ءداتىنىڭ مۇنشالىقتى مىقتىلىعىنا تاڭ قالدىم. تاعدىردىڭ تالكەگىنە تالاي رەت تۇسسە دە جاسىماعان رۋحىنا رازى بولدىم. ال اقەدىل نيەتى شە؟.. تىڭداعان جاننىڭ ەت جۇرەگى ەزىلىپ كەتەدى.
ءبارىن باسىنان باستايىقشى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنىڭ مورتىق اۋىلىنىڭ تۋماسى رامازان حاسەنوۆ ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ششۋچە قالاسىنداعى يندۋستريالدى-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە ءبىلىم الدى. ەلدە ەڭبەك جولىن باستادى. توقسانىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا, وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلى ەل ءىشىن ۇيقى-تۇيقى ەتىپ, كوپ جۇرتتىڭ تىعىرىقتان شىعار جول تاپپاي, قاڭتارىلىپ, ابىرجىعانى بەلگىلى. رامازان قازبەك ۇلى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن سونى جاڭالىقتىڭ سوڭىنان ەرىپ, شارۋا قوجالىعىن قۇردى. 150 گەكتار ەگىستىك جەرى بار. وعان قوسا ەكى دۇكەن اشىپ, ساۋدانى سۋداي ساپىرعان. مۇمكىندىگى بار ەدى. قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى دۇكەن سورەلەرىندە ءيىن تىرەسىپ تۇرعان ومبى قالاسى يەك استىندا. ساۋداسى دا ءجۇرىپ بەردى. ەگىنى دە ەتكەن ەڭبەگىنە وراي بەرەكەنىڭ باسىن قۇرادى. بىراق ادام تاعدىرى تاقتايداي تەگىس سوقپاقتان تۇرمايدى ەكەن. قايعىنىڭ قارا بۇلتى قاراقان باسىنا الدەنەشە رەت ۇيىرىلگەن. الدىمەن بويجەتىپ, ءوسىپ قالعان قىزىن ومبىنىڭ كوشەسىندە ماشينا قاعىپ كەتىپ, وپات بولادى. كوزىنىڭ نۇرى, كوكىرەگىنىڭ گ ۇلىنە ساناعان پەرزەنتىنىڭ ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماي قىرشىنىنان قيىلۋى اكە ءۇشىن قانشالىقتى قيىن ەكەندىگىن باسىنان وتكەرگەندەر عانا ءبىلۋى مۇمكىن.
قايعى مەڭدەگەن قارالى كۇندەردى باسىنان وتكەردى. دەنەسى دەلسال, اقىل-ويدى سارى ۋايىم مەڭدەگەن. ايتسە دە, ەس جيىپ, تىرشىلىك ءۇشىن تىربانۋ قاجەت بولدى. جالعىز ۇلى اسەتتى ومبى قالاسىندا وقىتپاققا نيەتتەنەدى. العاشقى بەتتە اپايىنىڭ ۇيىندە تۇردى. قانشا جەردەن اپايى بولعانىمەن, ءبىرتۇرلى ىڭعايسىز كورىنگەن. تيىننىڭ باسى قۇرالعان سوڭ ۇلىنا ومبىدان ءۇي ساتىپ اپەرمەك بولعان. سول كۇنى قىرسىق شالعانى-اي... ءۇي الامىن دەگەن قاراجاتتى قويىن قالتاسىنا سالىپ, ءۇمىت العا جەتەكتەپ, ادەمى ارمان كوكىرەگىنە قوناقتاپ ساپار شەككەن. قارا جولدىڭ بويىندا كولدەنەڭ ءتۇسىپ قىرسىق جاتىر ەكەن. جارىم جولدا كونەتوز كولىگى سىنىپ, امالسىز قاڭتارىلىپ قالادى. سىنعان ماشينانى تاستاپ جولشىباي كەزىككەن كولىكتەرگە اۋىسىپ ءمىنىپ, ءتۇن جارىمىن ەڭسەرىپ بارىپ ومبىعا تابان ىلىكتىرگەن. كەنەزەسى كەۋىپ قالىپتى, قالا شەتىندەگى شاعىن دۇكەننەن تاڭدايىن جىبىتپەك بولىپ سۋ ساتىپ العان. سول ساتتە وكپەك جولاۋشىنىڭ قالتاسىنداعى قوماقتى قارجىنى كورگەن ساتۋشى الدەكىمدەرگە حابارلادى ما, الدە جول توسقان قاراقشىلاردىڭ جىمىسقى جانارىنا ىلىكتى مە, ايتەۋىر تابان جولىن تاپ باسىپ تابا المايتىن, كوزگە تۇرتسە كورىنبەيتىن قاراڭعىدا تەمىر جولدان وتە بەرگەنىندە قاراقۇسىن قاق ايىرا زىلدەي سوققى تيەدى. ەسىن اۋرۋحانادا جيعانمەن, ەكى اياعىن قارا سانىنان جوعارى كەسىپ تاستاپتى. ال قالتاسىندا كوك تيىن جوق. تالىقسىپ كەتكەن, تاعى ءبىر ەسىن جيعاندا ەلگە حابار بەرۋگە عانا شاماسى كەلەدى.
