قۇربان ايت – ۇلىق مەرەكە

قۇربان ايت (مەيرامى) ورا­­زا ايتىنان 70 كۇننەن كەيىن زۋل­حيدجا ايىنىڭ 10 كۇنى باستالادى. گريگوريان كۇن­تىزبەسى بويىنشا بۇل كۇن بيىل 21 تامىزعا كەلىپ وتىر. ال قاجىلىققا اتتانعاندار ارا­فا جوتاسىندا 20 تامىز كۇنى قۇل­شىلىق ەتەدى. سوندىقتان بۇل كۇن «ارافا كۇنى» دەپ اتالادى. قاجىلىققا بارماعاندار وسى كۇنى اۋىز بەكىتىپ, ورازا ۇس­­تاسا اللانىڭ ريزالىعى ءۇشىن جاعىمدى امال (ارابشا «مۇ­س­تاحاب») بولىپ سانالادى.  ءابۋ قاتادان قالعان حاديستە: «ارافا كۇنىنىڭ ورازاسى وتكەن جانە كەلەر جىلداردىڭ كۇنالارىنا كافارات (كەشىرىم) بولادى...» دەلىنگەن ەكەن.

بارلىق مۇسىلماندار بى­لە­­­تىن بولسا دا اللانىڭ ري­­زالىعى ءۇشىن قۇرباندىق شالۋ­دىڭ قايدان شىققانىن ەسكە سالا كەتەيىك. بۇل ءداس­تۇر يبراھيم (ىبى­رايىم) پاي­عامبار زامانىنان قال­عان. يبراھيم پاي­عامبار (يۆريتشە اۆراام, لاتىنشا ابراحام ت.س.س.) يسلامعا دەيىن, بارلىق ءبىر قۇدايعا تابى­نۋشى دىندەردە پايعامبار دەپ تانىلعان ادام. قۇران كارىمدە ءيبراھيمنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى مولىنان بايان­دالعان. ول جاستايىنان-اق ءوزىنىڭ تايپالاستارىنا جانە اكەسى ازار تابىنعان پۇتقا سەنۋدىڭ دۇرىس ەمەستىگىن تانىپ, ءبىر اللانى ۋاعىزدايتىن بولعان. سول ءۇشىن رۋلاستارى ونى ولتىرۋگە دەيىن بارعاندا, ال­لانىڭ قۇدىرەتىمەن امان قالادى. قارتايعان شاعىن­دا اللا وعان ۇل بەرەدى. وسى بالاسىمەن بىرگە تاسقىن قي­راتقان مەككەدەگى قاعبانى قال­پىنا كەلتىرەدى.  اللا ونى سىناماق ءۇشىن جابىرەيىل پەرىش­تە ار­قىلى سۇيىكتى ۇلى سمايىلدى قۇر­باندىققا شا­لۋ­عا بۇيىرادى. قانشا قي­نالسا دا يبراھيم پايعامبار اللانىڭ ءامىرىن ەكى ەتپەي بالاسىن قۇرباندىققا شال­ماق بولىپ, باۋىزداعالى جات­قاندا اللا اسپاننان كوك قوش­قاردى ءتۇسىرىپ, بالاسىنىڭ ور­نىنا سونى قۇربان قىلۋعا بۇ­يىرادى. سول كەزدەن باس­تاپ ادال مالدى (جىلقىدان باس­­قا) قۇربان شالۋ ءداستۇرى قالىپ­تاسقان جانە ول يبراھيم پايعام­باردىڭ سۇننەتى دەلىنە­دى.

مەرەكەنىڭ «قۇربان ايتى» نەمەسە «قۇرباندىق مەيرامى» (قۇربان بايرام)  اتالۋى تۇركى ءسوزى, ارابشا اتاۋى «يد ءال-ءادحا» دەپ اتالادى. قۇرباندىق ادامنىڭ اللاعا ادالدىعىن كورسەتىپ, وعان رۋحىنىڭ جاقىن­داۋى­نىڭ بەلگىسى دەگەن تۇسىنىك قالىپ­تاسقان. قاجى ساپارىندا اتقا­رىلاتىن قۇلشىلىقتىڭ ەڭ شىر­قاۋ شەگى دە وسى قۇربان شا­لۋ بولىپ سانالادى.

