كوشپەندىلەر ويىندارىنىڭ كوشى تۇزەلىپ كەلەدى

– نۇرسۇلتان مىرزا, ءىII دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارىنىڭ اشىلۋىنا ساناۋلى كۇندەر عانا قالدى, ازىرلىك قالاي؟

– جىل باسىنان بەرى جۇرگى­زىل­گەن ازىرلىك جۇمىستارى اياقتالىپ كەلەدى. ويىنداردىڭ قاتىسۋشىلارىن, قوناقتاردى جانە كورۋشىلەردى قابىل الۋ­عا ساقاداي-ساي ءازىرمىز. ۇلت­تىق رۋحىمىزدى كوتەرگەن, اتا-بابا ءداستۇرىن جاڭعىرتقان كوشپەندىلەر ويىندارىنا رەسپۋبليكامىزدا ەرەكشە كو­ڭىل ءبولىنىپ وتىر. قىر­عىز­ رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى سوورونباي جەەن­بەكوۆ, پرەمەر-مي­نيستر مۇحاممەدقالىي ابىل­عا­زيەۆ دايارلىقتىڭ بارىسىن باقىلاپ وتىردى. بىزبەن قا­تار ۇيىمداستىرۋ ىستەرىمەن قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت, اقپارات جانە تۋريزم مينيستر­لىگى دە اينالىسۋدا. 

بيىلعى وزگەشەلىك ءۇشىن­شى ويىندار كەزىندە 3 قىر­كۇيەكتە, قىرعىزستاندا تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىن­تى­ماقتاستىق كەڭەسىنىڭ VI ءسامميتى وتەدى. القالى جيىنعا كە­لەتىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, تۇر­كيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان, ازەربايجان پرە­زي­دەنتى يلحام اليەۆ جانە وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆ­حات ميرزيوەۆ ءىII دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىسادى. سونداي-اق ۆەنگريا پرە­مەر-ءمينيسترىنىڭ دە كەلەتى­نى بەلگىلى بولىپ وتىر. شەتەل­دەر­دەن باسقا دا جوعارى دا­رە­جەلى قوناقتاردىڭ كەلۋى كۇتىلۋدە. بۇل بىزگە دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. 

كوشپەندىلەر ويىندارى­نىڭ ويداعىداي ءوتۋى ءۇشىن بار­لىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, ءىرى كورپوراتسيالار جانە بىرقاتار جەكە كاسىپكەرلەر ءوز ۇلەستەرىن قوستى. شولپاناتا قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى باقتى-دولونوتى اۋىلىنداعى يپپودروم جوندەۋدەن تولىق وت­كىزىلدى. وسى ءۇشىنشى ويىن­دار­عا ارنالىپ بوستەرى اۋى­لىن­دا «دوردوي-نوماد» امفي­تەاترى سالىندى. قىرشىن جايلاۋىندا مىڭعا جۋىق بوز ۇيلەر (كيىز ۇيلەر) تىگى­لىپ, ەتنوقالا قۇرىلدى. جاي­لاۋدا مارتەبەلى مەيمان­دار­دى قابىلداۋ ءۇشىن ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرمەن ادىپتەلگەن ار­نايى ۇلكەن شاتىر ازىر­لەندى.

