الماتى: قالا مەن سانا وزگەرىسى

سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە قالا اۋماعى ايتارلىقتاي كەڭەي­ىپ, حال­قىنىڭ سانى ەكى ەسەگە ۇلعاي­عا­نىمەن قالاداعى قوعامدىق ءتارتىپ ساق­شىلارىنىڭ سانى اۋەلگى قالپىندا قالعان بولاتىن. «ەستەرىڭىزدە بولسا, – دەدى ب.بايبەك, وتكەن كۇندەردى ەسكە الىپ: – كۇنى كەشە عانا ناۋرىزباي اۋداندىق پوليتسياسى جەرتولەدە تۇ­راقتاپ, ءتىپتى كەلۋشىلەردى قابىل­دايتىن ورىن تاپپاعان بولاتىن», دەدى. بۇگىندە ول ولقىلىقتاردىڭ ورنى تولتىرىلعانداي. قازاقستانداعى ەڭ ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىقتىڭ ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋ ءۇشىن وسى مەرزىم ىشىندە قالا بيۋدجەتىنەن 31 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. بۇل ارادا ەڭ الدىمەن الماتى پوليتسياسىنىڭ اقپاراتتىق «اقىلدى» شەشىمدەرگە ساي تسيفرلى جۇيەگە جاپپاي كوشىرىلگەنى نازار اۋدارارلىق جايت. 2015 جىلى قالا قوزعالىسىن نەبارى 64 بەينەكامەرا باقىلاسا, قازىرگى تاڭدا ونىڭ سانى 118-گە جەتكەن. تەك قانا 2017 جىلدىڭ ىشىندە كوشەدەگى بەينە باقىلاۋلاردىڭ ارقاسىندا 21,5 اكىمشىلىك ءتارتىپ بۇزۋشىلىق انىقتالعان. بارلىعى 1218 قىلمىس ءىزى سۋىماي اشكەرەلەنگەن. مۇنىڭ سىرتىندا جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەگە كوشۋ ءۇشىن قوسىمشا 15 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.

وسىدان 3 جىل بۇرىنعى قالا­نىڭ كۇللى ينفراقۇرىلىمى مەن ەكونوميكالىق احۋالىنا بۇگىنگى تسيفرلى جانە اقپاراتتىق مالىمەتتەر ولشەم بولماسى اقيقات. دەگەنمەن قالا تۇرعىندارىنىڭ جايلى ءومىرى مەن تىنىشتىعىنا  كەپىل بولاتىن كەزەك كۇتتىرمەس تۇعىرلى تالاپتار ارقاشان شاھار باسشىسىنىڭ نازارىندا ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. 

سول سەبەپتى بۇگىن دە قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى الدىندا الما­تى­داعى سەل قاۋپى, سونداي-اق سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ايتىپ وتپەۋ مۇم­كىن ەمەس. قازىر الاتاۋدىڭ قوي­نا­ۋىن­داعى مىڭجىلقى بوگەتىن بىرتىندەپ تولىقتاي جاڭعىرتىپ شىعۋ جوباسى ىسكە كىرىسكەن. كەلەسى جىلدان باستاپ ايۋساي مەن اقساي اڭعارلارىنداعى سەلگە توسقىن بولاتىن قۇرىلىس بوگەتتەرى سالىنا باستايدى.

سونىمەن قاتار قازىر الماتى قالاسىنىڭ 3D اۆتوماتتاندىرىل­عان گەواقپاراتتىق كارتاسىن جەتىلدى­رۋ جۇمىسى جالعاسۋدا. ونىڭ ءوزى مەگاپوليستىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى كوپتەگەن راسىمدەردى ونلاين تارتىبىنە اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەردى. كارتادا 169 قابات بويىنشا قۇرىلىسقا قاجەتتى قىزىل سىزىقتار, ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ قۋاتى, جەل باعىتى نەمەسە توپىراقتىڭ قۇرام-جايى سياقتى تەحنيكالىق دەرەكتەر كورسەتىلەدى. وسىلايشا 2019 جىلعا دەيىن الماتى قالاسىنىڭ ديزاين-كودىن جاساۋدى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا.

