ تەاتردىڭ نەگىزگى شىعار­ماشىلىق جۇگىن كوتەرىپ جۇرگەن جاس اكتەردىڭ جازىعى قايسى؟ ياعني, تەاترداعى جالاقى تولەۋدىڭ يت جىلعى ەسكى ءتۇرى, ءبارىن بىردەي تەڭگەرمە­شىل­­­دىككە تاڭعان اتامزا­مان­عى ادىلەتسىزدىكتىڭ تامى­­رىنا بالتا شاباتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى! ءيا, ايتا بەرسەڭ, اكتەر جايلى مۇڭ مەن جىر تاۋسىل­­مايدى. مىسالى, قازىرگى كەزدە قازاقستان­داعى تەاتر اكتەرلەرىنىڭ ورتاشا جالاقىسى جيىرما بەس-وتىز مىڭ تەڭگە كولە­مىندە عانا. باسپانا ماسەلەسىندە دە وتە كۇردەلى جاعداي قالىپ­­تاس­قان. مىسالى, استا­ناداعى ك.بايسەيىتوۆا اتىن­­داعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا 117 ارتيست ءۇيسىز ءجۇر. باسقا تەاترلاردىڭ دا جاعدايى وسىعان ۇقساس. جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ تىكەلەي اسەرى­نەن ايماقتارداعى تەاترلاردا كاسىبي مامان تاپشى­لىعى ۋشىعىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. بارىندە دەرلىك ورەلى رەجيسسەر, تالانتتى اكتەرلەر, باسقا دا كاسىبي ماماندار جەتكىلىكسىز. ويتكەنى, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەندەر ول جاققا ات ءىزىن سالمايدى, ءبارى الماتى مەن استانانى توڭىرەكتەپ, توي-تومالاقتاردى جاعا­لاپ ءجۇر. وبلىستىق اكىمدىكتەر تەاتردى, اسىرەسە ونىڭ ءزاۋلىم عيماراتىن, رەجيسسەرى نەمەسە اكتەرلەرىن تەك وزدەرىنىڭ جيىلىستارى مەن مادەني شارالا­رىن وتكىزۋ كەزىندە عانا قاجەتسىنەدى. ءتىپتى ولار شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ رەپەر­تۋارىندا قانداي پەسالار بار, ولاي قالاي قويىلىپ, ونى قاي اكتەر قايتىپ ورىنداپ ءجۇر دەگەن ماسەلەلەرگە مۇلدەم باس اۋىرتپايدى. جانە ول ماسەلەنى ايقىنداپ, سارالاپ بەرە الاتىن وبلىستىق مادەنيەت دەپارتامەنتىندە كاسىبي ماماندار ەشقاشان بولعان ەمەس. بۇگىندەرى تەاترلاردىڭ بارىندە دەرلىك «كور­كەم­دىك كەڭەس» دەگەن قۇرىلىم بار, ول, ارينە, اقىلداسۋ رەتىندە عانا قۇزىرعا يە. الايدا, كەيبىر تەاتر باسشىلارىنا ول كەڭەس وزدەرىنىڭ شامشىل, جەكە باستىڭ تىزەلى شەشىمدەرىن وتكى­زۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن «جامىلعى». بۇنى دا تۇبىرىمەن وزگەرتۋ كەرەك. ونىڭ ورنىنا اقىل­داستار القاسى نە تاۋەلسىز ساراپشىلار توبى قۇرىلعانى ءجون. ءسوز رەتى كەلگەندە, تەاتر قايراتكەرلەر ودا­عىنىڭ قازىرگى جاعدايى جونىندە دە ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ويتكەنى, تەاتر ونە­رىنىڭ بۇگىنى مەن  بولاشاعى بەلگىلى ءبىر دارە­جەدە وسى  وداقتىڭ  جۇمىسىنا دا تىعىز باي­لانىستى. كەزىندە بۇل وداق رەسپۋبليكا­مىز­داعى مۇمكىندىگى بارىنشا مول,  قارجىلىق-ماتەريالدىق جاعى ەڭ مىقتى ۇيىمداردىڭ ءبىرى بولعان ەدى.    بىراق قازىر ول كۇش-قۋاتىنىڭ ءبا­رى­­نەن دەرلىك ايىرىلعان. بۇعان كىمدەر كىنالى – ول ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. ءبىز ازىرشە تەك شەت جاعاسىن عانا ايتايىق. مىسالى, كەزىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ جەكە  ۇيعارىمىمەن وداققا تەگىن بەرىلگەن الماتىنىڭ جەلتوقسان كوشە­سىندەگى كوپ قاباتتى كورىكتى عيمارات قازىر قولدى بولعان. ءبىر كەزدە ءتاپ-ءتاۋىر تىرلىك جاساپ, ەلىمىزدەگى بارلىق دەرلىك تەاترلاردىڭ كيىم-كەشەگىن, جاساۋ-جابدىعىن پىشىندەپ-تىگىپ, وقا-تۇيمە تا­عىپ, تۇگەندەپ وتىرعان كىشىگىرىم تىگىن فا­بريكاسى دا ءىزىم-قايىم قۇردىمعا كەتكەن. بىزدەر ءبىرىن ءبىلىپ, ءبىرىن بىلمەيتىن نەشەمە مەنشىكتەر, گاراجدار, كولىكتەر, جەر تەلىمدەرى دە جوق بولعان. ودان بەرىدە جىبەك جولى كوشە­سىنىڭ بويىنان بۇيىرعان بۇزىلعان مونشانى پانا­لاعان وداق بەس-ون جىلداي بۇيىعى ءومىر كەشكەن ەكەن. قازىر بۇل شاڭىراقتىڭ ورنىندا ۇڭىرەيگەن ور جاتىر. ءوزىنىڭ جەكە