تاياۋدا وتكەن ەلوردانىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالعان سالتاناتتى جيىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «استانا ەل قامىن جەگەن ەدىگەدەن باستاپ ءاز تاۋكەگە دەيىنگى قازاق حاندارىنىڭ ورداسى بولعان. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن استانالىق ارحەولوگتەر ەسىل بويىنداعى كۇيگەنجار اۋىلىنان ءاز تاۋكە حاننىڭ جازعى ورداسىنىڭ ورنىن تاپتى» دەگەن ەدى.
جوعارىدا ەلباسى بايانداماسىندا اتاپ وتىلگەن ءاز تاۋكە حان 1680-1718 جىلدارى قازاق حاندىعىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان. ول ءوز داۋىرىندە حاندىقتىڭ ىشكى قاتىناسىن نىعايتۋ ءۇشىن «جەتى جارعى» سياقتى ۇلىس باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق قۇجاتىن قابىلداتىپ, سىرتقى جاۋدان قورعانۋ ءۇشىن اسكەري-تەرريتوريالىق ءۇش جۇزدىك قۇرىلىمدى ومىرگە اكەلگەن. ەل باسقارۋداعى كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا حالىق ونى ء«از تاۋكە» دەپ اتاپ كەتكەن.
وسى ءبىر قازاق تاريحىنا ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعانىڭ جازعى ورداسى ەلوردا ىرگەسىندەگى كۇيگەنجار اۋىلىندا بولعاندىعى جايلى كەزىندە شەجىرەشى-جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ 1990 جىلدارى «انا ءتىلى» اپتالىعى ارقىلى جالپاق جۇرتتى حاباردار ەتسە, 1994 جىلى ر.نۋرتازينا دەگەن اۆتور «مادەنيەت» گازەتىنە «بليز وزەرا ەسيل, ۆ چاستنوستي, مەستو گدە ون ۋمەر ۆ نارودە نازىۆايۋت كۋيگەنجار, كوتوروە ناحوديتسيا ۆ 5 كيلومەتراح وت تسەنترا سوۆحوزا پ.ميچۋرينو, ەتو نىنە اكمولينسكايا وبلاست» دەپ مالىمەت بەرىپتى. سول سياقتى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى كلارا امىرقىزى 1997 جىلى جارىق كورگەن «قيىلعان عۇمىرلار» اتتى مونوگرافياسىندا دا جوعارىداعى مالىمەتتى كەلتىرگەن.
بىراق بۇل اۆتورلار «حاننىڭ جازعى ورداسى كۇيگەنجاردا» دەگەنى بولماسا, ونىڭ ناقتى ورنالاسقان نۇكتەسىن انىقتاپ بەرە الماعان-تىن. بۇل ءىستىڭ نۇكتەسى 2012 جىلى قويىلدى. ونى اتقارعان ادام – تانىمال ەتنولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامبىل ارتىقباەۆ.
جاقىندا حان ورداسىنىڭ ەسكى جۇرتىن تاۋىپ, وعان قازىق قاققان جامبىل ومار ۇلىمەن بىرگە تاريحي نىساندى بارىپ كوردىك. تاريحي ورىننىڭ قازىرگى جاي-كۇيى «حان ورداسى» دەگەننەن گورى «حان قورىمى» دەۋگە كوبىرەك كەلەتىن سياقتى. ويتكەنى بۇل قونىس قازىر ادام جەرلەيتىن زيراتقا اينالىپتى. ءبىر تاڭدانارلىق جايت, حان وردا تىككەن ورىن امان ساقتالعان. قانشاما جىل وتسە دە قورعاننىڭ قامال-سۇلباسى سول قالپىندا سايراپ جاتىر.