قازىر الماتى قالاسىنىڭ الدىن الا ازىرلەنگەن ديزاين-كودىنىڭ ەكىن­شى كەزەڭى بويىنشا ىرگەلى جۇ­مىس جۇرۋدە. قالانىڭ ساۋلەت جانە قالا قۇ­رىلىسى باسقارماسى مالىم­دەگەندەي, 2020 جىلعا دەيىن الماتى قالاسىنىڭ ورتالىق بولىگىنىڭ بارلىق كوشەلەرى دانيالىق ساۋلەتشى يان گەيلدىڭ جوباسىنا سايكەس قايتا جاڭارتىلماق. باسقارمادا 15 كو­شە­نىڭ جانە ەكى جاعالاۋدىڭ قايتا قال­پىنا كەلتىرىلۋىنە ارنالعان جوبا-سمەتالىق قۇجاتتامالارى قاتتاۋلى تۇر. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, الداعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە الماتى ادام تانىماستاي وزگەرەدى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا الماتى قالاسى ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنىڭ سايتىندا ءار تۇرعىن ءوزىنىڭ قالاعان جوباسىنا داۋىس بەرە الاتىن ازاماتتار مەن ازاماتتىق-تۇرعىن ءۇي نىساندارىن ترانسفورماتسيالاۋ بويىنشا ساۋالناما جۇرگىزىلدى. قازىر قالانىڭ 150 كوشەسىندە قۇرىلىس-جوندەۋ جۇمىستارى قايناپ جاتىر. الماتىنىڭ كوشەلەرىندەگى قاربالاس قىركۇيەك ايىندا تولىق اياقتالادى. 

 الماتى – جاستار قالاسى. قالا اكىمىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن 2020 جىلعا دەيىنگى جاستاردىڭ قالالىق جول كارتاسى جاسالىپ, سىرتتان كەلگەن جاستاردى ىسكەرلىككە, ءتۇرلى كاسىپتەرگە باۋليتىن لوفت-ورتالىق اشىلدى. ورتالىقتا قازىردىڭ وزىندە 7,8 مىڭ ادام جۇمىسقا تۇردى,  2,5 مىڭ ادامعا تەگىن كاسىبي ءبىلىم بەرىلۋدە. ارينە جاستاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. وسى ماقساتتا قالادا «الماتى جاستارى» اتتى تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى جۇزەگە اسۋدا. مۇندا 35 جاسقا دەيىنگى جاستار جەكە پاتەر الۋ ءۇشىن بانك­تەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الادى. بيىل «الماتى جاستارى» تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى بويىنشا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 2 ملرد تەڭگە بولىنگەن.

الماتىدا وتكەن القالى ءبىر جيىندا وڭىردەگى بۇۇ-نىڭ وكىلى ا.مۋنحتۋيا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ەڭ مارتەبەلى 15 قالانىڭ ءتىزىمى جاسالۋ ۇستىندە ەكەندىگىن, ونىڭ قاتارىنان ورىن الۋعا الماتىنىڭ مۇمكىندىگى بارلىعى تۋرالى مالىمدەگەنى ەسىمىزدە. دەمەك, بۇل الماتى مەن شاھار باسشىلىعىنا حالىقارالىق دارەجەدە سەنىم كورسەتىلىپ وتىر دەگەن ءسوز. 

الماتى – قازاقستانداعى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 20,9 پروتسەنتىن, بارلىق سالىق پەن سالىقتىق ەمەس ءتۇسىمنىڭ 32 پروتسەنتىن, بارلىق ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ 41 پروتسەنتىن يەلەنىپ, رەسپۋبليكاداعى ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 15%-ءىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. 

تالعات ءسۇيىنباي,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى