ماڭعىستاۋ مەديتسيناسى نەگە مالتىعىپ تۇر؟

«باياعى جار­تاس – ءبىر جارتاس»  تالاپ قوي­عان تۇرعىنداردىڭ تاۋى تالاي شاعىلدى. سەبەبى قۇزىر­لى ور­گان قىزمەتكەرلەرى مەن جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ جاي­بارا­قاتتىلىعى سالانى جان­اشىرلىقپەن جاڭعىرتۋدان گورى جىلى ورنىن سۋىتقانعا دەيىنگى «جابۋلى قازاننىڭ جابۋلى كۇيىندە» قالۋىن نەمەسە «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن, بادىراق كوز» دەپ ۋاقىت وتكىزۋىن ءتيىمدى ساناي ما دەگەن ويعا جەتەلەيدى. 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان «دەنساۋلىق» باعدارلاماسى بويىنشا بيىلعى العاشقى جارتىجىلدىق قورىتىندىسىنا نازار اۋدارساق, وڭىردە تۋبەر­كۋلەز كورسەتكىشىنىڭ تومەن­دەگەنى, كەرىسىنشە بالا ءولىمى­نىڭ بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىس­تىرعاندا وسكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. ارينە مەديتسينا مە­كەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەح­­نيكالىق بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا اۋداندىق, قالالىق مەكەمەلەرگە جاڭا قۇرىلعىلار الۋ, عيماراتتار قۇرىلىسىن جاڭ­­عىرتۋ, انا مەن بالا ورتا­لىعىن سالۋ ىسپەتتى وڭ ىستەر دە بار. دە­گەنمەن  بۇل جولى تاستاي ەسەپ­تىڭ تاساسىندا قا­لىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەردى قوزعاماق­پىز.

تاياۋدا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ت.باپيەۆ ءبىر سوزىندە «ول­گىڭ كەلسە, بەينەۋ اۋرۋحاناسىنا بار» دەدى. قوردالانىپ قال­عان كەلەڭسىزدىكتەردى قالاي اۋىزدىقتاپ, قالاي جولعا قويۋ كەرەك­تىگى ويلاندىردى ما, ال­دە كۇردەلى جاعداي ەڭسەرۋگە مۇم­كىندىك بەرمەي جاتىر ما, باس­قارما باسشىسى ءوڭىردىڭ, اسى­رەسە بەينەۋ اۋدانىنىڭ دارىگەر­لەرىنە رەنىشىن جاسىرعان جوق. وبلىس ورتالىعىنان شالعاي ورنالاسقان بەينەۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ىرگەلەس شەت مەملەكەتتەردەن كوشىپ كەلۋشىلەر ەسەبىنەن كۇرت ءوسىپ, از جىلدا ىر­گەلى اۋدانعا اينالعانى بەل­گىلى. بىراق اۋداننىڭ تۇر­عىن­دارى كوبەيگەنىمەن, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا سەر­پىلىس جوق. اۋداندىق اۋرۋحا­ناداعى احۋال ۇزدىكسىز سىنعا ۇشى­راپ كەلەدى. ءتارتىپ پەن جا­ۋاپ­­كەرشىلىكتەن جۇرداي جۇ­يە­­سىز جۇمىس, سىرقاتتىڭ دەر­تىنەن گورى قالتاسىنا ۇڭىلگەن اش­كوزدىك ناۋقاستاردىڭ ەم تاپ­پاي ساندالۋىنا سەبەپ بولۋدا. ايتالىق شۇعىل شارا قابىلداۋ ارقىلى دەر كەزىندە ورتالىق اۋرۋحانالارعا جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بولا تۇرا ۋاقىتقا ۇتىلعان, ءار دارىگەرگە ءبىر جۇگى­رىپ, تۇشىمدى كەڭەس الا الماعان ناۋقاستاردىڭ وبالى كىمگە؟! اتا زاڭدا ء«ار ادام – مەملەكەتتىڭ بايلىعى» ەكەنى جازىلعانىمەن, جەرگىلىكتى دارىگەرلەردە مەملە­كەت­تىك مۇددە تۇرعىسىنان قاراۋ مۇلدە جەتىسپەيدى. ەل ىشىندە «تا­مىر-تانىس بولسا عانا ەم­دە­لەسىڭ» دەگەن جازىلماعان «زاڭ­دىلىقتىڭ» ورناۋى, ەم الۋ مەن ەمدەۋدەگى ازاماتتاردىڭ كونستي­تۋتسيالىق قۇقى مەن مىندەتى ءىس جۇزىندە ورىندالا بەرمەيتىنىن كورسەتەدى.

