اۋقىمدى ماسەلەلەردى توعىستىرعان اقتاۋ ءسامميتى

جاقىندا اقتاۋ سامميتىنە دايىندىق ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل شاراعا ازىرلىكتىڭ كوپ جىل بويى جۇرگىزىلگەنىن, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن بىرلەسە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن ايتا كەلىپ, تەڭىزدىڭ ماڭىنداعى ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق قارىم-قا­تى­ناستاردى نىعايتۋعا باعىت­تالعان كونۆەنتسياعا قول قويۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن. ياعني, تەڭىزدىڭ جاعاسىنداعى ەلدەردىڭ ونى پايدالانۋ جونىندەگى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنە بايلانىس­تى بۇكىل ماسەلەلەردى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كاسپي تەڭى­زىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا ءسامميتتىڭ نەگىزگى قۇجاتى بولماقشى. 

كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ بۇل كەشەلى-بۇگىن ەمەس, جيىرما جىل بويى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان جۇمىس. تاراپتاردىڭ كاسپي تەڭىزىندەگى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, تەڭىز اكۆاتورياسىن, ۇلتتىق سۋ ءتۇبى سەكتورلارىن ءبولۋ, بيولوگيالىق رەسۋرستاردى, سۋ ءتۇبى مەن جەر قويناۋلارىن يگەرۋگە بايلانىستى اسكەري ىنتىماقتاستىق جانە شارۋا­شىلىق-ەكونوميكالىق قىزمەتتى جۇرگىزۋ, كەمە جۇرگىزۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تەڭىزگە قاتىستى عى­لىمي زەرتتەۋلەر سياقتى ماسەلەلەردىڭ وسى قۇجاتتا ناق­تى­لانعانىن ايتا كەتكەن ءجون.

قازاقستان ستراتە­گيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى سانات كوشكىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ايقىندالىپ, ءبىر­تۇ­تاس قۇقىقتىق كەڭىستىكتىڭ قالىپ­تاسۋى ينۆەستورلار ءۇشىن ۇزاق­مەرزىمدى جوسپارلارىن الاڭسىز جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ەكو­لوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ­عا دا جاۋاپكەرشىلىك ارتا تۇسە­دى. تەڭىز قويناۋىنداعى مۇ­ناي مەن گازدى يگەرۋ, تاسىمالداۋ ءىسى وڭتايلانباق. 

بۇعان دەيىن كاسپي ماڭى مەم­لە­كەتتەرى باسشىلارى ءتورت مارتە كەزدەس­كەن. اتاپ ايتار بولساق, 2002 جىلى 23-24 سا­ۋىر­دە اشحابادتا, 2007 جىلى 16 قا­زاندا تەگەراندا, 2010 جىلى 18 قاراشادا باكۋدە, 2014 جىلى 29 قىركۇيەكتە استراحاندا باس قوستى. 

2002 جىلعى ءبىرىنشى كاس­پي ءسام­ميتى جوعارى دەڭگەي­لەردەگى كەزدە­سۋ­لەردى وتكىزۋگە نە­گىز بولدى. 2007 جىلى تەگە­ران­دا وتكەن ەكىنشى كاسپي ءسام­مي­تىنىڭ قورىتىندىلارى بو­يىن­شا قازاقستان, رەسەي, ازەر­­باي­جان, يران يسلام رەس­پۋبلي­كاسى دەك­لا­را­تسياسىنا قول قويىل­دى. وندا كاس­پيدىڭ قۇ­قىقتىق مار­تەبەسىنىڭ نەگىزگى ماوسەلەلەرى, تە­ڭىزدەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراق­تى­لىق, سونداي-اق حالىق­ارا­لىق قاتى­ناستاردىڭ جەكە­لە­گەن اسپەك­تىلەرى بويىنشا كاس­پي ماڭى مەملە­كەت­تەرىنىڭ ۇستا­نىم­دارىنا بايلانىس­تى ماسە­لەلەر جونىندە مەملە­كەت­تەر­دىڭ قولدانىستاعى كەلىسىم­شارت­تارى ساياسي دەڭگەيدە بەكى­تىلدى. 

2010 جىلى باكۋدە وتكەن ءۇشىن­شى كاسپي ءسامميتى اياسىندا پرەزي­دەنتتەردىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسى مەن كاسپي تەڭى­زىندەگى قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كە­لىسىمگە قول قويىلدى. بىرلەسكەن مالىمدەمەدە «كاسپي بەستىگى» كوشباسشىلارى تاعى دا ەكىنشى سامميت دەكلاراتسياسىندا كورى­نىس تاپقان ۇستانىمدارىنا بەرىك­تىگىن راستاپ, تەڭىزدىڭ قۇ­قىق­تىق مارتەبەسى تۋرالى كون­ۆەن­تسياعا قاتىستى جۇمىستى اياقتاۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. 

اتالعان كەلىسىم كاسپيدە قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق زاڭعا قايشى ءىس-ارەكەتتەرمەن كۇرەسۋدە جاعالاۋ مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىزگە اينالدى. وسىعان قاتىستى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ناقتى مەحا­نيزمدەرى ءتيىستى حاتتامالاردا ناقتىلانادى. سونىمەن قاتار ازەربايجان استاناسىندا بەس مەملەكەتتىڭ باسشىسى جا­عالاۋداعى مەملەكەتتىڭ ەگەمەن­دىگىندەگى سۋ كەڭىستىگىن قامتي­تىن ۇلتتىق ايماقتىڭ ەنىنە قاتىستى ىمىراسىز كەلى­سىمگە قول جەتكىزدى. ءدال وسى ماسە­لەگە قاتىستى كەلىسسوزدەر  كەشەۋىل­دەپ كەلگەن ەدى. باكۋدەگى كەزدەسۋ اياسىندا, سونىمەن قاتار كاسپي تەڭىزىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىق­تاردى اۋلاۋعا موراتوري ەن­گىزۋ مەحانيزمىن ازىرلەۋ تۋرالى كەلىسىم بەكىتىلدى (مەملەكەت­تەر باسشىلارى دەڭ­گەيىندە ءتيىستى حاتتامالىق شە­شىم قابىلداندى). 

