اقتاۋدا كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى بەس مەملەكەت قانا ەمەس, تەڭىزدىڭ گەوساياسي جانە وزگە دە قولايلىلىعىنا قىزىعۋشىلىقپەن قاراپ, وعان قاتىستى جاعدايدى قاداعالاۋدى ۇمىت قالدىرمايتىن الىس-جاقىن ەلدەردىڭ نازارىن اۋدارعان بەسىنشى كاسپي ءسامميتى اياقتالدى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ قاتىسقان ايتۋلى شارا ءوزارا تاتۋلىق, جوعارى تۇسىنىستىك دەڭگەيىندە ءوتتى. ەڭ باستىسى, اقتاۋ ءسامميتى بەس مەملەكەت اراسىنداعى كوپ جىلدان بەرگى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسى سىندى تاريحي قۇجات – كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلۋىمەن ەرەكشەلەندى.
الەم ەلدەرىنىڭ قۇلاعى تۇرىك بولۋى دا, بەس بىردەي مەملەكەتتىڭ باسشىلارى جيىلىپ, كەڭەس قۇرۋى دا تەگىننەن تەگىن ەمەس, ماسەلەنىڭ بارىنشا ماڭىزدى ەكەندىگىن اڭعارتادى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋ ماسەلەسىن جيىرما جىلدان استام ۋاقىت تالقىلاعان تاراپتار ءوزارا تەرەڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا, ورتاق سۋ ايدىنىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قازىناسىن, تابيعي بولمىسىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتە ۇعىنىپ, سامميتكە تىڭ دايىندىقپەن, تياناقتى پىكىرمەن كەلدى. بۇل جەتىستىكتەر – بۇعان دەيىن وتكەن ءتورت سامميت پەن بىرنەشە ەكىجاقتى, ۇشجاقتى كەزدەسۋدىڭ, «كاسپي بەستىگى» مەملەكەتتەرىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, ءماندى ماسەلەدەن مانەرلى مامىلەگە قول جەتكىزۋگە دەيىنگى جەتىلۋ باسپالداعىنان ءوتۋىنىڭ جەمىسى.
تاۋەلسىزدىك العالى بەرى اشىلعان العاشقى تەڭىز پورتىنىڭ تۇساۋىن كۇنى كەشە كەسكەن اقتاۋ بۇگىن تاعى ءبىر ايتۋلى تاريحي وقيعا ورتالىعىنا اينالدى. ەلىمىزدەگى وبلىس ورتالىقتارى اراسىندا تۇڭعىش رەت بەس بىردەي مەملەكەت باسشىلارىن تورىنە توعىستىرعان ماڭعىستاۋدىڭ مەرەيى بيىك. اسا اۋقىمدى ماسەلەنى وزەك ەتكەن القالى جيىن اقتاۋدا جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى.
مەملەكەتتەر باسشىلارىن قارسى الۋ راسىمىنەن سوڭ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ بەسىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا قاتىستى.
بەسىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا العاشقى بولىپ ءسوز العان ن.نازارباەۆ: «مەن سىزدەردى كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىندا قارسى العانىما قۋانىشتىمىن. ءبىزدىڭ كەزدەسۋىمىز كاسپي تەڭىزىنىڭ حالىقارالىق كۇنىمەن سايكەس كەلىپ وتىر جانە بۇل تاريحي شەشىمدەر قابىلداناتىن كۇن», دەي كەلە, جيىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاۋ جانە كوپجىلدىق جۇمىس بارىسىنىڭ ناتيجەسىن شىعارۋ, كاسپي تەڭىزىنىڭ رەسۋرستارى مەن ايماقتىق حالىقارالىق تاقىرىپ سىندى ماسەلەلەردىڭ قارالاتىنىن حابارلادى.
ەلباسى بۇعان دەيىن وتكەن كاسپي سامميتتەرىنىڭ رولىنە ەرەكشە توقتالىپ, ولاردىڭ كەلىسسوز ۇدەرىسىنە قاجەتتى ساياسي سەرپىلىس اكەلگەنىن جانە قايشى ۇستانىمدار بويىنشا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلگەنىن جانە كاسپي ءوڭىرى تاريحىنىڭ بىرەگەيلىگىن ءارى مادەنيەتىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىن, مۇندا ادام رەسۋرستارىنىڭ مول ەكەنىن جانە باي تابيعي قور شوعىرلانعانىن, سونىمەن قاتار تەڭىزدىڭ گەوگرافيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ورنالاسۋىنىڭ ارقاسىندا زور گەوساياسي ماڭىزعا يە بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىندە كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ الەۋەتى زور جانە قارقىندى دامىپ كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدەگى تۇرعىنداردىڭ جالپى سانى – 240 ميلليون. وسىنىڭ ءبارى كاسپيگە قاتىستى ماسەلەلەر كەشەنىن بىرلەسىپ شەشۋ قاجەتتىگىن تۋعىزدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى كونۆەنتسيانىڭ كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋىن, ءتۇبىن, قازبا بايلىقتارىن, تابيعي رەسۋرستارى مەن اۋە كەڭىستىگىن قوسا العاندا, كاسپيگە قاتىستى تاراپتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن رەتتەيتىن نەگىزگى جان-جاقتى قۇجات بولىپ سانالاتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى بولدىرماۋ, اسكەري قىزمەتتەر ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋداردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونۆەنتسياعا قاتىسۋشى ەلدەر قىزمەتتەرىنىڭ نەگىزىن قالايتىن قاعيداتتارعا ەرەكشە توقتالىپ, سونىڭ ىشىندە كاسپي تەڭىزى ايماعىن بەيبىتشىلىك, تاتۋ كورشىلىك جانە دوستىق وڭىرىنە اينالدىرۋ قاجەتتىگىن, ونى بەيبىت ماقساتتا پايدالانىپ, ەلدەردىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋ كەرەكتىگىن, سونداي-اق كاسپي تەڭىزىندە تاراپتارعا قاتىسى جوق قارۋلى كۇشتەر بولماۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى كونۆەنتسيانىڭ كاسپي ماڭى ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا زور مۇمكىندىك بەرەتىنىنە توقتالىپ, وسى باعىتتاعى بىرقاتار قوسىمشا شارالاردى اتاپ ءوتتى.
– كاسپي تەڭىزىنىڭ ساياسي تۇرعىدان تۇراقسىز ايماققا جاقىندىعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا ءتيىمدى ءارى ناقتى ءىس-قيمىلداردى پىسىقتاۋىن تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي اسكەري قىزمەت سالاسىنداعى سەنىم شارالارى ءۇشىن بەسجاقتى كەلىسىم جاساۋدى ۇسىنامىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ينۆەستيتسيالىق ىقپالداستىقتى ودان ءارى دامىتىپ, ەنەرگەتيكالىق جانە گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كونۆەنتسيا مەن قول قويىلاتىن قۇجاتتاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىق كولەمدە پايدالانۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى كولىك-ترانزيت قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن تاريف ساياساتىن جەتىلدىرىپ, كونۆەنتسياعا قاتىسۋشى ەلدەردەگى تاسىمالداۋ جاعدايىن جاقسارتۋدى ۇسىندى.
– كاسپي تەڭىزىنىڭ كەرەمەت ەكولوگيالىق جۇيەسىن ساقتاۋ ءۇشىن بيولوگيالىق رەسۋرستاردى زاڭسىز كاسىپكە اينالدىرعاندارعا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ جونىندە ارنايى قۇجات قابىلداۋ قاجەت, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كونۆەنتسياعا جانە بىرقاتار ەكىجاقتى قۇجاتتارعا قول قويۋ كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ دوستىق قارىم-قاتىناستارىن كورسەتەتىنىن, سونداي-اق بىرلەسىپ تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, كاسپي تەڭىزىنە ۇقىپتىلىقپەن قاراۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
– مەن ارىپتەستەرىمە – بارلىق ەلدىڭ باسشىلارىنا, سونداي-اق كونۆەنتسيانى ازىرلەگەن ارنايى جۇمىس توبىنا وتە ماڭىزدى جۇمىس اتقارعانى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. سىزدەر بولماساڭىزدار بۇگىنگى جەتىستىككە جەتپەس ەدىك. اقتاۋ ءسامميتىنىڭ قورىتىندىلارى ارقىلى كاسپي تەڭىزىندەگى جان-جاقتى ءىس-قيمىلدارىمىزدى ىلگەرىلەتۋگە ۇلەس قوسىلاتىن بولادى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بەس مەملەكەتتىڭ مۇددەسى تولىق ەسكەرىلىپ, ورتاق مامىلەگە قول جەتكىزگەن كونۆەنتسياعا قول قويۋ كوپتەن كۇتكەن تاريحي ءسات, تاريحي شەشىم بولاتىن. سوندىقتان بەس مەملەكەت كوشباسشىلارىنىڭ باتۋالاستىق جانە بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەلەرىن ءوزارا ەسەپكە الۋ نەگىزىندە تۇجىرىمدالعان بازالىق حالىقارالىق شارتقا – كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويۋى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدىڭ باستى وقيعاسى بولدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ جاڭا قۇقىقتىق رەجىمىن تانىتاتىن كونۆەنتسيانى ءتيىمدى ورىنداۋ جانە كاسپيدەگى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىنە شولۋ جاساۋ ماقساتىندا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ وكىلەتتى وكىلدەرى دەڭگەيىندە تۇراقتى بەسجاقتى كونسۋلتاتسيالار تەتىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. العاشقى كونسۋلتاتسيالار كونۆەنتسياعا قول قويىلعان كۇننەن باستاپ التى ايدان كەشىكتىرىلمەي وتكىزىلۋى ءتيىس.
