بۇگىندە ءبىلىم مەن عىلىم بارىنشا دامىپ, ەل ەكونوميكاسى ىلگەرى باسقانىمەن, رۋحاني دۇنيەمىزگە, ادامي قۇندىلىقتارىمىزعا قاياۋ تۇسكەنىن جاسىرا المايمىز. ادامگەرشىلىكتىڭ التىن دىڭگەگىن بوساڭسىتىپ, رۋحاني الەمىمىزدى اسقاقتاتاتىن اسىل قۇندىلىقتارعا دەگەن اۋەستىگىمىزدى السىرەتىپ الدىق. اتا-بابالارىمىز قاستەرلەگەن ار-ۇيات, نامىس, ادەپ ساقتاۋ, جاقىن جانداردى ايالاۋ, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتۋ, ادەت-عۇرىپ, سالت-داستۇرگە بەرىك بولۋ سىندى اسىل قاسيەتتەردەن اجىراپ, الىستاپ بارا جاتقاندايمىز. قاراقان باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ, ءوز جاعدايىن جاساۋدى عانا مۇرات تۇتاتىن جاننىڭ ەل مۇددەسىنە باسىن اۋىرتپاسى انىق.
ماڭگىلىك دەپ اسپەتتەيتىن مادەنيەتكە, ادەبيەتىمىز بەن تۋعان جەر تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىمىز كوڭىل كونشىتپەيدى. دەمەك, الاڭداۋعا نەگىز بار. ەل مۇددەسىمەن, زامان تالابىمەن ورايلاس ادامي قالىپتان اينىماي, ءوزىڭ ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە قارەكەت جاساۋ قاجەتتىگىن كوپشىلىك سەزىنىپ وتىر.
ايتسە دە «قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ, رۋحاني الەمدى تۇلەتۋ نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ويلانا بەرمەيتىن سياقتىمىز. قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ ەل مۇددەسىن كوزدەۋدەن, ورتاق وتانىمىز – قازاقستاندى وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ, ماڭگىلىك ەل بولۋ ماقساتىنان تۋىنداپ وتىرعانىنا ءبارى بىردەي ءمان بەرەدى دەۋ ەرتەرەك بولار. ۇلى دالا ەلىنىڭ اسقاق ارمانى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن اتا-بابالارىمىز اسپەتتەگەن ادامي قاسيەتتەرىمىز بەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قادىرلەۋ قاجەت. ول ءۇشىن ادامي كاپيتال ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ قاجەتتىگىن ايقىندادىق. ادام الەۋەتى تەك ءبىلىم دەڭگەيىمەن عانا ولشەنبەيدى, ونىڭ مورالدىق كەلبەتى دە كەلىستى بولۋى شارت. ول ءۇشىن ادام ساناسىنا ىزگىلىك ءنارىن سەۋىپ, جۇرەگىمەن سەزىنىپ, قابىلدايتىن تالىمدىك قارەكەت جاساۋىمىز قاجەت. اسىرەسە, جاستار تاربيەسىنە, ونىڭ ىشىندە رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيەسىنە باسىمدىق بەرگەن ابزال. ادامگەرشىلىك تۋرالى تۇسىنىك ارقايسىمىزدا بولعانىمەن, وعان انىقتاما بەرەردە ءمۇدىرىپ قالاتىنىمىز بار, سەبەبى ول – كەڭ اۋقىمدى ۇعىم. توپشىلاۋىمىزشا, ادامگەرشىلىك – ادام بويىنداعى ىزگى قاسيەتتەر جيىنتىعى, ول ءتۇرلى ءىس-ارەكەت, ونىڭ ناتيجەسى ادامدارمەن قارىم-قاتىناستا بىلىنەدى. كورۋ, ەستۋ, تىڭداۋمەن, ىزگىلىك اتاۋلىنى كوڭىلگە توقۋمەن بىرتە-بىرتە كەمەلدەنە تۇسەتىن وي-سانا, مىنەز-ق ۇلىق, ءىس-ارەكەت كورىنىسى. ادامگەرشىلىك دەڭگەيى ادامنىڭ سويلەگەن سوزىنەن, جاساعان ىسىنەن, وزىنە, وزگەگە تيگىزەر سەبىنەن كورىنەدى. ۇلى ابايدىڭ «كىسىگە قاراپ ءسوز الما, سوزىنە قاراي كىسىنى ال» دەۋىندە ۇلكەن ءمان جاتىر ەمەس پە. سونىمەن تابيعاتتىڭ كەرەمەت تۋىندىسى سانالاتىن ادامعا ءتان ادامشىلىق قالاي قالىپتاسادى؟ تاعى دا حاكىم ابايدىڭ سوزىمەن ايتساق, ادامنىڭ ادامشىلىعى اقىل, عىلىم, جاقسى اتا, جاقسى انا, جاقسى قۇربى, جاقسى ۇستازدان بولادى. عىلىم دەمەكشى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم.100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنىڭ جاستاردىڭ بىلىممەن قاتار, ىزگىلىكتى, الەمدىك وزىق اقىل-ويدى بويىنا سىڭىرۋىنە ىقپال ەتەرلىك ماڭىزى زور قۇندىلىق ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءلازىم.
نيەت بولسا, جولعا قويىلسا, رۋحاني-ادامگەرشىلىككە باۋلۋ تەتىكتەرى از ەمەس. ءسوز باسى – سالەم, اتا-انانى سىيلاۋ, ادامزاتتى ءسۇيۋ, تابيعاتتى ايالاۋ, تۋعان جەردى قاستەرلەۋ, ۇلاعاتتى سوزگە قۇلاق ءتۇرۋ, تاريحي تۇلعالاردى ونەگە ەتۋ سەكىلدى تالىمدىك ءمانى زور قۇندىلىقتار جەتەرلىك. سونىڭ ىشىندە ۇلاعاتتى سوزدەردى ساناعا ءسىڭىرىپ, ۇلگى-ونەگەنى بويعا دارىتۋ, سودان ساباق الۋ ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە زەردەگە ۇيالاپ, كوڭىلگە قوناتىن, ساناعا ءنار بەرەتىن اڭگىمە ايتاتىن ورتا دا سۇيىلعان سىڭايلى.
رۋحانيات تا, ادامگەرشىلىك تە ادامنىڭ وي-ساناسىنا, ىشكى دۇنيەسىنە بايلانىستى ۇعىمدار. ەكەۋى قوسارلانىپ ءبىر ۇعىمدى بىلدىرەدى. ادامگەرشىلىك تاربيەسىنە تۇسىندىرمە سوزدىكتە «ىزگىلىككە, يناباتتىلىققا باۋلۋدىڭ جولى» دەگەن سيپاتتاما بەرىلىپتى. ال ىزگىلىكتى جاقسىلىق, ادالدىق, يگىلىك دەپ تۇسىنەمىز. عۇلاما عالىم ءال-فارابي ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋدىڭ ءمانىسىن «جاقسى مىنەز-ق ۇلىق پەن اقىل كۇشى بولىپ, ەكەۋى بىرىككەندە بۇلار ادامشىلىق قاسيەتتەر بولىپ تابىلادى» دەپ تۇيىندەپ, جاقسى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ تاربيە ارقىلى قالىپتاساتىنىن «تاربيەلەۋ دەگەنىمىز – حالىقتاردىڭ بويىنا بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەتيكالىق يگىلىكتەر مەن ونەرلەردى دارىتۋ دەگەن ءسوز» دەۋى ارقىلى اڭعارتقان. عىلىمي تىلمەن بەرىلگەن انىقتاماعا سۇيەنسەك, تاربيە قوعامنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى, جەكە ادامدى ماقساتتى, جۇيەلى قالىپتاستىرۋ پروتسەسى, اعا ۇرپاقتىڭ تاجىريبەسىن كەيىنگى بۋىنعا مەڭگەرتىپ, ولاردىڭ سانا سەزىمىن, جاعىمدى مىنەز-قۇلقىن دامىتۋشى. بۇل پەداگوگيكا وقۋلىقتارىنىڭ بىرىنەن الىنعان تۇجىرىم.
تاربيە تال بەسىكتەن باستالادى. بالا بالاباقشاعا, مەكتەپكە ءبىرشاما دەڭگەيدە اتا-انا تاربيەسىن الىپ كەلەدى. دەمەك, وتباسىلىق احۋالدىڭ لەبى بالاباقشا, كەيىن مەكتەپتە سەزىلەدى. وتباسىنداعى تىنىشتىق, جاعىمدى ورتا بالا ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن اكادەميك اسقاربەك قۇسايىنوۆ بىلايشا پايىمدايدى: «بالاڭىزدىڭ ەرتە جاستان دامۋىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن ەرەكشە ءبىر نارسە ىستەۋدىڭ قاجەتى جوق. الدىمەن ەڭ جاقسىسى اتا-انا اراسىنداعى ۇيلەسىمدى قارىم-قاتىناس جانە ۇيدە جاعىمدى پسيحولوگيالىق احۋال جاساۋ كەرەك». سوتسيولوگيا عىلىمى وتباسىن تۇتاس قوعامدىق ورگانيزمنىڭ بولىگى, الەۋمەتتىك تاربيە بەرەتىن ۇجىم رەتىندە قاراستىرادى. ماحمۇد قاشعاريدىڭ «اتاسىنان اقىل السا, تەنتەك ۇل دا جوندەلمەك» دەگەن وسيەتىن ونەگە ەتكەنىمىز ابزال.
مەكتەپ پەن وتباسى اراسىنداعى بايلانىس جاقسى بولۋى كەرەك. مەكتەپتى تاربيە جۇمىسىنىڭ ورتالىعى دەي وتىرىپ, عالىمدار مەكتەپتەگى باستى تۇلعا مۇعالىمنىڭ ونەگەسى شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن ايتادى. بۇعان دايەك رەتىندە ولاردىڭ «تاربيەلەنۋشىنىڭ تۇلعاسى وتباسى, جولداس-جورالارى, ەرەسەكتەر, قوعامدىق ۇيىمدار, وقۋشىلار ۇجىمدارى ارقىلى قالىپتاسادى. وسى ىقپالدار ىشىندە سىنىپ ۇجىمى مەن تاربيەشى بەدەلى ەرەكشە رولگە يە. تاربيەشىنىڭ ءوزى جوعارى يناباتتىلىق تاربيە ونەگەسىن كورسەتە ءبىلۋى شارت. پەداگوگتار مەن اتا-انالار بالالارعا قانداي قاجەت سانا بەرگىسى كەلسە, سولاردى الدىمەن ءوز بويىندا قالىپتاستىرۋى كەرەك» دەگەن تۇجىرىمىن كەلتىرگەن ءجون بولار.
پەداگوگ-عالىم وتباسىنداعى تاربيە مەن مەكتەپتەگى وقۋ-تاربيە پروتسەسىنىڭ ۇيلەسىم تابۋىن, تاربيەشىلەردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ءمان بەرۋىن ۇتىمدى سانايدى. ونى «اتا-انالار بالا تاربيەلەۋ جونىندەگى حالىقتىق داستۇرلەرمەن قانشالىقتى تانىس؟
ۇلگى تۇتارلىق جاپونيانى الايىق. جاپون مەكتەبىندە ءداستۇرلى وقىتۋدا ءبىلىم بەرۋگە قاراعاندا تاربيەلەۋگە كوپ ءمان بەرىلەدى. بۇل ەلدە 1879 جىلى جارىق كورگەن ء«بىلىم بەرۋدىڭ ۇلى ۇستانىمدارىنىڭ» بىرىندە بىلاي دەلىنگەن: «ادامدار الدىمەن وزىندە رۋحانيلىقتى تاربيەلەپ, ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن ۇستانۋى كەرەك, سودان كەيىن وزدەرىنىڭ قابىلەتىنە سايكەس ءارتۇرلى پاندەردى يگەرۋگە بولادى». ولاردىڭ ءىح عاسىرداعى گيمنى ءالى كۇنگە قولدانىلىپ كەلە جاتقانىن
تاياۋدا تەلەديداردان ەستىپ, تاڭعالدىق. جاپونداردىڭ رۋحىنىڭ مىقتىلىعى, ۇستانىمدارىنا بەرىكتىگى بولار, ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاي وتىرىپ, جاھاندىق وركەنيەتتىڭ الدىڭعى قاتارىنان ورىن تەپكەندىگى سودان بولسا كەرەك.
ادامزات بالاسى ءۇشىن ادامگەرشىلىك نورمالارى بىردەي, الايدا قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ءار ەل, ءار ۇلت وزىنە ءتان قۇندىلىقتاردان كوز جازىپ قالماي, وزىندىك بولمىسىن ساقتاپ قالۋى شارت. مەملەكەتتىڭ بولمىسى ونىڭ ادامي كاپيتالىنىڭ الەۋەتىمەن تىعىز بايلانىستى بولعاندىقتان, ادامگەرشىلىك پەن ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ بىرلىگى اسا ماڭىزدى. نەگە دەسەڭىز, ادامگەرشىلىگى جوعارى جاندار ەل مۇددەسىنە بەيجاي قاراي المايدى. وسى ورايدا بەلگىلى فيلوسوف عالىم, اكادەميك جابايحان ءابدىلديننىڭ «اقىلسىز, ويسىز دۇنيەدە ەشتەڭە جاسالمايدى. سوندىقتان ادامعا الدىمەن وي كەرەك. ول وي ەل مۇددەسىمەن ۇندەس بولۋى قاجەت» دەگەن تۇجىرىمى وزەكتى.
وزىمشىلدىك, نەمقۇرايدىلىق, قاتىگەزدىك, تاسباۋىرلىق جايلاعان زاماندا ءتالىم-تاربيە جۇرگىزۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. ءبىر عانا ەل ەمەس, جاھانعا بويلاعان رۋحاني دەرت پە دەرسىڭ. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ تە جوق ەمەس. رەسەيدىڭ «نارودنوە وبرازوۆانيە» جۋرنالىنىڭ بىرنەشە ءنومىرىن پاراقتاي وتىرىپ, نازارىم اتاقتى پەداگوگ-عالىم م.پوتاشنيكتىڭ «كاك ۆوسپيتات نراۆستۆەننوگو چەلوۆەكا ۆ بەزنراۆستۆەننىح وبستوياتەلستۆاح؟» دەگەن ماقالاسىنا اۋدى. قىسقاشا ءتۇيىنى: اۋدانداردىڭ بىرىنە ىسساپارمەن بارعاندا, ودان «ادامگەرشىلىكتەن ادا قوعامدا ادامگەرشىلىككە قالايشا تاربيەلەۋگە بولادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋىن وتىنەدى. اكادەميك توتەسىنەن قويىلعان سۇراقتىڭ تىم وتكىرلىگىنە, ونى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىسى نەمەسە عالىم, ءيا بولماسا بىلىكتىلىك ارتتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى ەمەس, اۋىلدىق جەردەگى پراكتيكتەردىڭ قويعانىنا تاڭعالعانىن, بىراق وعان اياق استىنان تۇششىمدى جاۋاپ بەرۋ مۇمكىن بولماعانىن جاسىرمايدى.
م.پوتاشنيك كەيىن مەكتەپ باسشىلىققا الاتىن نەگىزگى قۇجاتتاردا «ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ» دەگەن ءبولىمنىڭ دە مۇلدەم جوق ەكەنىن بىلەدى. سونىمەن «ادامگەرشىلىككە قالاي, نە ارقىلى تاربيەلەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى رەتىندە «كىتاپ وقۋ, ونى ءوزارا تالقىلاۋ», «بىرلەسىپ كينوعا, مۋزەيگە بارۋ», «ۇيىرمەلەرگە, سپورت سەكتسيالارىنا قاتىسۋ», «ادەبي, مۋزىكالىق كەشتەر وتكىزۋ» دەگەن سەكىلدى تاربيەلىك ءمانى بار 34 امال كورسەتىلىپتى رەسەيلىك باسىلىمدا.
قوعامدى رۋحاني ساۋىقتىرۋ – ورتاق مىندەت. بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ قۇندىلىقتىق الەۋەتىن كۇشەيتۋ كوزدەلىپ وتىر. سارا الپىسقىزىنىڭ باستاۋىمەن ء«وزىن-ءوزى تانۋ» رۋحاني-ادامگەرشىلىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى دۇنيەگە كەلدى. مەكتەپتەردەگى وسى اتتاس پانگە بارىنشا ءمان بەرىلىپ, قىزىعۋشىلىق ارتۋدا. مەكتەپتە رۋحاني-ادامگەرشىلىك, جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى ءبىرتۇتاس پەداگوگيكالىق ۇدەرىسپەن ۇيلەستىرۋ جولعا قويىلىپ, قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل رۋحاني قۇندىلىقتاردى پاندەر مازمۇنىنا كىرىكتىرۋ ارقىلى رۋحاني-ادامگەرشىلىك سيپاتتا جەتىلگەن ويى, ءسوزى, ءىسى بىرلىكتەگى ادامدى قالىپتاستىرۋ مىندەتىن جۇزەگە اسىرۋدى جۇكتەيدى. وسىلايشا رۋحاني ساۋىقتىرۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگى سەزىلۋدە. ويتكەنى جاس وسكىن ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, نە ءۇشىن ءومىر سۇرەتىنىن, نەگە ۇمتىلاتىنىن تەرەڭ ءتۇسىنۋى, ءار ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى قاجەت. بۇل تۇرعىدا وعان باعىت-باعدار بەرەتىن پەداگوگكە ارتىلار جۇكتىڭ جەڭىل بولماسى انىق. «بالانىڭ مىنەز-قۇلقىن تۇزەۋ وتە ماڭىزدى, وتە جاۋاپتى جۇمىس. بۇل پەداگوگيكالىق شەبەرلىكتى دە, توزىمدىلىكتى دە, ساقتىقتى دا, ويلانۋدى دا كەرەك ەتەدى», دەگەن ەكەن اتاقتى پەداگوگ-جازۋشى سپانديار كوبەەۆ. رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ ساباق ۇستىندە تاقىرىپ مازمۇنى, وقىتۋ ادىستەرى, ءتۇرلى تاربيەلىك جاعداياتتار ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن ەسكەرىپ, مۇعالىمدەر ەندىگى جەردە پاندىك تاقىرىپتى تالىممەن تەرەڭ ۇشتاستىرۋعا باسىمدىق بەرگەنى ءلازىم. قورىتا ايتقاندا, قوعامدى رۋحاني ساۋىقتىرۋ جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ءۇشىن وتباسى, مەكتەپ, قوعام بولىپ ىنتىماقتاسا, ناتيجەلى قارەكەت جاساۋ قاجەت.
پيالاش سۇيىنكينا,
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى
قوستاناي