جاعدايى بار, جولاۋشى ەمەس مۇ­سىلمانعا قۇرباندىق شالۋ – ءۋəجىپ, مۇسىلماندىق مىن­دەت. قۇرباندىققا تۇيە, سيىر جəنە قوي (ەشكى دە) ءتولى شالىنادى. بىراق مال­دىڭ اۋرۋ, اقساق, تىم ارىق بولماۋى­ دا ەسكەرىلەدى. سونى­مەن قاتار قوي­ مەن ەشكى ءبىر, قارا مال ەكى, تۇيە بەس جاس­تان كەم بول­ماعانى دۇرىس. پاي­­عام­­بارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س) قۇرباندىققا سويىلعان مال­دىڭ ءاربىر بولشەگى ساۋاپ بولادى دەگەن ەكەن.

كەيبىر مۇسىلمان ەل­دەرىندە قۇر­باندىق, ەگەر كوزى­نىڭ تىرى­سىندە تاپسىر­عان بولسا,  قايتىس بولعان تۋىستارىنىڭ اتىنان دا شالىنادى. ءبىزدىڭ ەلگە دە ونى جاساۋعا بولادى, بىراق مۇندايدا سويىلعان مالدىڭ ەتى تۇتاسىمەن ساداقاعا تاراتىلادى. ءبىر قوشقار نەمەسە قوي ءبىر وتباسىنىڭ اتىنان شالىنادى. ال قارا مال نەمەسە تۇيەنى جەتى وتباسى بىرىگىپ, قۇرباندىققا شالۋعا بولادى. قۇرباندىقتى ايت نامازىنان كەيىن ء(بىرىنشى كۇنى) ءۇشىنشى كۇنى كۇن باتقانعا دەيىن شالادى. قۇرباندىق دۇعاسى: «اللاھۋم­ما ءھازا مينكا ءۋا يلايكا, فا­تا­قا­ببال مينني», قازاقشا ماعى­ناسى «و, راببىم, مۇنى ءوزىڭ بەردىڭ, ءارى وزىڭە ارناپ وتىرمىن, مەنەن قابىل ەتە كور». دۇعانى ايتىپ بولعان سوڭ, ء«بيسميللا, اللاھۋ اكبار» دەپ مالدىڭ تاماعىنان باۋىزداي­دى.

قۇرباندىق ەتىن ۇشكە ءبولىپ تاراتادى. ءبىر بولىگى وزىنە قا­لىپ, ونى  وتباسىمەن بىرگە مەي­رام داستارقانىنا ارناپ اسادى, ەكىنشى بولىگى اعايىن-تۋىس, كورشىلەرگە بەرىلەدى, ءۇشىنشى بولىگى كومەككە مۇقتاج كىسىلەرگە تاراتىلادى.

قاسيەتتi قۇربان ايت – الەم­­­دەگi بار­لىق مۇسىلمان با­لا­سى ءۇشiن ۇلىق مەرەكە. يسلام مەملەكەتتىك ءدىن سانالاتىن ەلدەردە قۇربان ايتتا 4-5 كۇننەن دەم الىپ, تويلايدى. ال تۇركيا مەن قاتاردا بۇل كۇندەرى 10 كۇننەن دەم الادى. ساۋد ارابياسى ءتىپتى ەكى اپتا تويلايدى. ءبىزدىڭ ەلدە ول ءۇش كۇن تويلانادى, بىراق دەمالىس العاشقى كۇنى عانا بەرىلەدى. رەسەيدەگى ادىگەي, باش­قۇرت­ستان, تاتارستان, داعىستان, چەشەنستان, ينگۋشەتيا, كا­باردا-بالقار, قاراشاي-شەركەس سياقتى مۇسىلمان رەسپۋب­ليكالارىندا دا بۇل كۇن مەرەكە سانالىپ, حالىق دەمالادى.

جاقسىباي سامرات,

«ەگەمەن قازاقستان»