تاياۋدا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە «كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى قاۋىپسىزدىكتىڭ تاۋەكەلدەرى» تاقىرىبىندا اشىق پىكىرتالاس وتكەنىن بۇعان دەيىن حابارلاعان ەدىك. جيىندا جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارى مەن ونىڭ الدىن الۋ شارالارى تالقىلاندى. قازاقستان اتالعان جيىندا وسىعان قاتىستى كوزقاراسىن ۇسىنعان بولاتىن. الەمدى تولعاندىرعان ماسەلەنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە تالقىلانۋى بەكەر ەمەس. كليماتتىڭ وزگەرۋى جوقشىلىققا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ بولماۋىنا, زاڭسىز كوشى-قونعا, الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىققا جانە قيان-كەسكى قاقتىعىستارعا اكەلۋى مۇمكىن.
عالىمدار جەر بەتىنىڭ كۇرت جىلىنا باستاعانىن, ءتيىستى شارالار قابىلدانباسا ادامزاتقا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاعىپ ءجۇر. جىل سايىن ەۋروپا مەن ازيادا سۋ تاسقىنى بولىپ, كوپتەگەن ادام زارداپ شەگەدى. ىشكى افريكادا قۇرعاقشىلىق كۇشەيىپ, كوپتەگەن وزەن-كولدەر تارتىلىپ, قورشاعان ورتا زيان شەگىپ وتىر. امەريكا دۇلەي داۋىلدىڭ زاردابىن تارتادى.
XX عاسىردىڭ باسىندا الەمدە ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا باستالىپ, جاپپاي زاۋىتتار مەن فابريكالار سالىنىپ, ادامزات دامۋدىڭ جاڭا داۋىرىنە قادام باسقان ەدى. سودان بەرى الەم كۇرت وزگەرىپ, ءوندىرىس وشاقتارىنان بولىنگەن كومىرقىشقىل گازدارى الەم تەمپەراتۋراسىن جىلىتا تۇسكەن.
كەيىنگى 35 جىلدا جەر-جاھان كۇرت جىلىنعان. ناسا-نىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, XIX عاسىرمەن سالىستىرعاندا جەردەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1 گرادۋسقا كوتەرىلگەن. ماسەلەن, 2010 جىلدان بەرى الەم بەس رەت رەكوردتىق دەڭگەيدە ىسىعان. عالىمدار مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى كومىرقىشقىل گازى مەن جىلىجاي گازدارىنىڭ اۋاعا كوپتەپ شىعارىلۋى ەكەنىن ايتادى.
كومىرقىشقىل گازىنىڭ اۋاعا كوپتەپ تارالۋى مۇحيت سۋىنا اسەر ەتىپ, سونىڭ سالدارىنان تەڭىز مارجاندارى ازايىپ, وندا مەكەندەيتىن جاندىكتەردىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. National Geographic دەرەكتەرىنە قاراعاندا, تىنىق مۇحيتتاعى بىرنەشە ۇلكەن مارجان ريفتەرى جويىلىپ كەتكەن.
«جۇت جەتى اعايىندى» دەمەكشى, جاھاندىق جىلىنۋدى كەرى اسەرى كوپ. انتاركتيدا مۇزىنىڭ ەرىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق. باستاپقىدا از-ازدان مۇجىلگەن مۇز بۇگىندە كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر. ويتكەنى كليماتتىڭ وزگەرۋى ماڭگى مۇز جاپقان ايماقتاعى سۋدىڭ دا جىلىنۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. سۋدىڭ مۇجىمەيتىن نارسەسى جوق ەكەنى بەلگىلى. اركتيكا مەن انتاركتيدا ماڭىنداعى جىلىنعان سۋ مۇزداردى بۇرىنعىدان دا جىلدام ەرىتە ءتۇستى.
1980 جىلدان بەرى اركتيكادا 2,5 ميلليون شارشى كيلومەتر مۇز جويىلىپ كەتتى. بۇل شامامەن قازاقستاننىڭ اۋماعىنا تەڭ. National Geographic زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي اركتيكادا 520 مىڭ شارشى كيلومەتر مۇز عانا قالۋى مۇمكىن.