2014 جىلى استراحانداعى ءتورتىنشى كاسپي ءسامميتى بارىسىندا پرەزيدەنتتەر بىر­لەس­كەن مالىمدەمەگە قول قويدى. وندا جاعالاۋداعى مەملە­كەت­تەردىڭ تەڭىزدەگى ءىس-ارەكە­تىنە قاتىستى كوپتەگەن قاعي­داتتار ءتىزىمى ناق­تىلاندى. بۇل قاعي­دات­تار كاسپيدىڭ قۇقىق­تىق مار­تە­بەسى تۋرالى كون­ۆەن­تسيا جوبا­سىنا ينكورپوراتسيا­لاندى. اتاپ ايتقاندا, مالىم­دەمە جاعا­لاۋداعى مەملەكەت­تەر اراسىن­داعى ءوزارا قارىم-قاتىناس نە­گىزدەرىنە, كاسپي تەڭىزىن بەيبىت ماقساتتا پايدا­لانۋعا, ايماقتا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ­گە, تەڭىزدەگى اس­كەري قۇرىلىس پەن اسكەري ءىس-قي­مىلعا, تەڭىز اكۆا­تورياسىن, سۋ ءتۇبى مەن قويناۋ­لارىن بولۋ­گە, كەمە جۇرگىزۋ رەجىمىنە, دۇنيە­جۇزىلىك مۇحيتقا ەركىن قولجە­تىم­دىلىك قۇقىعىنا, كاسپي تەڭى­زىنىڭ بيورەسۋرستارىن پايدا­لانۋ مەن تابيعي ورتا­سىن قور­عاۋعا جانە تەڭىزدە عىلى­مي-زەرت­تەۋلەر جۇرگىزۋگە قاتىس­تى قاعي­داتتاردى ناقتىلايدى. 

كاسپي كەلىسسوزدەرى اياسىندا اتالعان ماسەلەلەردىڭ باسىم بولىگى بويىنشا پىكىرتالاستار ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلىپ كەلدى. سونىمەن قاتار ءتورتىنشى سام­ميتتە كومميۋنيكە قابىل­داندى, وندا مەملەكەتتەر باس­شىلارى كاسپيدەگى كەلىسسوز­دەر پروتسەسىندەگى ىلگەرىلەۋ­دى اتاپ ءوتىپ, ودان ءارى ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن كورسەتكەن. سونداي-اق ءتورتىنشى سامميت اياسىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ بيولوگيالىق سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ, تەڭىزدەگى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ سالا­سىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە جانە گيدرومەتەورولوگيا سالاسىنداعى ىن­تى­ماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. 

جوعارىدا اتالعان استراحان ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا كاسپي ماڭى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ مالىمدەمەسىنە سايكەس كەزەكتى بەسىنشى سامميت اقتاۋدا وتكىزىلگەلى وتىر. 

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلبا­سى­نىڭ كىتاپحاناسى گەوساياسات جانە وڭىرلىك زەرتتەۋلەر قىز­مەتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى جانسايا جابي­نانىڭ ايتۋىنشا, اقتاۋ سامميتىندە مەم­لەكەتتەر باسشىلارى قول قويۋى جوسپار­لانعان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتە­بەسىنە بايلانىستى حاتتامادا قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسى ەرەكشە ەسكەرىلگەن. 

– قازىرگى ۋاقىتتا كاسپي اۋماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قام­تا­­ماسىز ەتۋ – ماڭىزدى ستراتە­گيا­لىق ماسەلە بولىپ وتىر. تەڭىزدىڭ توعىز جولدىڭ تورا­بىن­دا ورنالاسۋى, شيكىزات قورى­­نىڭ مولدىعى جانە باسقا دا تا­بيعي بايلىقتارىن ەسكەرە كەلە, ايماقتىڭ گەوساياسي ماڭىز­دى­لىعى وتە جوعارى ەكەندىگىن كورە­مىز. ونىڭ ۇستىنە كاسپي ماڭىن­داعى تۇراقتىلىققا نۇق­سان كەلتىرەتىن فاكتورلار قا­ۋىپسىزدىك ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. 

جالپى قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋدا تەڭىزدىڭ قويناۋىن, اۋە كەڭىستىگىن ءبولۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. بۇل – كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ەگەمەندىگىنە, تاۋەلسىزدىگىنە تىكەلەي قاتىستى ماسەلە. تەڭىزدەگى قاۋىپسىزدىك زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ جولىن كەسۋ­گە باعىتتالادى جانە توتەن­شە جاعدايلاردى حابارلاۋ مەن زاردابىن جويۋداعى ىنتى­ماقتاستىقتى ارتتىرا تۇسپەك. مىنە, اقتاۋ ءسامميتى 2010 جىلى قول قويىلعان تەرروريزم مەن ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس, ەسىرتكى زاتتارىن زاڭ­سىز تاسىمالداۋدى بولدىرماۋ, كاس­پي ماڭى مەملەكەتتەرى شەكارا قىزمەتتەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى قامتىلعان كەلىسىمنىڭ حاتتاماسىنا قول قويىلۋىمەن دە ماڭىزدى بولعالى تۇر, – دەيدى ول.

قامبار احمەت, «ەگەمەن قازاقستان»