جالعىز ۇل بولسا وقۋعا تولەۋگە اقشاسى جەتپەگەن سوڭ وتباسىنا قايتىپ ورالعان. ءدال وسى جەردە بوركەمىك ادام بولسا بوزداي توزىپ كەتەر ەدى. ال بۇل قايراتىنا ءمىندى, جىگەرىن جانىدى. تاعدىر تالكەگىمەن جەكپە-جەك شىعۋعا ىشتەي بەكىنىپ شيرىقتى. اناسىنان جاسىق بولىپ تۋماعان ەدى عوي, جەڭىلۋدىڭ ءجونى جوق. شارۋا قوجالىعىنداعى جۇمىسىن قايتادان جولعا قويدى. ساۋداسى دا مىسىقتابانداپ جىلجىپ جاتىر. قايتكەن كۇندە دە جالعىز قاراسىنا ءبىلىم العىزۋ كەرەك. ءسويتىپ جالعىز ۇلدى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسىرگەن. ءدال وسى كەزدە تاعدىردىڭ اياۋدى بىلمەس شوقپارى تاعى ءبىر رەت وڭدىرماي ويسىراتا تيگەن. جالعىز ۇلدى وقۋ ورنىنان كەشەۋىلدەپ قايتقان ءبىر كەشتە قاراقشىلار توناپ كەتەدى. قالتاسىنداعى بار تيىنىن سىپىرىپ الىپتى. تيىن-تەبەن ەشتەڭە ەمەس-اۋ, تيتىمدەي ۇلدى وڭدىرماي سوققىعا جىققان. سول سوققىنىڭ سالدارىنان اق قان اۋرۋىنا ۇشىرادى. ەتەگى جاسقا تولىپ ءجۇرىپ قاراتپاعان جەرى جوق. تاياۋ توڭىرەكتەن تايانىش تابا الماعان سوڭ ماسكەۋدەگى قان ينستيتۋتىنا اسادى. ءبىر ءاناليزى – 3 مىڭ دوللار. تاپقان-تايانعانىن قاپ تۇبىنەن قاعىپ, تۇگەل جۇمساعان. جالعىز ۇلدان مال تۇگىلى, جان ساداعا! بىراق بولمادى عوي, بولمادى. قۇداي جولىڭدى ءبىر وڭعارماعان سوڭ قايتىپ وڭالىپ كەتۋ قيىن ەكەن. اراعا بىرەر جىل سالىپ ۇلبىرەگەن ءۇمىتتىڭ ءجىبى ءۇزىلدى. ماڭدايىنا بىتكەن جالعىز ۇلى – اسەتى, مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن وزات وقۋشى, جوعارى وقۋ ورنىندا, ءبىلىم سايىسىندا وزگەدەن قارا ۇزگەن تالاپتى دا تالانتتى پەرزەنت اكە-شەشەسىنىڭ وتىز ومىرتقاسىن وپىرىپ, قىرىق قابىرعاسىن قاۋساتىپ, قايتپاس ساپارعا اتتاندى.
وسى بالانىڭ وقۋى ءۇشىن تۋعان جەرىن تاستاپ كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى زەرەندىگە قونىس اۋدارىپ ەدى. «جالعىز بالامنىڭ جانى اۋىرىپ شىرىلداماسىنشى, كەمدىك كورمەسىنشى» دەپ قارعا ادىم جەر مۇڭ بولىپ, مۇگەدەكتەرگە ارنالعان اربادا شوقيىپ ازەر وتىرسا دا, كوكشەتاۋ قالاسىنان ءۇي ساتىپ الىپ بەرىپ ەدى. ەندى ءبارى بەكەر.
قازىر تاعدىرىمەن بەلدەسۋدەن بەتى قايتپاعان رامازان قازبەك ۇلى شەبەرحانا سالۋ قامىندا. وسى شەبەرحانادا ءوزى ءتارىزدى تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعانداردىڭ اربالارى مەن بالداقتارىن جوندەپ, قول ۇشىمدى بەرسەم دەيدى. تەگىن. قاجەتتى بولشەكتەرىن ءوز قاراجاتىنا ساتىپ الادى. ال دانەكەرلەۋ, جاماپ-جاسقاۋ دەگەن ەكى اياعى بولماعانىمەن, ەكى قولى بار ادامعا بۇيىم بولىپ پا؟.. ارباسى باربولعىرلاردىڭ كەيبىرى ساپاسىز. ءوزى دە بىرەۋىن ءمىنىپ ءجۇر عوي. كۇزگى كوكتايعاقتا جازاتايىم جالپ ەتە تۇسسە, ورتاسىنان وپىرىلادى دا قالادى. ءار تيىنىن ساناپ وتىرعان مىسكىن ءۇشىن بۇل دا ابىلاي اسپاس سارى بەل ءتارىزدى قيامەت-قايىم. مىنە, سول ساتتە رامازاننىڭ شەبەرحاناسىنا كەلمەي مە؟ كەلسە تەگىن جوندەپ بەرمەي مە؟.. العىس-راحمەتى ەڭبەگىنىڭ وتەۋىنە جەتىپ جاتىر. باسقا تۇك تە كەرەك ەمەس. كۇنىن ازەر كورىپ وتىرعان كىرىپتاردىڭ قالتاسىن قاعاتىنداي كىساپىر ەمەس قوي. جالعىز قىزىنىڭ دۇكەنىنەن تۇسكەن بولار-بولماس كىرىستى وسى يماندى ىسكە جۇمساپ جاتىر. اكە جانىن, جۇرەگىنىڭ ءلۇپىلىن جازا باسپاي تانيتىن قىزى دا, قانشاما قيىندىق كورگەندە قاسىنان تابىلعان جارى دا مۇنىڭ نە دەگەن ەمەس. كارىپ جاندار دا تىرلىگىن كورىپ, قۋانىپ, ىسكە قاشان كىرىسەتىنىن تاعاتسىزدانا توسىپ ءجۇر. شەبەرحانا ەمەس, ءۇمىت وتىن لاۋلاتاتىن وشاق ءتارىزدى.
– ولاردىڭ جانىن ەڭ الدىمەن, مەن تۇسىنەمىن. قۇداي باسقا بەرمەسىن, كوزى بار ادام سوقىردىڭ, ءتىلى بار ادام مىلقاۋدىڭ جايىن تۇسىنە مە؟ – دەيدى رامازان قازبەك ۇلى, – مەن جاقسىلىق قانا تىلەيمىن. ءوزىم ءتارىزدى تاعدىردىڭ تالكەگىن كورگەن ادامدارعا جان جىلۋىمدى توككىم كەلەدى. ءاربىر مەرەكەدە جابىققان جانداردىڭ كوڭىلىن كوتەرەيىنشى دەپ داستارقان جايىپ, كەزدەسۋ كەشتەرىن وتكىزەمىن. ءبىزدىڭ ارامىزدا تاۋى شاعىلماعان, ومىرگە قۇمار ادامدار قانشاما. ونەرگە بەيىم, سپورتقا قۇمار. ءوزىم دە اۋىر اتلەتيكامەن اينالىسامىن. تاعدىردىڭ جۇگىن كوتەرگەن بىزگە تەمىردىڭ سالماعى نە, ءتايىرى؟!. تالاي مارتە جالپىكوماندالىق ەسەپتە اۋداندىق, وبلىستىق جارىستاردا توپ جاردىق. رەسپۋبليكالىق جارىستاردا سپورتتىڭ ءار تۇرىنەن باعى جانىپ جۇرگەن جەرلەستەرىمىز دە از ەمەس. تەك, ەڭ قيىنى سول جارىستارعا قاتىساتىن قاراجات تابۋ. مەن قولىمنان كەلگەنىنشە كومەكتەسۋگە تىرىسامىن. بىراق ءبارىن بىردەي جارىلقايمىن دەپ تاعى دا ايتا المايمىن, – دەيدى ول.
قايدان جارىلقاسىن, ءبىر عانا زەرەندى اۋدانىندا 1850 مۇگەدەك بار ەكەن. سول كارىپ جاندارعا دەگەن قامقورلىق كوڭىل كونشىتپەيدى.
– جۇيكە جۇيەسى بۇزىلعان التى ادامعا قىزمەت كورسەتەمىن, – دەيدى الەۋمەتتىك قىزمەتكەر ەۆگەنيا حوتومكو, – جوعارى ءبىلىمدى پسيحولوگ بولسام دا, ايلىعىم بار بولعانى جيىرما مىڭ تەڭگە. قايدا جەتكىزەرسىز, قالاي جەتكىزەرسىز؟.. ءار ادامعا قىزمەت كورسەتكەنىم ءۇشىن ون مىڭ تەڭگە كولەمىندە اقى الامىن. قاراۋىمداعى ادام التاۋ بولسا دا, ەكەۋى ءۇشىن عانا اقى تولەيدى. ويتكەنى بيۋدجەتتە قاراجات تاپشى.
– جارىتىمسىز جالاقىعا قالاي جۇمىس ىستەپ ءجۇرسىز؟ – دەدىك ەۆگەنيا ۆاسيلەۆناعا جانىمىز اشىپ.
– بالالارعا باۋىر باسىپ قالدىم, – دەيدى جيىرما مىڭ تەڭگەگە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاناشىر, – اتا-انالارى دا ۇيرەنىسىپ كەتكەن سوڭ ءبىرتۇرلى كوڭىلدەرىن قيمايدى ەكەنسىڭ. قازىر اۋداندا مەن ءتارىزدى ءتورت الەۋمەتتىك قىزمەتكەر بار. ال كومەك كۇتكەن ادامداردىڭ سانى مىڭنان اسادى.
اۋەلى جاعدايىن ايتقىسى كەلمەگەن. شىداي الماپتى. سودان سوڭ جان اشۋىن اقتارىپ سالدى. ونىڭ پىكىرىن رامازان قازبەك ۇلى دا قوستاعان. ەۆگەنيا ۆاسيلەۆنا تابانى كۇرەكتەي جيىرما جىل بويى وسى سالادا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر ەكەن. شەبەرحانا اشۋعا اۋداندىق اكىمدىك كومەك قولىن سوزىپتى. ءدال ورتالىقتان جەر تەلىمىن بەرگەن, جىلۋ قۇبىرىنا قوسقان. بۇل دا داتكە قۋات.
– جەر ءۇي سالعىم كەلەدى, – دەگەن رامازان قازبەك ۇلى قوشتاسار ساتتە. جىلىجاي سالىپ, كاسىپتىڭ كوزىن اشقىسى كەلەتىنىن دە جاسىرمادى. «قولىم بىردەڭەگە جەتكەن سوڭ تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ, قاراۋسىز قالعان جاندارعا جاردەمدەسسەم دەيمىن. مىنا بەزبۇيرەك زاماندا مۇگەدەكتىڭ مۇڭىن تىڭدايتىن قۇلاق ازايىپ بارا جاتىر عوي. ءسويتىپ ءوز قوتىرىمىزدى ءوزىمىز قاسىساق, ەشكىمگە الاقان جايماس ەدىك», – دەدى.
ەشتەڭە ايتا المادىم. تەك زەرەندىلىك مۇگەدەكتەردىڭ مۇڭىن جانىم ەگىلىپ وتىرىپ جازعىم كەلدى. رامازان قازبەك ۇلىنىڭ قايراتىن قالامىما تىلەپ...
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى