ءسوز سويىل

سوتقا جەتكەن مىسىق ماسەلەسى ءيا, سەمەيدە مىسىق ءما­سەلەسى سوتقا دەيىن جەتىپ وتىر. شيەلەنىسكەن بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا. كورشىنىڭ مىسىقتارىنان ءزابىر كورىپ, جاپا شەككەن مىسىعىن يەسى مال دارىگەرلىك كلينيكاعا الىپ بارماي ما! ونداعى دارىگەر “ناۋقاستىڭ” ىرىڭدەپ كەتكەن جاراسىنا ءدارى ەگىپ, سونسوڭ جە­لىمدى قاعازبەن بۋىپ تاس­­­تاپتى-مىس. مىناداي قور­لاۋدان كەيىن مىسىعىم مەنىڭ ءوزىمدى تىستەپ الدى دەيدى يەسى. ال دارىگەر بول­سا, جەلىمدى قاعازدى داكەنى بە­كىتۋ ءۇشىن قول­دانعانمىن دەيدى. سونسوڭ ءوزارا داۋلاسا كەلىپ, سوتقا جۇگىنەدى. مىسىق يەسى مال دارىگەرىن ءالى وقۋىن اياقتاماعان بىلىكسىز مامان دەپ ودان باقان­داي ءبىر مىڭ دوللار مورالدىق شىعىندى تالاپ ەتىپ وتىر. جوعارىدا ايتقانداي, دارىگەردىڭ دە وعان قارسى ءوز دايەكتەمەسى جوق ەمەس. شىن­دى­عىندا دا, جا­راسى جانىنا بات­قان ماقۇ­لىق­تىڭ كىمدى بولسىن تىستەپ الۋى ابدەن مۇمكىن عوي. بىراق ءبىز بۇلاي دەگەندە سوتتىڭ الدىنا ءتۇسىپ, الدىن الا بيلىك ايتۋدان اۋلاقپىز. دەسە دە, ءبىزدى بۇل ماسەلەنىڭ ەكىنشى قىرى تاڭداندىرىپ وتىرعانىن جاسىرا المايمىز. ويتكەنى, قازىردە ءوز ارامىزدا ەۋروپالىقتارعا ەلىكتەپ, اجالى جەتكەن مىسىعى مەن ءيتىن “ارۋلاپ” كومىپ, سولاردىڭ باسىنا ءتاۋ ەتە باستاعاندار ەتەك الىپ بارادى. ال ەندى, مىنە, باسىمىزعا ءتونىپ وتىرعان الەمدىك داعدارىستى دا ەلەمەي مىسىق ءۇشىن سوتتاسىپ, حاتتاسىپ جاتىرمىز. راس, ءبىز بۇلاي دەگەندە حايۋا­ناتتار الەمىنە ەشقانداي جان­اشىرلىق كەرەگى جوق دەمەيمىز. بىراق, قالاي دەسەڭىز دە, قۇلا­گەردىڭ ءولىمى مەن اقان سەرىنىڭ ونى زار يلەپ جوقتاۋى تىپتەن دە باسقا اڭگىمە عوي. داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي. تيىسە كورمەڭدەرشى وعان ازاماتتار, مىنا ءبىر ەڭسەلى ەسكەرتكىشكە تيىسە كورمەڭدەرشى! وتىنەمىن, جالبارىنامىن – سول ءبىر تۇعىرعا تيىسپەڭدەرشى! ويتكەنى, ول مەن ءۇشىن ارداقتى دا اسىل ەسكەرتكىش... بىردەن ايتايىن, ءسىز ويلاعانداي مەن كوممۋنيست تە ەمەسپىن, كۇن كوسەمگە تابىنعان پەندە دە ەمەسپىن. بۇلايشا, “تيىسە كورمەڭ­دەرشى” دەپ بوزداۋىمنىڭ سەبەپ-سالدارى سالماقتى... قىسقاشا, ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەپ ايتسام... الدىمەن, جارىق ءدۇ­نيە­گە كەلىپ كوز اشقاندا كور­گەنىم, وسى ەسكەرتكىش. سودان, ول ۇيىمىزگە تاقاۋ ورنالاس­قاندىق­تان, بۇلتتى كۇنى كۇن كوزىن كورە الماساق تا ال انا ەسكەرتكىش كوز ال­دىمدا كولبەڭدەپ تۇرادى. با­لالىقپەن تۇعىرى تۇرماق با­سىنا شىعىپ تالاي ويىنىمىز وسىل­عان. ە, ەڭ العاشقى ماحاب­باتىممەن وسى ەسكەرتكىش تۇبىندە شۇيىركەلەسكەنىم ەسىمدە... ال وسىنىڭ قالقاسىندا تۇرىپ بوتەلكە اشىپ, اۋىزدانعان ءتۇندى قالاي ۇمىتا الامىن... اسكەرگە كەتەردە عاشىعىممەن وسى تۇستا امپەي-جامپەي بولىپ تاڭدى اتىرماپ پا ەدىم... ە, نەسىن ايتايىن, ايەل ۇيدەن قۋىپ شىققاندا تالاي رەت وسى تۇستى پانالادى ەمەسپىن بە! قايتەيىن, بۇكىل عۇمىرىما وسى ەسكەرتكىش كۋا! ويلاپ كورسەم, بۇل ەسكەرتكىش الدىندا بار ءومىرىم ءوتىپتى... ازاماتتار, سۇرانارىم – بارىم دا, بازارىم دا بولعان وسى ءبىر ەسكەرتكىشكە تيىسە كورمەڭدەرشى! اۋدارعان  باقتىباي ءجۇمادىلدين. جەمقوردىڭ وسەتىن جەرى جايقالىپ قۇراق كولدە وسەر, سەكسەۋىل سۋسىز شولدە وسەر, جالماڭداعان جەمقورلار, جاۋقازىنداي ەلدە وسەر... قوعام مەنەن حالىقتان, جەيتىن ءتۇرلى “جەمگە” وسەر... ءبىر ءنار السا بولعانى, داراقتاي بوپ دەمدە وسەر, قازىناداعى قارجىدان, جەۋگە ىڭعايلى جەردە وسەر, تامىرى كەتىپ تەرەڭگە, تەرەكتەي بولىپ توردە وسەر... ولاردى وسال “جەرلەسە”, قۇرىقتاپ دۇرىس “كومبەسە”, ءبارىبىر كەيىن “كوردە” وسەر... جارلى مەن جالاقى “زارپلاتىم” زورعا ءبىر, ءتيىپ ەدى قولعا ءبىر. ءتۇرلى تولەماقىلار... توسىپ مەنى جولدا تۇر. قوردالانعان قارىزدار... كەس-كەستەپ جولدى ول دا تۇر. باسقا دا ءتۇرلى پارىزدار... ولارمەن بىرگە سول دا تۇر. ازعانتاي العان ايلىعىم, شامالى عانا شايلىعىم, مەنەن ۇزاپ الىسقا, كەتكىسى كەلمەي, قولدا تۇر. نە ىستەسەم ەكەن, ءا ؟! قازىبەك اشىربەك ۇلى, قىزىلوردا. ءالدۋ-ءبالدۋ العىس اقشاڭ قالتاڭا, قۋانىشىڭ قوينىڭا سىيماسىن. * * * قىزمەتىڭ جىل سايىن, ايلىعىن اي سايىن ءوسسىن. * * * ساعان قاستىق ويلاعان كىسى نەسيەسىن تولەي الماي ساندالسىن. * * * قاتىنىڭ ۇل تاپسىن, ۇلىڭ ءوسىپ پۇل تاپسىن. * * * اقشاسى كوپكە, اقىلى جوققا جولىق. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا. تانىمال ساتيريك-اقىن نۇرتان تولەپبەرگەن ۇلى “التى ازىلكەش”, “قىرسىزدارعا – قىرىق توقاي”, “قيا­مەتتىڭ قىل كوپىرى” اتتى سا­تيرالىق ولەڭدەر جيناعى ارقىلى ازىلسۇيەر قاۋىمعا “ايگىلى” بولسا, سوڭعى جىلدارى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ دەمەۋىمەن “قازىرگى قازاق ساتيراسى” سەريا­سى­مەن “مىستان كەمپىردىڭ امالى” اتتى ءازىل-وسپاق, مىسقىل-مىسال ولەڭدەر جيناعى جارىق كوردى. ءبىز بۇگىن ساتيريكتىڭ ءار جىلدارى باسپا بەتىندە جارىق كورگەن ء“بىر قورجىن” سىقاق ولەڭدەرىن وقىر­مان­دارىمىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز. جەڭگەنىڭ جەڭگەتايلىعى جەڭگەسى وڭاشاعا شاقىرىپ الىپ ءراشتى, مىنانداي ءبىر سىر اشتى: – ءاي, مىرزاقىز-اي, امانجولدى رەنجىتكەنىڭ جامان بولدى. “مەنەن باسقا بىرەۋدى ءسۇي!”, – دەپسىڭ. امانجولعا تيمەگەندە, ەندى كىمگە تيمەكسىڭ؟! بايلىق دەسەڭ – بايلىعى بار, ءۇش مىڭ تەڭگەدەي ايلىعى بار, ءۇش بۇزاۋلى سيىرى, ەكى بيەسى تايىمەن بار, بەس بولمەلى ءۇيى, قورا-جايىمەن بار. جوعارى قىزمەت ىستەيتىن, ءبىر ستاقان اراق بولسا دا امانجولسىز ىشپەيتىن, ارقاسۇيەر جولداسى بار, ول سياقتى جىگىتتەردىڭ قايسىسىنىڭ “ۆولگاسى” بار؟ باسقا ءبىر الجۋازعا بارساڭ, ءبىر كيەر كيىمگە, نە اقشا, تيىنعا جارىتپاي قۇرتادى عوي. ايىبى مەسقارىن دەمەسەڭ, امانجول – جىگىتتىڭ سۇلتانى عوي!.. سول امانجولدىڭ ارقاسىندا الشاڭ باسىپ جۇرمەيسىڭ بە؟! ايتپاقشى, اعاسى ت ۇلىپبەكتىڭ ديرەكتور ەكەنىن بىلمەيسىڭ بە؟ وزىنە تەتە اعاسى – قويما مەڭگەرۋشى عوي دەيمىن, شاماسى, ال, ەندى انا ءىنىسى – تانيتىن شىعارسىڭ بۇكىردى؟ قازگۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بيىل عانا ءبىتىردى. قىزمەت ىستەپ, مال تاباتىن ول دا سەنىڭ قولقاناتىڭ. مەنىڭ ءتىلىمدى الساڭ, مىرزاقىز, ءبارىمىز دە ىرزامىز, امانجولعا ايتقان سوزدەرىڭدى, قايتىپ ءوزىڭ الا قويعىن, بالتاي-شالتايدى قايتەسىڭ, ايەلى بولىپ بارا قويعىن! *** وسى جەلىكپەمەن ءراش بايقۇس امانجولعا تيمەك ويى بار. ال جەڭگەسى بولسا, قۇدالىقتان تۇسكەن اقشاعا قۇندىز پالتو كيمەك ويى بار. ءىشۋدى كىم ۇيرەتتى ءجۇرۋشى ەدىك جايلاۋدا قىمىز ءىشىپ, قىدىرىپ, بۇل قازەكەڭ, و توبا, كەتكەن نەگە قۇبىلىپ؟! ءىشۋدى ءبىز ۇيرەندىك يۆان مەنەن بوريستەن, وزىپ كەتتىك ولاردان كۇنىمىز جوق قالىسقان. جەتپىس جىلداي جەلپىنىپ, سەنىپ كەلدىك وداققا ارامىزعا جەل كىرىپ, الدانىپپىز اراققا. تاپقاندى جۇمساپ تاڭدايعا الجاستىق ءبىز اقىلدان, باق بوپ بىتكەن ماڭدايعا اجىراستىق قاتىننان. باسقا دىنگە شوقىندى, بەزبۇيرەك بوپ بالامىز, جات سانايمىز جاقىندى قايدا كەتىپ بارامىز؟ كەشە بىزدەر كىم ەدىك, وقىماي-اق وزدىق قوي... كەدەي بولىپ جۇدەدىك, ءىشىپ-قۇسىپ, توزدىق قوي. ىشكىش ادام نامىسسىز, تۋىسىڭ دا جات بولدى. قويا الماي بۇل تاجالدى كەتەمىز بە, و, جاراتقان؟! كەيبىرەۋدىڭ اجالى بولىپ جاتىر اراقتان. ءىشۋ دەگەن جاراسپاس, بۇل مۇسىلمان حالقىنا, وعان ەشكىم تالاسپاس, ورالساق اتا سالتىنا. ەسىركەۋ كەرەك ەسەكتى... سالپاڭ قۇلاق ەسەكتى حايۋاناتتار اراسىندا اقىماعى دەسەك تە, يكەمدى ءار جۇمىسقا. ويتكەنى, ول, تەگىندە, يە بولعان سەنىمگە, تاق تۇياقتىلاردىڭ تارلانى جىلقىمەنەن تۋىس تا. بۇل ەسەكتىڭ اتتانداپ, اقىرىپ, “اتويلاپ”, باقىرىپ, جەلىگەتىنى بار تاباندا. سول سەبەپتەن بە, “ەسەكتىڭ كۇشى – ادال, ءسۇتى ارام با؟” ايتپەسە, سوناۋ كونە عاسىردان التىن دا تاسىعان, كۇمىس تە تاسىعان. قاپ-قاپ كۇرىشتى دە, قات-قات زاتتى دا, ءپ ۇلىشتى دە, قۇم دا تاسىعان. قادىر اقىنشا ايتقاندا: “مىسىر مەن ءۇندىنىڭ ەكى اراسىن شارلاعان. قۇرىپ تالاي ىندىنى, قۇدايىن دا قارعاعان”. بىلايشا ايتقاندا, اتقارار جۇمىسى اۋىر بولعان, قۇمجىلىك بوپ, ارىپ-اشىپ, ارقاسى تالاي جاۋىر بولعان. ال ەندى, مىنانى قاراڭىز: شوشقا دەگەن ارامىڭىز جەسە – تاماققا تويمايدى, قورسىلداپ باتپاقتا “وينايدى”. سونىسىنا قاراماي, ەشبىر جۇمىسقا جارامايدى, ادامعا ماسىل بولعان. اتالسا دا “حارام, دوڭىز” دەگەن جامان... اتى ادال حايۋاناتتاردىڭ ساپىندا قالاي سانالادى؟! راسىندا دا ەسەكتىڭ, ءسۇتى ارام دەسەك تە, ەڭبەگى ادال ەكەن عوي.. قاراپ وتىرساڭىز بۇل ومىردە, ادىلەتتىلىك جوق ەكەن عوي!.. نۇرتان تولەپبەرگەن ۇلى, الماتى. بۇگىنگى اۋىز ادەبيەتى “اۋىز ادەبيەتى” دەگەندى ارىدەن ايتسام, بۇل – فولكلور. ياعني, اۋىزشا ايتىلار جىر-داستان, حيكايا, تاعى باسقالار بولىپ, ۇرپاق تاربيەسىنىڭ وزەكتى قۇرالى بولعانى بارشاعا ايان. وسى فولكلوردىڭ ءمان-مازمۇنى ءبىر كەزدەرى, ياعني قو­عام ساتىسىمەن ايتساق, فەو­داليزم كەزىندە – حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن مىنا تۇرعىدا باياندالىپتى: “كەدەي بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ەسەيىپ ەرجەتىپ, اقىلدىلىق ارقاسىندا ادال ەڭبەكپەن ارما­نىنا جەتەدى... بولماسا, جاپىرا جاۋ شاۋىپ, ەلىمەن ەڭىرەپ ەرجەتىپ, كەك الۋعا اتتانىپ, باتىر بولىپ, باق ورناتادى. اتالار ايتقان اۋىز ادەبيەتى – كىلەڭ باتىرلىق, ادال ماحاببات, ادامگەرشىلىك, ادەت-عۇرىپ توڭىرەگىندە ءوربىپ, ءبىر سوزبەن – ورەلى ۇرپاق ءوسىپ-ونەتىن”. ال ودان كەيىنگى كەزەڭدە, ياعني سوتسياليزم زامانىندا – ۇرانىمىز “جا­سا­سىن پارتيا!” دەپ, “ ۇلى لەنين ۇرپاعى” بوپ وستىك. قارشا­دا­يى­مىز­دان گالستۋك تاعىپ پيونەر اتا­نىپ, پارتيا جىرىن جىرلاپ وستىك. ەسەيىپ ەس كىرە كوم­سومولعا ءوتۋ پا­رىزىمىز بو­لىپ, ەستيتىنىمىز دە, وقيتى­­نى­مىز دا, بولاشاعىمىز كوم­­مۋ­نيزم بولىپ, قالقان قۇلا­عى­مىز قال­قا­يىپ ۋايىم-قايعىسىز ەر جەتتىك. تەك پارتيانى تىڭداپ, ايدا­عا­نىمەن جۇرسەك, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە كوممۋنيزم اتتى عاجاپ كەزەڭگە تاپ بولا­تى­نى­مىزعا قۇ­دايداي سەندىك. ەستيتىن ءانىمىز دە, جىرىمىز دا, ياعني اعا ۇرپاق ايتار فولكلورىمىز وسى تۇرعىدا عانا ايتىلاتىن. ال قازىر, عاجاپ! “كاپيتاليزم” اتتى قاتىگەزدەمىز. ونىڭ نەندەي قوعام ەكەنى بەسىكتەن بەلى شىققان بالاعا بەلگىلى. ال بۇل قو­عامدا ايتىلار “اۋىز ادەبيەتى”: “اقشا! تەك – اقشا! “اقشاڭ بولسا قالتاڭدا – تالتاڭدا دا تالتاڭدا” دەيمىز. بان­كير بول, سوت بول, مەي­لى رەكەت بول – تا­با­تى­نىڭ تا­بىس بولسىن دەيمىز. بي­لىككە ۇم­تىل, بيزنەستى تۇمارداي تۇت, ادام­گەر­شى­لىككە الاڭداما, كىسىلىككە قاراما, بە­لىنەن باس, ۇياتتى ۇمىت! اقشا جو­لىندا جالپايىپ جات, تابىس تورىنە جون ارقاڭدى توس! اقشا اتاڭنان دا ۇلكەن, شەشەڭنەن دە شەرلى! قاتار تۇرا قالسا اتاققا قۇمارت, بيلىكتى باس سال! بيلىك پەن بيزنەس اعايىن, اعاڭ دا, كوكەڭ دە, كول-كوسىر بولاشاعىڭ سولار!” دەپ باستالاتىن اقىل-كەڭەس جالعاسا بەرەدى. ياعني, ازىرگە وسەر ۇرپاققا ايتىلار “اۋىز ادەبيەتى” وسى. بىزگە, ءبىز كورمەس بولاشاقتا ايتىلار “اۋىز ادەبيەتى” بەلگىسىز. كەنجە ەركىن. الماتى وبلىسى. قىز-جىگىت قىڭقىلى جاس جىگىت قىدىرىستاپ ءجۇرىپ قىزىنا: – سەن مەنىڭ كۇنىمسىڭ, ايىمسىڭ, جۇلدىزىمسىڭ, – دەپ شۇبىرتا جونەلگەندە قىز ەزۋ تارتىپ: – بۇل نە, سۇيىسپەنشىلىك تۋرالى تۇسىنىك پە, الدە استرونوميا ساباعى ما؟ – دەپتى. *** – كەندىباي, سەن اكەمە ۇيلەنەتىنىمىزدى ايتىپ, الدىنان ءوتتىڭ بە؟ – ازىرشە جوق. – وسى جولى ايتامىن دەپ ەدىڭ عوي؟.. – بۇل جولى اكەڭ وتە كوڭىلدى ەكەن, بەتىمدى قايتارمايتىنىن ءبىلىپ ول كىسىدەن قارىزعا كوپ اقشا الا قويدىم... *** كەزدەسىپ جۇرگەندەرىنە تولايىم ۋاقىت بولعان. جىگىتى شىن جاقسى كورسە دە ۇيلەنۋ تۋرالى ءتىس جارمايدى. قىز ءبىر كۇنى ەركەلەي ءتىل قاتادى: – سەندە مەنى جاقسى كورەسىڭ, مەن دە ءوزىڭدى جاقسى كورەمىن. نەگە عانا ۇيلەنبەسكە؟ – قارسى ەمەسپىن. بىراق ءوزىم اكە-شەشەمنىڭ موينىندا وتىرىپ سەنى قالاي باعىپ-كۇتەمىن. – قيىندىعى جوق, وتىرعان جەرىڭدە ءسال-ءپال ارى جىلجىساڭ مەن دە وتىرا قالمايمىن با!؟ *** العاش رەت قۇشاقتاسىپ وتىرعان قىز بەن جىگىت اڭگىمەسى: – ماعان دەيىن بىرەۋمەن ءسۇيىسىپ كورىپ پە ەدىڭ؟ جوق-ا! سەن دە قايداعىنى ايتىپ!.. تەك ءبىر-اق رەت, كوپشىلىك “اششى, اششى!” دەپ ايعايلاپ وتىرىپ العاندا عانا بولعان... *** – مەن جازىپ بەرگەن ءدارىنىڭ كومەگى بولدى ما؟ بولعاندا قانداي! سول ءدارىنى وزىنىكىمەن شاتاستىرىپ اتام ءىشىپ قويىپ... ءسويتىپ, ءبىر-اق كۇندە اتامنان قالعان دۇنيە-م ۇلىككە يە بولىپ شىعا كەلدىم. *** – قارىنداس, قولىڭىزداعى وقىپ وتىرعان نە نارسە؟ – ءوزىمنىڭ مەديتسينالىق كىتاپشام عوي. – ءوي, كەشىرىڭىز, مەن كەتتىم, اناۋ قول بۇلعاپ تۇرعان كەلىنشەگىم ەدى... *** – قۇداي ادام بالاسىن جاراتقاندا نەگە اۋەلى ەركەكتى, سوسىن بارىپ ونىڭ قابىرعاسىنان ايەلدى جاراتتى ەكەن؟ – ايەلدى ءبىرىنشى جاراتسا, “ولاي ىستەمە, بىلاي جاسا” دەپ اقىل ۇيرەتىپ, ميىمدى اشىتا ما دەپ اللا دا قورىققان شىعار... *** – شاڭعىشى ترام­پلي­ن­نەن سەكىرگەندە نەگە بۇگ­ى­لە­دى؟ – ۇزاققا سەكىرۋ ءۇشىن. – ە, شەنەۋنىكتەر باس­شى­لارىنىڭ الدىندا نەگە ءيىلىپ-بۇگىلىپ قالادى دەسەم, بىردەڭە بىلەدى ەكەن عوي... *** – ءيتتىڭ ينفاركت الۋى مۇمكىن بە؟ – ارينە. ەگەر ول ادام سياقتى ءومىر ءسۇرىپ كورسە... *** – ارميان ءتىلىن قالايشا جاقسى مەڭگەرگەنسىڭ-ەي؟ – مەكتەپتە اعىلشىن تىلىنەن ۇلتى ارميان اعاي ساباق بەرگەن. *** – كوشەدە قايىر سۇراعاننان ۇيالمايسىڭ با؟ – البەتتە ۇيات. شىركىن, ەل-جۇرت بەرەتىندەرىن  ۇيگە اكەپ بەرسە عوي!.. *** – قارجى داعدارىسى ساعان قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟ – ەشقانداي دا. مەندە باياعىدان قارجى تۇراقتىلىعى قالىپتاسقان. – قالايشا؟ – بۇرىن دا اقشام بولعان ەمەس, قازىر تىپتەن جوق, بولاشاقتا دا بولا قوياتىنىنا كۇماندىمىن. ياعني, داعدارىسىڭا پىسقىرمايمىن دا!