عيماراتى جوق, بۇرىن­دارى مەنشىگىندە بولعان بارلىق دۇنيە-مۇلكى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ ىسىراپ بولعان, بيۋدجەتتەن ءبىر تيىنعا دا قارجىلاندىرىلمايتىن, باسپاناسىز قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ بۇگىن­گى جايى, مىنە, وسىنداي. سوعان قاراماس­تان, باسقاعا قول سوزىپ سۇرانشاقتانىپ, باي­لار­­دىڭ ەسىگىن كۇزە­تىپ ءجۇرىپ, «تەاتر.kz» جۋر­نالىن شىعارىپ, تۇڭعىش رەت ستسەنو­گراف­تاردىڭ كورمەسىن ۇيىم­داستىرىپ, كاتالوگ دايىنداپ, جىل سايىن  حالىقارالىق تەاتر كۇنى بەرىلەتىن رەسپۋبلي­كالىق «ەڭلىكگۇل» اتتى كاسىبي سىي­لىق بەرۋدى جۇزەگە اسىرىپ ءجۇرمىز. تەلەفوندىق بايلانىس­تارىمىزعا قاراجات تاپپاي قينالساق تا, ورتالىق ءوفيسى پاريجدە ورنالاسقان, ءمۇ­شەلىگىنە 100-دەن اسا مەملەكەتتەر كىرەتىن حالىقارالىق تەاتر ينستيتۋتىمەن بايلانىس جاساپ, كەشە عانا قىتايدىڭ چۋنتسين قالاسىندا قۇرىلتايى وتكەن ازيا تەاترلارىنىڭ اليان­سىنا قازاقستاننىڭ ابىرويى ءۇشىن تولىق مۇشە بولۋعا تالپىنىپ وتىرمىز. قازاقستان سىندى قارقارا ەلىمىزگە, ەلدىڭ ماڭدايىنا بىتكەن الەمگە ايگىلى ەلباسىنا سۇيەنىپ, حالىقارالىق ازيا تەاترلارىنىڭ العاشقى فەستيۆالىن اسەم ەلوردامىز استانادا وتكىزەيىك دەپ تە ايتىپ قالدىق.  ايتسە دە ەكىۇدايدامىز, ويتكەنى ءماس­كەۋدەگى تمد ەلدە­رىنىڭ تەاتر وداقتارىنىڭ حالىقارالىق كونفە­دەراتسياسىنا جەتىم مۇشە ەكەنىمىز ەلدىڭ بارىنە ايان; ويتكەنى جىلىنا ءبىر رەت تولەنەتىن 700 ەۋرو جارنانى تولەي الماي, جەرگە قارايمىز. ءتول مينيسترلىگىمىزدىڭ اندا-ساندا وتكىزىپ تۇراتىن كوللەگيا-جيىلىس­تا­رى­نىڭ بىرىنە دە تەاتر قايراتكەرلەر وداعى شا­قىرىل­مايدى; تەاتر فەستيۆالىن بىرىگىپ قولعا الايىق, ءار ايماقتارداعى تەاترلاردىڭ باسىن قوسىپ, فورۋمدار وتكىزىپ, ماستەر-كلاستار جاسايىق; اكتەر, رەجيسسەر, سۋرەتشى, جارىقشى, ءتىپتى جاس دراماتۋرگتەردى جيناپ الىپ, الىس-جاقىن ەلدەردەگى سول ونەردىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن سۋسىن­داتاتىن, ۇيرەنەتىن ارەكەتتەر جاسايىق دەگەن ىقىلاستى تالپىنى­سىمىز ءالى كۇنگە  ەلەنبەي كەلەدى. ىزگى باستا­مالارىمىز بەن نيەتتەرىمىزگە قولداۋ سۇراعان ءوتىنىش حاتتارىمىز ۇشتى-كۇيلى جاۋاپسىز قا­لادى نەمەسە «بۇعان قاراجات قاراستى­رىلماعان» دەگەن سالقىن سوزبەن عانا  شەكتەلەدى. دەگەنمەن, بۇعان قاراپ بولاشاقتان مۇلدەم ءتۇڭىلىپ وتىرمىز دەپ جانە ايتا المايمىز. كەرىسىنشە, الداعى ۋاقىتتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىز. ونىڭ ناقتى جاقسى سەبەپتەرى بار. مىسالى, جاقىندا عانا ەلباسىنىڭ مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتى قابىلداپ, مينيسترلىك زيالى قاۋىممەن بايلانىس جاساۋدى نى­عايتىپ, شىعارماشىلىق وداقتارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدى جەتىلدىرۋى كەرەك دەپ تاپسىرما بەرگەنىنە تەلەديدار ارقىلى كۋا بولدىق. وسى­عان وراي, تەاتر قايراتكەرلەرى وداعى مادەنيەت مينيسترلىگىمەن, باسقا  دا ءتيىستى مەملەكەتتىك رەسمي ورىندارمەن بىرلەسىپ ءبىراز جۇمىستاردى قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستان ەكونوميكاسى دامى­عان, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى ابىرويى بيىك مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسىعان وراي بىزدەگى تەاتر ونەرى دە ەلىمىزدىڭ وسى بيىك دەڭگەيىنە, اتاق-ابىرويىنا ساي جوعارى دارە­جەدە بولۋعا ءتيىس. جانە بۇعان تولىق ءمۇم­­كىندىك بار. ەندىگى جەردە وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ماسەلەلەردى ءجۇ­يەلى تۇردە قولعا الىپ,  ناقتى ىسكە كىرىسۋىمىز كەرەك. تۇڭعىشباي ءال-تارازي (جامانقۇلوۆ), قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پروفەسسور.