انتاركتيدا دا جاھاندىق جىلىنۋدىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ونداعى ماڭگىلىك مۇزدار ۇگىتىلىپ, ەرىگەن سۋ مۇحيتقا قۇيىلىپ, تەڭىز دەڭگەيى كوتەرىلىپ كەلەدى. اق قۇرلىقتا جۇرگىزگەن زەرتتەۋدە ماڭگىلىك مۇزداردىڭ استىن تەڭىز سۋلارى ۇڭگىپ جاتقانى انىقتالدى. جاعداي وسى بەتىمەن كەتە بەرسە, اق قۇرلىقتاعى مۇز جابىنى ەرىپ, تۇگەلدەي مۇحيتقا قۇيىلادى. ماسەلەن, الدا-جالدا انتاركتيداداعى تۋەيتس مۇزدىعى تۇگەلدەي ەرىسە, الەمدىك تەڭىز دەڭگەيى 1 مەترگە كوتەرىلەدى ەكەن. ال مۇنداي جاعدايدا, ەۋروپاداعى بىرقاتار قالالار سۋ استىندا قالادى.
تەڭىزدىڭ كوتەرىلۋى تىكەلەي اسەر ەتپەسە دە قازاقستان جاھاندىق جىلىنۋدان از زارداپ شەكپەيدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندە ءسوز بولا قالعاندا ەسكە اۋەلى ارال تەڭىزى تۇسەدى. ءبىر كەزدەرى تولقىنى شالقىپ, ايدىنىندا اققۋ-قازى قالقىعان ەركە ارال بۇگىندە بۇكىل سۇلۋلىعىنان ايىرىلىپ, بىرنەشە ەسە تارتىلىپ كەتتى. راس, كەيىنگى ۋاقىتتا تەڭىزدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جەمىستى جۇزەگە استى. الايدا ارالدىڭ وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنداعى دەڭگەيىنە قايتا جەتۋى نەعايبىل.
ەركە ارالدىڭ تاعدىرى قارت كاسپيدىڭ باسىنا دا ءتۇسۋى مۇمكىن. Geophysical Research Letters جۋرنالىنا جاريالانعان زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, كەيىنگى 20 جىلدا تەڭىز بۋلانا باستاعان. ماسەلەن, سۋ دەڭگەيى 1996 جىلدان باستاپ جىلىنا 7 سانتيمەترگە ازايىپ, 1,5 مەترگە تومەن تۇسكەن.
زەرتتەۋشىلەر مۇنىڭ سەبەبىن كاسپيدىڭ بەتكى اۋا تەمپەراتۋراسىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. ياعني, اۋا رايى 1995 جىلعا قاراعاندا 1 گرادۋسقا جىلىنعان. الداعى ۋاقىتتا جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەگەن سايىن قارت تەڭىزدىڭ دەڭگەيى دە تۇسە بەرمەك.
«ەگەر كاسپي تەڭىزى ايماعىنداعى تەمپەراتۋرا جىلىنا تۇسسە, بۋلانۋ جىلدامدىعى دا ارتا تۇسپەك. تەڭىزگە قۇيىلعان وزەن سۋى كەنەتتەن ارتىپ كەتپەسە, كاسپي باسسەينىندەگى سۋ تارتىلسا, جۇيەسىزدىك جالعاسا تۇسەدى», دەيدى فرانتسياداعى مۇحيت سۋىمەن اينالىساتىن ۇيىمنىڭ قىزمەتكەرى اننا كازەناۆە.
ونىڭ ۇستىنە, كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا دا اۋا رايى ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىراعان. قىستا ۇسكىرىك اياز, جازدا اپتاپ ىستىق جيىلەپ كەتكەن. «قازگيدرومەتتىڭ» دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, سوڭعى ون جىلدا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس-وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە جەلتوقساننىڭ اۋا رايى 0,23 گرادۋسقا سۋىعان. ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەردە 0,58 گرادۋسقا تومەندەگەن. ال ناۋرىز جانە ءساۋىر ايلارى 1 گرادۋسقا جىلىنعان ەكەن. ياعني, قازاقستاندا دا كليمات ۇلكەن وزگەرىسكە ءتۇسىپ جاتىر.
الەم بۇل ماسەلەدە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىر دەۋگە كەلمەس. العاش رەت كليماتتىڭ وزگەرۋىنە حالىقارالىق قوعامداستىق نازارى 1972 جىلى اۋدارىلدى. ستوكگولمدە وتكەن بۇۇ كونفەرەنتسياسىندا ۇيىمنىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى باعدارلاماسى بەكىتىلدى. 1992 جىلى ريو دە جانەيرودا «كليماتتىڭ وزگەرۋى تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسياسىنىڭ» ۇلگىسى جاسالىپ, 1994 جىلى ىسكە قوسىلدى. بۇدان كەيىن كيوتودا اتالعان قۇجاتقا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. قازىرگى تاڭدا كونۆەنتسياعا الەمنىڭ 192 مەملەكەتى قول قويعان. وسى قۇجاتقا سايكەس, تمد ەلدەرى جىلىجاي گازىن شىعارۋ كولەمىن 1990 جىلعى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋى ءتيىس. ال ەۋروپا ەلدەرى 8 پروتسەنتكە, اقش 7 پروتسەنتكە ازايتۋى قاجەت.
جاھاندىق جىلىنۋعا قاتىستى سوڭعى كەلىسىمگە پاريجدە وتكەن كونفەرەنتسيادا قول جەتتى. فرانتسيا استاناسىندا جاسالعان كەلىسىمگە سايكەس, مۇشە مەملەكەتتەر 2020 جىلدان باستاپ كومىرقىشقىل گازىن اۋاعا شىعارۋ كولەمىن ازايتۋى ءتيىس. سونداي-اق بەس جىل سايىن مەملەكەتتەر وزدەرىنە قويىلعان مىندەتتى قانشالىقتى ورىنداعانى تۋرالى مالىمەت بەرىپ وتىرادى. سونداي-اق جيىنعا قاتىسقان ەلدەر جەر-انانىڭ ورتاشا جىلىنۋ تەمپەراتۋراسىن 2 گرادۋستان اسىرماۋ تۋرالى كەلىسىم جاساستى. ءوز كەزەگىندە بۇل قۇجات كيوتو كەلىسىمىن الماستىرادى.
قازىردىڭ وزىندە پاريج كەلىسىمىنە سايكەس ىسكە كىرىسىپ كەتكەن ەلدەر جەتەرلىك. ماسەلەن, 2017 جىلعى شىلدەدە فرانتسيانىڭ قورشاعان ورتا ءمينيسترى نيكوليا يۋلو 2040 جىلدان باستاپ ەلدەگى بۇكىل بەنزين جانە ديزەلمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تىيىم سالىناتىنىن مالىمدەدى. سونداي-اق 2022 جىلدان باستاپ فرانتسيا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن كومىر پايدالانباۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىعان سايكەس ەلەكتر ەنەرگياسىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن 4 ميلليارد ەۋرو ينۆەستيتسيا تارتىلماق.
نورۆەگيا 2025 جىلدان باستاپ جانار-جاعارمايمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تىيىم سالسا, گوللانديا مۇنداي قادامعا 2030 جىلى بارۋدى جوسپارلادى. قازىردىڭ وزىندە «قىزعالداقتار ەلىندەگى» ۇلتتىق تەمىر جول قىزمەتى تولىقتاي جەل ەنەرگياسىنان قۋات الادى.
الايدا بۇل كەلىسىمگە نارازىلار دا تابىلدى. بىلتىر اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ «پاريج كەلىسىمىنەن» شىعاتىنىن, جاھاندىق جىلىنۋعا سەنبەيتىنىن مالىمدەدى. اق ءۇي باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, اقش كەلىسىمگە ساي ارەكەت ەتسە ءۇش تريلليون دوللار قاراجاتتان ايىرىلىپ, 6,5 ميلليون ادام جۇمىسسىز قالادى ەكەن. د.ترامپتىڭ ءسوزى الەمدە عانا ەمەس, اقش-تىڭ وزىندە دە داۋ تۋعىزدى. كوپتەگەن شتاتتىڭ باسشىلارى «پاريج كەلىسىمىنە» ساي ارەكەت ەتە بەرەتىنىن جەتكىزدى. كەيىنىرەك «امەريكا كليمات اليانسى» قۇرىلىپ, وعان بىرقاتار شتاتتار مۇشەلىككە ءوتتى.
پاريج كەلىسىمىن قازاقستان 2016 جىلى راتيفيكاتسيالادى. الەمدىك بانكتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, شارتاراپتا اۋاعا تارايتىن جىلىجاي گازىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ءۇش ەلگە – قىتايعا (10,2 ميلليارد مەگاتوننا), اقش-قا (5,2 ميلليارد مەگاتوننا) جانە ۇندىستانعا (2,2 ميلليارد مەگاتوننا) تيەسىلى. ال «توعىزىنشى تەرريتوريا» جىلىنا شامامەن 248 ميلليون مەگاتوننا كومىرقىشقىل گازىن شىعارادى. ياعني, ەلىمىز الەم ەلدەرى اراسىندا 22-ورىندا تۇر.
«پاريج كەلىسىمىن» ورىنداۋ ماقساتىندا قازاقستان 2030 جىلعا دەيىن جىلىجاي گازىن شىعارۋ مولشەرىن 20 پروتسەنتكە ازايتپاق. بۇعان العىشارتتار بار. كەيىنگى كەزدە ەلىمىز بولاشاقتىڭ ەنەرگياسىنا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. بىلتىر استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى ءوتتى. حالىقارالىق قوعامداستىق نازارىن اۋدارعان كورمە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە ارنالعانى بەلگىلى. بۇدان بولەك, جەل جانە كۇن ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىسىندا «بۋرنوە سولار-1» كۇن ەلەكتر ستانساسى سەكىلدى بىرقاتار جوبالار ىسكە قوسىلدى. وسىنداي ىلكىمدى جوبالار كەلەشەكتە ەلىمىزدىڭ جىلىجاي گازىن شىعارۋ كولەمىن تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
كليمات جىلىنۋىنىڭ ناقتى اسەرىن بولجاۋ وتە قيىن. الايدا ءبىر نارسە انىق. جەر-جاھاننىڭ كۇرت ىسۋى ەشكىمگە وڭايعا سوقپايدى. بولجام بويىنشا, جىلىنۋ سالدارىنان وزەندەر مەن كولدەر قۇرعاپ, اۋىز سۋ تاپشىلىعى تۋىندايدى. قۋاڭشىلىق اسەرىنەن ەگىستىكتەر قۋراپ, تاماق تاپشىلىعى باستالادى. سۋ تاسقىنى, دۇلەي داۋىل, اپتاپ ىستىق, قۇرعاقشىلىق قالىپتى جاعدايعا اينالادى.
عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, تەڭىزگە جاقىن ورنالاسقان ايماقتاردا جاۋىن مولشەرى ارتىپ, ىشكى وڭىرلەردە كەرىسىنشە قۋاڭشىلىق بولۋى مۇمكىن. كەي ايماقتاردا تابيعات اپاتتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەزدەسۋى ىقتيمال. تابيعاتتىڭ مۇنداي توسىن مىنەزدەرى, اسىرەسە كەدەي ەلدەرگە قيىنعا سوعاتىنى انىق. سونداي-اق كوپتەگەن جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر جويىلىپ كەتەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ حابارلاۋىنشا, ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلار مەن تاماق تاپشىلىعىنان ميلليونداعان ادام قازا تابۋى مۇمكىن.
الداعى ۋاقىتتا بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرەتىنى انىق. ەندەشە, كليماتتىڭ وزگەرۋى بۇكىل ادامزاتقا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ. بۇل ماسەلەگە ۇلەس قوسىپ, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ الدىن الۋ بارشا ادامزاتتىڭ مىندەتى.
اباي اسانكەلدى ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»