ءسوز العان ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ كاسپي تەڭىزىنە قاتىستى جاسالىپ جاتقان جۇمىستار جايىندا بايانداپ, تەڭىزدىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋدىڭ كەزەگى جەتكەن ماسەلە ەكەندىگىن العا تارتسا, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين جانە تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ كاسپي تەڭىزىنىڭ ءوزى عانا ەمەس ماسەلەلەرىنىڭ دە, قاۋىپسىزدىگىنىڭ دە ورتاقتىعىن, سوندىقتان ونى جاعالاي مەكەن ەتكەن كورشىلەردىڭ ءوزارا دوستىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى نىعايتىپ, تەڭىزگە قاتىستى ماسەلەلەردى كۇردەلىلىگىنە قاراماي شەشۋگە قول جەتكىزە العاندىعىن ريزاشىلىقپەن اتاپ ءوتتى جانە اقتاۋ ءسامميتىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ, قوناقتاردى جىلى شىرايمەن قارسى العان قازاقستاندىقتارعا, ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعىنا, ەلباسىنا العىستارىن جەتكىزدى.
* * *
ءسامميتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسى قورىتىندىلانعان سوڭ قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەسىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى ءۇشىن بريفينگ وتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسى جۋرناليستەر الدىندا سويلەگەن سوزىندە بەسىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ كاسپي تەڭىزىنىڭ حالىقارالىق كۇنى قارساڭىندا ءوتۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىز ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن رەتتەۋ جونىندەگى كوپ جىلعى جۇمىستاردى قورىتىندىلادىق. كوپجاقتى تاجىريبەلىك ءىس-قيمىلداردى ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى جۇمىستاردىڭ جاعدايى مەن كەيىنگى اتقارىلاتىن شارالاردى تالقىلادىق. ساۋدا, ەكونوميكا, كولىك جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىنا بايلانىستى ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول قويدىق, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى جۇرگىزىلگەن كەلىسىمدەردىڭ تابىستىلىعىنا توقتالىپ, كونۆەنتسيانى دايىنداۋ پروتسەسىندە بارلىق ەل كاسپي ءوڭىرىنىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن دامۋىن, سونداي-اق ونىڭ تابيعي بايلىعىنىڭ قورعالىپ, كوبەيتىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ مۇددەسىن كوزدەگەنىن ايتتى.
– كوپ جىلعى سىڭىرگەن ەڭبەكتىڭ شارىقتاۋ شەگى بۇگىن كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويۋمەن اياقتالدى. كونۆەنتسيا «كاسپي تەڭىزىنىڭ كونستيتۋتسياسى» بولىپ سانالادى. مۇندا تەڭىز جاعاسىنداعى مەملەكەتتەردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنە, سونداي-اق ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنە كەپىل بولۋعا قاتىستى بارلىق كەشەندى ماسەلەلەردى رەتتەۋ قاراستىرىلعان, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بريفينگكە قاتىسقان جۋرناليستەرگە كونۆەنتسيانىڭ كاسپي جاعاسىنداعى ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن بارلىق باعىتتار بويىنشا ءتيىمدى زاڭدى بازا قالىپتاستىراتىنىن جانە ءاربىر تاراپتىڭ قىزمەتى ءۇشىن نەگىزگە الىناتىن ۇستانىمداردى انىقتايتىنىن ايتتى.
– اتاپ ايتقاندا, كاسپي تەڭىزىن بەيبىتشىلىك, تاتۋ كورشىلىك جانە دوستىق ايماعىنا اينالدىرۋ, ونى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ, ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋ, كاسپي تەڭىزىندە تاراپتارعا قاتىسى جوق قارۋلى كۇشتەردى بولدىرماۋ ماسەلەلەرى قامتىلعان. ءبىز اۋماقتىق سۋ كولەمىن 15 تەڭىز ميل ەتىپ بەكىتتىك. وسىعان وراي ونىڭ سىرتقى شەكاراسى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولادى. اۋماقتىق سۋعا ون ميلدىك بالىق اۋلاۋ ايماعى جالعاسادى. ءاربىر مەملەكەت بالىق اۋلاۋ كاسىبىندە ەرەكشە قۇقىققا يە بولادى.