جۋىردا اتتان جىعىلعان جى­گىت كەشكىسىن بەينەۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا جەتكىزىلدى. قان الىپ, رەنتگەنگە ءتۇسىرىپ «باس سۇيەگى ساۋ» دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن دارىگەرلەر جانىن قويارعا جەر تاپپاي, «باسىمنىڭ وڭ جا­عىنىڭ ءىشى اۋىرىپ بارا جاتىر» دەپ قولىمەن كورسەتە ما­زا­سىزدانعان جىگىتتى تى­نىش­­­تان­دىراتىن ۋكولمەن ۇيىق­تاتۋعا اسىققان. دارىگەرلەر ءۇشىن ەڭ باستىسى, ناۋقاستىڭ تىنىشتالۋى سەكىلدى. كەزەكشى دارىگەر اب­دىراعان اتا-انا, تۋعان-تۋىسقا «حيرۋرگ ۇيىنەن بالاعا وتا جاساتسا كەلەتىندىگىن, ايتپەسە جۇ­مىستا تاڭعى ساعات 8.00-دە بو­لاتىندىعىن ايتتى» دەگەن حاباردى جەتكىزەدى. اتا-انا وتاعا كەلىسپەيدى. ويتكەنى بىرىنشىدەن بالانىڭ قيىن جاعدايىنان, وتا جاساتپاسا كەش قالۋى مۇم­كىن ەكەندىگىنەن, ۋاقىتتىڭ تىعىز­دىعىنان حابارسىز, ەكىن­شى­دەن احۋالدى ءتۇسىندىرىپ, جاع­دايدى مەديتسينالىق تۇرعىدا ساراپتاعان ەشكىم جوق, وتا جا­ساۋعا سەنىمدى دارىگەر تا­عى جوق. مۇنداي جاعدايدا اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى, حيرۋرگى, وزگە دە ما­ماندار شۇعىل جيىلىپ, تۋىستارعا جاعدايدى ەگجەي-تەگ­جەيلى ءتۇسىندىرىپ, وتا جاساۋ مۇمكىندىكتەرى مەن ونىڭ قا­جەت­تىلىگىن, ايتپەسە وبلىس ور­­تالىعىنا دەرەۋ جەتكىزۋدىڭ قا­مىن كۇيتتەۋى, ناۋقاستى امان الىپ قالۋدىڭ جولدارىن ۇيىم­داس­تىرۋى كەرەك ەمەس پە؟!

وسىلايشا سوققى العان جى­گىت وبلىستىق دەنساۋلىق ساق­­تاۋ باس­قارماسى مەن جەر­گى­لىك­تى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ارالاسۋى­مەن ءبىر تاۋلىك دەگەندە وبلىس ورتا­لىعىنا سانيتارلىق اۆيا­تسيا­مەن اسا اۋىر جاعدايدا جەت­كىزىلدى. اقتاۋلىق دارىگەرلەر جانتالاسقانىمەن, امان الىپ قالۋ مۇمكىن بولمادى. سەبەبى اۋداندىق اۋرۋحاناداعى جاي­باسارلىق, جاۋاپكەرشىلىك پەن ءتارتىپتىڭ جوقتىعى, شۇعىل كو­مەكتىڭ ۇيىمداستىرىلماۋى, دارىگەرلەردىڭ سىرقاتقا نەمقۇ­رايلى قاراۋى سالدارىنان 1 ساعاتتا, ءارى كەتكەندە 5-6 ساعاتتا وبلىس ورتالىعىنا جەتكىزىلۋى ءتيىس ناۋقاس ءبىر تاۋلىك دەگەندە ازەر جەتكىزىلدى. ساناۆياتسيا دارى­گەرى اتا-اناسىنا بالانىڭ جاع­دايى اۋىر ەكەندىگىن, باسى­نىڭ قاي بولىگى قانداي سوققى الىپ, قالاي اۋىرىپ جاتقانى انىقتالماعانىن, سوندىقتان تاسى­مالداۋدىڭ دا قيىندىق تۋعىزىپ تۇرعاندىعىن, جول­عا جاراۋ-جاراماۋىنىڭ بەلگىسىز­دىگىن جۇرەگى جىلاپ تۇرىپ جەت­كىز­گەن. دارىگەرلەردىڭ بارلى­عى­نا بىردەي وكپە ارتا المايمىز, الايدا يمانى ۇستەم, قىز­مەت­تەگى ءناسىبىن ادالدان تاۋىپ, بالا-شاعاسىن اق-ادال نا­­پاقامەن اسىراۋ جولىندا جۇرگەن ارىپتەستىڭ ەڭبەگىن لايلاپ جۇرگەندەر دە بار.

ماڭعىستاۋ وبلىستىق دەنساۋ­لىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ت.باپيەۆ اۋرۋحاناسىندا بولىپ جاتقان جاعدايدى ەرتەڭىندە وزىنەن ەستىگەن بەينەۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ز.بايتۇگەلوۆاعا, وتا جاساتسا عانا بارامىن دەپ اۋرۋ­حاناعا كەلمەي قويعان حيرۋرگ ءا.قاناەۆقا رەنىشىن جاسىر­ماي جەتكىزىپ, نەيروحيرۋرگ سىن­دى ماماندار ناقتى كەڭەس بەرىپ تۇرماعاندىقتان, اتا-انا­نىڭ وتا جاساتۋعا كەلىسىم بەرە الماۋىنىڭ دا دۇرىس ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ورىن العان اۋىر جاعدايدان بەينەۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى نەگە حابارسىز, كەزەكشى دارىگەردىڭ باسشىنى جۇمىس ۋاقىتىنان تىس مەزگىلدە مازالاۋعا قۇقى جوق پا, الدە جاناشىرلارىنىڭ جان­ۇشى­رۋىمەن شاقىرتىلعان سانا­ۆياتسيامەن ناۋقاستى وبلىس ورتالىعىنا اسىرىپ جىبە­رىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى اۋدارا سالۋعا ۇيرەنگەن بە؟ بەينەۋلىك دارىگەرلەر رەنتگەنگە تۇسىرگەن «ساۋ» باس سۇيەكتىڭ سىنعاندىعى اقتاۋعا كەلگەندە انىقتالدى. سوندا قولدا بار رەنتگەنگە دۇرىس تۇسىرە الماي, قورىتىندىنى وقي الماي تۇرعان دارىگەرلەردىڭ باس سۇيەككە وتا جاساۋىنا قالاي سەنۋگە بولادى؟.. اۋداندىق اۋرۋ­­حانانىڭ بايىرعى اپپاراتى – رەنتگەندى مەڭگەرە الماعان دارىگەرلەر جۇيەسى باسقا, ءتىلى بولەك, جەتىلدىرىلگەن شەتەلدىك قۇ­رال-جابدىقپەن قالاي جۇمىس ىس­تەيدى؟ جاندى جۇدەتەتىن جايت­تار كوپ.

بۇل بەينەۋ اۋدانىنىڭ دا­رىگەر­لىك قىزمەت كورسەتۋ سالا­سىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس قاجەت­تىگىن اڭعارتادى. وسى وقيعادان سوڭ كوپ ۇزاماي بەينەۋ اۋداندىق اۋرۋ­حاناسىنىڭ جانساقتاۋ بولى­مىنە جوعارىدا ايتىلعان جىگىت­تىڭ دياگنوزىمەن, ياعني باس سۇيەگىنىڭ سىنۋى جانە مي جاراقاتىمەن تاعى ءبىر ناۋقاس تۇسەدى. بۇرىنعى قاتەلىكتەرىن ۇعىنعان بەينەۋلىك دارىگەرلەر شۇعىل جيىلىپ, ورتاق اقىل-كەڭەستىڭ ناتيجەسىمەن دەرەۋ ىسكە كىرىسەدى. جىگىتتىڭ باسىنا وتا جاساپ, امان الىپ قالادى. ال الدىڭعى ناۋقاستىڭ جازىعى نە, دارىگەرلەر نەگە وعان دا جۇ­دىرىقتاي جۇمىلماعان, نەگە قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدا­لانباعان دەگەن اششى دا تۇماندى ساۋال تۋادى.

جاعدايدىڭ ۋشىعۋى دارىگەر­لەردىڭ ءبىلىم-بىلىگىندە عانا ەمەس, ادامي قاسيەتىنىڭ تومەندەۋىندە جانە جەمقورلىقتىڭ, تامىر-تانىس­تىقتىڭ تامىر جايۋىن­دا ەكەنى انىق. بۇگىندە دارىگەر­لەردىڭ كوپشىلىگى مەيىرىم تاپ­شىلىعى, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تومەندەۋى جانە پاراعا قىزى­عۋشىلىقتىڭ شەكتەن تىس ارتۋى دەرتىمەن اۋىرادى دەۋگە بولادى. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى دارىگەرلەرگە قاتىستى جانتۇر­شىگەرلىك جازبالار مەن اق­پاراتتار سونىڭ دالەلى. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس». كەي دارى­گەر­لەردىڭ جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ كەلگەن ناۋقاسقا قول ۇشىن سوزۋدىڭ ورنىنا جۇرە سويلەسۋى, دورەكى ءتىل قاتۋى جىلدار بويى قالىپتاسقان جاعداي دەسەك تە, ناۋقاستى الدىمەن قاراپ, قان تالدامالارىن جاساماي تۇرىپ قۇلاش-قۇلاش ءدارى-دارمەك ءتىزىمىن جازىپ بەرۋى, تامىر-تانىسىنىڭ ءدارىحاناسىنا جىبەرۋى, سونداي-اق تارتپاسىنان جەلىلىك ماركەتينگ بويىنشا ساتىلاتىن دارىلەردى شىعارىپ جارنامالاي جونەلەتىنىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟.. جانە بۇل ساناتتاعىلار قىزمەتىنە كوڭىلى تولماعان ناۋقاسقا ء«وز ەركىممەن باس تارتتىم, دارىگەرگە قويار كىنام جوق» دەگەن قولحاتتى جازدىرىپ الۋدى دا ۇمىتپايدى.

ءومىر مەن ءولىم اراسىنان پاي­دا كوكسەۋ جيىركەنىشتى قى­لىق, كەرى تارتاتىن ارەكەت. قى­زى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ور­نى­نىڭ اقىلى بولىمىندە وقىپ جۇرگەن تانىسىمنىڭ «وقۋعا جۇمساعان اقشانى قىزمەتكە تۇرعان سوڭ قايتارىپ الادى عوي»­ دەگەنى ەسىمدە. بۇل نە دەگەن­ قۇ­نىققان قۇلقىن, تويمايتىن­ كومەي, تولمايتىن اران, بىتپەي­تىن جانتالاس؟!. الدا-جالدا دارى­گەردىڭ ۇستىنەن ارىزدانىپ, ءولىم-ءجىتىمنىڭ سوڭىنان قۋدا­لاي قالسا, قىلمىسى بولا تۇرا قىزمەتكەرىن كوپە-كورىنەۋ جاسىرىپ, ءتۇرلى قۇجاتتاردى, انىق­­تامالاردى, ناۋقاسقا قا­تىس­­­تى ءتۇسىرىلىم-جازبالاردى جويىپ,­ قايتا جازىپ, قىلمىستى بۇر­كەمەلەۋمەن اينالىساتىن باس­شىلىقتى دا كىناسىز دەي ال­مايمىز. ارينە دارىگەرلىك قىز­مەتتىڭ جالاقىسى از. الايدا ەسە­­بىن ناۋقاستان ايىرۋعا تىرىسۋ, سىرقاتپەن ساۋدالاسۋ اۋرۋحانانى بازارعا اينالدىرعانداي. اجال اۋزىندا الاسۇرعان پەن­دەنىڭ قاسىرەتى مەن بەينەتى­نەن, قاي­عى­لى جاننىڭ كوز جاسى­­نان پاي­­دا تاۋىپ ەشكىم كوك­تەمەس, ءسىرا...

كەڭەستىك كەزەڭدە كەڭشاردىڭ الىس جايلاۋلارعا بىتىراي ور­نالاسقان مالدى اۋىلدارىن ايىنا ءبىر ارالايتىن فەلد­شەرلەر تۇتاس ەلدىڭ ارقا سۇيە­رى ەدى. ايدالادا اجالدان­ اپ­پارات­سىز اراشالاپ, اقى دا­مەت­­پەي ارقا-جارقا اتتاناتىن. ادامنىڭ اماندىعىنا, قىز­مەتىنىڭ ادالدىعىنا, سىرقات جانعا جاساعان جاقسىلىعىنا ريزا كوڭىلمەن ساۋاپ دەپ ءوزى قۋا­ناتىن. سوندىقتان گيپ­پوكرات انتى اسەرسىز بولسا,­ دارى­گەرلەردىڭ الدىمەن جاراتۋ­شىنى ەسكە الىپ, يمان مەن ساۋاپ­­قا كوبىرەك ۇيىعانى دۇ­رىس بولار ەدى. ويتكەنى ار الدىن­داعى ادالدىق كوپ دۇنيەگە كو­مەك­تەسەدى. ياعني دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋمەن بىرگە جا­ۋاپ­كەرشىلىك ماسەلەسىن نى­عايتۋدى زاڭمەن جانە يمانمەن ورنىقتىرۋ قاجەت. اق جە­لەڭدى ابزال جان دارىگەرلىك ماماندىقتى ايلىق الۋ ءۇشىن ەمەس, ەل, قوعام, ۇلت بولاشاعى ال­دىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىك دەپ ۇعىنعانى ابزال.

گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»