– كوشپەندىلەر ويىندا­رىندا سپورتتىڭ قانداي تۇرلەرىنەن جارىستار وتەدى؟

– بۇل جىلى الەم حالىق­تارى­نىڭ ۇلتتىق سپورتىنىڭ 37 تۇرىنەن جارىستار وتەدى. نەگىزگىلەرىن اتاي كەتسەك, ولار: ات شابىس, قۇنان شابىس, ات ۇستىندە ساداق اتۋ, جور­عا سالۋ, كوك ءبورى (كوكپار), قىر­عىزشا كۇرەس, قازاق كۇرەسى, سۋمو (جاپونشا كۇرەس), ار­قان تارتۋ, قول كۇرەستىرۋ, ەر ەڭيش (ات ۇستىندەگى اۋدا­رىس­پاق), توگۋز كورگوول (توعىز­قۇ­مالاق), وردو (اسىق ويىندارى), تايگان جارىش (تازى سالۋ), بۇركىت سالۋ, ت.ت. جا­رىس­تارعا 44 مەملەكەتتىڭ سپورتشىلارى قاتىسادى. 80 ول­كەدەن قوناقتار كۇتىلۋدە. سپورتشىلار 174 التىن مەدال, 173 كۇمىس مەدال, 247 قولا مەدال ءۇشىن سايىسادى.

بايگە قورىنا جالپى العاندا 26 ميلليون 615 مىڭ سوم قارجى بولىنگەن, اتاپ ايتقاندا, كوكپارعا – 6 ميلليون سوم. مۇنىڭ جارتىسىن جەڭگەن كوماندا الادى. ەكىنشى ورىن العاندىكى – 1,5 ميلليون سوم. قولا مە­دال يەسى – 1 ميلليون سوم. ءتور­تىنشى ورىنعا – 500 مىڭ سوم. سونداي-اق «كوكپاردىڭ اتاق­تى ويىنشىسى» جانە «كوك­پاردىڭ ەڭ كۇشتى اتى» اتا­لىمدارى بويىنشا 100 مىڭ سومدىق بايگەلەر بار. كۇ­رەستىڭ تۇرلەرى بويىنشا­ جەڭگەندەر 70 مىڭ سومنان, ەكىن­شى ورىنداعىلارى 35 مىڭ سومنان, ءۇشىنشى ورىن­دا­عىلارى 17,5 مىڭ سومنان­ سىيلىق الادى. كۇرەس ويىن­دارىنداعى جاڭالىق, «كوش­پەن­دىلەردىڭ ۇلىق كۇرەسى» دەگەن سايىس وتكىزىلىپ, جەڭگەن بالۋان 1 ميلليون سومعا يە بولماقشى.

– ويىنداردى وتكىزۋگە بيۋد­جەتتەن قانشا قارجى ءبولىندى؟

– ويىنداردى ۇيىمداستى­رۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 307 ميلليون سوم قارجى بولىنگەن. سونداي-اق وسىنداي كولەمدە باس دەمەۋشىلەردەن قاراجاتتىڭ ءتۇسۋى كۇتىلۋدە. «قۇم­تور» كومپانياسى مەن «مەگاكوم» ۇيالى بايلانىس وپەراتورى جانە «ايۋ-حول­­­دينگ» سياقتى جۇزدەگەن وتان­دىق كومپانيالار, بانكتەر دەمەۋشىلىك كورسەتۋدە.

– بيىلعى كوشپەندىلەر ويىندارىنىڭ تاعى قانداي جاڭالىقتارى بار؟

– بيىلعى ويىنداردا ءۇش­ باعىت قامتىلىپ وتىر. ءبى­رىنشىسى – ۇلتتىق سپورتتىڭ تۇرلەرى بويىنشا جارىستار. ەكىنشىسى – مادەني ءىس-شارالار, ءۇشىنشىسى – عىلىمي فورۋم. مادەني ءىس-شارالاردىڭ اياسىندا «كوشپەندىلەر الەمى» اتتى ەتنوگرافيالىق فەستيۆال وتەدى. مۇندا 20-دان استام مەملەكەت ءوز ەلدەرىنىڭ فولكلورىن, ۇلتتىق ءبيىن, كيىم­دەرىن ساحناعا الىپ شى­عا­دى. توكپە اقىنداردىڭ حا­لىقارالىق ايتىسى وتە­دى. قىرشىن جاي­لا­ۋىندا ەكو­لوگيالىق تاقى­رىپ­قا ار­نالعان فيلمدەر­دىڭ «موڭگۇ» («مۇزدىق») ­فورۋ­مى ۇيىمداستىرىلادى. ء­ۇش­ىن­شىسى – التايتانۋ فورۋ­مى. «التاي تەكتى الەمنىڭ حالىقتىق ويىندارى, ولارعا بايلانىستى سالت-داستۇرلەرى» دەپ اتالعان عىلىمي جينالىس 27 تامىزدا بىشكەكتەگى قىر­عىز رەسپۋبليكاسىنىڭ «الا-ارشا» مەملەكەتتىك ­رە­زي­دەنتسياسىندا باستالدى. وعان قاتىسىپ جاتقان 17 ولكەنىڭ 185-تەن استام وقى­مىس­تى­لارى جيىن اياقتاعان سوڭ ءىII دۇ­نيە­جۇزىلىك كوشپەن­د­ىلەر ويىن­دارى­نىڭ قادىرلى قو­ناعى ­بولادى.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, قىرشىن جايلاۋىندا ۇيىم­داستىرىلعان وتكەن جىل­دار­داعى كوشپەندىلەر ويىندارىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ­تا­رى­نىڭ كورمەلەرى جانە تەاترلاندىرىلعان قويىلىم­دا­رى («بەسىككە سالۋ», «شاش ءورۋ ءراسىمى», «ەرۋلىك», «كيىز ءۇي تىگۋ», «قۇدا ءتۇسۋ», «قىز ۇزاتۋ», «كەلىن ءتۇسىرۋ», «الا كيىزگە حان كوتەرۋ») ۇيىم­داستىرىلعان. بيىل دا كوشپەندىلەردىڭ تۇرمىسىن بەينەلەگەن وسى سياقتى ءىس-شارالاردى وتكەرۋ بەلگىلە­نىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – بەس كۇنگە سوزىلاتىن «الەم كوش­پەندىلەرىنىڭ اسحاناسى» فەستيۆالى. ون ەلدىڭ (ازەر­بايجان, قازاقستان, قىر­عىز­ستان, موڭعوليا, رەسەي, رۋمىنيا, ساۋد ارابياسى, تۇركيا, وزبەكستان, وڭتۇستىك كورەيا) اربىرىنەن 3-تەن اسپاز قاتىساتىن جارىستا سول ەل­دەردىڭ كوشپەندى داۋىرىندەگى تاماق-استارى ازىرلەنەدى.

دۇنيەجۇزىلىك كوش­پەن­دىلەر ويىندارىنىڭ وتكىزى­لىپ جاتقانىنا بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنىڭ باس اسسام­بلەياسى جوعارى باعا بەرۋدە, يۋنەسكو دا بۇل جولعى ويىندارعا قولداۋ كورسەتىپ وتىر. «كوكبورى» ويىنى قىر­­­عىزستاننىڭ اتىنان يۋنەسكو-نىڭ ادامزاتتىڭ ما­­­تە­­­ريالدىق ەمەس مادەني مۇ­را­لارىنىڭ تىزىمىنە كىرگىزىلدى. 

دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندى­لەر ويىندارى ايماقتاعى قا­رىم-قاتىناستاردى كەڭەي­تۋگە, تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ اۋىز­بىر­لىگىن نىعايتۋعا, كوشپەندى ەلدەر مادەنيەتىنە جانە سالت-داستۇرىنە نەگىزدەلگەن يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋعا جاڭا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. ەكى رەت ۇيىمداستىرىلىپ, تاجىريبە جيناقتاعان «كوشپەندىلەر ويىندارىنىڭ» كوشى تۇزەلىپ كەلەدى.

ءىII دۇنيەجۇزىلىك كوش­پەندى­لەر ويىندارى 9 قىر­كۇيەك­تە سالتاناتتى تۇردە جابىلادى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. كوش­­­­پەندىلەر ويىندارى­نىڭ­ يگىلىكتى وتۋىنە تىلەكتەس­پىز.

اڭگىمەلەسكەن 

نازاربەك بايجىگىتوۆ, ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن

قىرعىز رەسپۋبليكاسى, بىشكەك قالاسى