ءۇش جىل وردانىڭ ەسكى جۇرتىنا ستۋدەنتتەر اكەلىپ, جەڭىل بارلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى جامبىل ارتىقباەۆتىڭ سيپاتتاۋىنشا, وردا تىگىلگەن قورعاننىڭ ۇزىندىعى 100, وڭتۇستىك بولىگىنىڭ ەنى – 60, سولتۇستىك ەندىگى 40 مەتر شاماسىندا. سىرتى ەكى قاتار ورمەن قورشالىپ, 150 مەتر قاشىقتىقتا ورنالاسقان ەسىل وزەنىنەن شىعىرشىق ارقىلى سۋ الىنىپ, ول ارىق ارقىلى وردا ىشىنە اعىزىلعان.
– قورعاننىڭ باتىس بولىگىندەگى شۋرفتىڭ ورنالاسۋىن زەرتتەي كەلە, حاننىڭ جازعى ورداسى XVII عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى سالىندى دەگەن بولجامعا توقتادىق, – دەيدى تاريحشى-ەتنولوگ. سونىمەن قاتار زەرتتەۋشى عالىم ورداعا كىرەتىن قوس قاقپا بولعانىن دالەلدەپ, بەكىنىس ىشىندە ون ەكى قانات كيىز ۇيلەر تىگۋلى تۇرعان دەگەن جورامال ايتادى. وسى بولجام نەگىزىندە وردانىڭ رەكونسترۋتسياسى جاسالىپ (سۋرەتتە), ونىڭ بولجامدى سىزباسى انىقتالعان.
بۇل ءىستىڭ باسى عانا. الدا اتقاراتىن شارۋا ۇشان-تەڭىز. اتاپ ايتقاندا, قاسيەتتى نىسانعا اۋەلى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ول ءۇشىن جۇمىس جوسپارى جاسالىپ, مىندەتتەمەلەر ناقتىلانۋى قاجەت. ەڭ باستىسى, قارجى كوزى قاراستىرىلۋى كەرەك. بۇل ءىس تياناقتى اتقارىلعان جاعدايدا, وردا-نىساننىڭ اۋماعى انىقتالىپ, ساياسي-قوعامدىق مىندەت اتقارۋشى حان ستاۆكاسىنىڭ فورماسى ايقىندالىپ, ونىڭ جوبالىق ءپىشىنى جاسالار ەدى. بۇل شارۋا ءوز كەزەگىندە جاستاردىڭ تاريحي زەردەسىن وياتۋعا سەپتىگى تيەرى انىق. سونىمەن قاتار ارحەولوگيالىق قازبا بارىسىندا زاتتىق جادىگەرلەر تابىلىپ, ەلوردا تاريحىنىڭ جاڭا پاراعى جاسالۋى ابدەن مۇمكىن.
ەكىنشى ەسكەرەتىن دۇنيە – حان ورداسى ورنالاسقان اۋماقتى جاعالاتا ادام جەرلەنىپتى. الدى سوناۋ وتكەن عاسىردا قويىلسا, سوڭعى ادامنىڭ جامباسى 29 ماۋسىم كۇنى جەرگە تيگەن. ەرتەڭگى كۇنى وردانىڭ ورنى جاڭعىرتىلىپ, اشىق اسپان استىندا تاريحي-تانىمدىق مۋزەي-نىسان جاسالعان جاعدايدا مىنا زيراتتاردى قايتەمىز. تۇرە قوپارىپ كوشىرەمىز بە؟! بۇل وتە-موتە ويلانارلىق جاعداي.
بۇل سۇراققا جاۋاپ الۋ ءۇشىن ءبىز نىساننان كەتپەي تۇرىپ, قالا اۋماعىنداعى زيراتتاردىڭ باعىم-كۇتىمى مەن ادام جەرلەۋ ىسىنە جاۋاپتى مەكەمە «ينتەرسويۋزسەرۆيس» جشس وكىلىن شاقىردىق. بىزبەن تىلدەسۋگە كەلگەن اسەت قوسانوۆ (قازاقتان شىققان العاشقى وليمپيادا جۇلدەگەرى جەلاياق عۇسمان قوسانوۆتىڭ نەمەرەسى) مۇنداعى جاعدايدى تولىق تۇسىنگەن سوڭ, بۇدان بىلاي مۇندا ادام جەرلەۋدى توقتاتۋ قاجەتتىلىگىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»