تەڭىزدىڭ بالىق اۋلاۋ ايماعىنان تىس بولىگى ورتاق سۋ كەڭىستىگى بولىپ قالا بەرەدى. مەملەكەتتىك تەڭىز شەكاراسىنان تىس اۋماقتا كاسپي جاعاسىنداعى ەلدەردىڭ تۋى بار كەمەلەرى ەركىن جۇزە بەرەتىن بولادى. باسقا تەڭىزگە جانە الەمدىك مۇحيتقا شىعۋ ەركىندىگى جونىندەگى ۋاعدالاستىقتىڭ ماڭىزى زور. ءاربىر مەملەكەت ءوز بولىگىنىڭ شەگىندەگى تەڭىز ءتۇبىنىڭ بايلىقتارىنا قاتىستى ەگەمەندىك قۇقىعىن جۇزەگە اسىرادى. سوندىقتان تەڭىز ءتۇبى ارقىلى ماگيسترالدى قۇبىرلار مەن كابەلدەردى جۇرگىزۋ ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاعاندا عانا مۇمكىن بولاتىنى قاراستىرىلعان, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى وسى ۇستانىمداردىڭ ساقتالۋى كاسپي جاعاسىنداعى ەلدەردىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا, كاسپي ءوڭىرىنىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا سونداي-اق كاسپيدىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسى مەن بيولوگيالىق رەسۋرستارىنىڭ كەرەمەت پوپۋلياتسياسىنىڭ قورعالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسپي تەڭىزى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ جونىندە بىرقاتار قوسىمشا شارالاردى, سونىڭ ىشىندە, اسكەري قىزمەت سالاسىنداعى كەلىسىلگەن سەنىم شارالارى جونىندە بەسجاقتى ارنايى كەلىسىمنىڭ قورىتىندىسى, كاسپي جاعاسىنداعى ەلدەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىن, اسىرەسە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق جانە ەنەرگەتيكالىق سالاداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى جانداندىرۋ, ساياسات ءتاريفىن جەتىلدىرۋ جانە تاسىمالداۋ جاعدايىن جاقسارتۋ, سونداي-اق بيولوگيالىق رەسۋرستاردى زاڭسىز كاسىپكە اينالدىرعاندارعا قارسى كۇرەس جونىندە قۇجات قابىلداۋدى ۇسىندى.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى اقتاۋ ءسامميتى كاسپي ماڭى ەلدەرى اۋقىمدى مىندەتتەردى بىرلەسىپ شەشە الاتىنىن تاعى ءبىر رەت كورسەتكەنىن ايتىپ, قابىلدانعان حالىقارالىق شارتتار مەن قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار «كاسپي بەستىگىنىڭ» الەۋەتىن تولىقتاي اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
سونداي-اق سامميت قورىتىندىسى بويىنشا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ مالىمدەمە جاسادى.
* * *
بەسىنشى كاسپي ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مىناداي قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
1. كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا;
2. كاسپي تەڭىزىندە تەرروريزمگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى حاتتاما;
3. كاسپي تەڭىزىندە ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى حاتتاما;
4. كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم;
5. كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىندا كولىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم;
6. كاسپي تەڭىزىندە جانجالدىڭ الدىن الۋ تۋرالى كەلىسىم;
7. شەكارا ۆەدومستۆولارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى حاتتاما.
ورتاق ايدىننىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگى, قازىناسىنىڭ قورعالۋى – ونىڭ جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىنا قاجەتتى, بارلىعى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە. جەكە مۇددەنى ساقتاپ, ورتاق مۇددەگە ماقسات-مۇراتتارىن توعىستىرا العان تاراپتار كيەلى ماڭعىستاۋدان ماڭىزدى ماسەلەدە ءماندى مامىلەگە كەلىپ تاراستى. جالپى, اقتاۋ سامميتىنە شەتەلدىك ءھام وتاندىق جۋرناليستەردى قوسقاندا بارلىعى 400-گە جۋىق باق وكىلدەرى تىركەلدى.
جيىن اياسىندا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ التىنشى ءسامميتىن تۇرىكمەنستاندا وتكىزۋ ۇسىنىلدى. بۇل ۇسىنىستى تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ ورتاعا تاستادى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى