جۋىردا ورال قالاسىندا ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ جاي-كۇيىن تالقىلاعان ءداستۇرلى جيىن ءوتتى. «ترانسشەكارالىق جايىق وزەنى باسسەينىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى. شەشۋ جولدارى. ترانسشەكارالىق باسسەيندەردىڭ ەكوجۇيەسىن باسقارۋداعى وزىق تاجىريبەلەر» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ماجىلىسىنە قازاقستان, اۋستريا, رەسەي جانە وزبەكستان عالىمدارى قاتىستى.
القالى جيىندا سونداي-اق باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ, رەسەي فەدەراتسياسى ورىنبور وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري بەرگ, اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك ناۋتيەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى دەپۋتاتتارى شاۆحات وتەمىسوۆ پەن ساۋلە ايتباەۆا, رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى يۋري ميششەرياكوۆ, ەقىۇ استاناداعى باعدارلامالار ءوفيسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ديانا ديگول سىندى ەل تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتار بولدى.
اتالعان شارا جىل سايىن ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ بويىمەن ۇيىمداستىرىلاتىن «جايىق-ورال» اتتى تاريحي-مادەني ەكوجورىعى اياسىندا ءوتىپ وتىر. ءاۋ باستا ء«پراۆدۋحيننىڭ ىزىمەن» اتالعان قايىق جورىعىنىڭ يدەيا اۆتورى, بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ءىسى جانە وتباسى-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلەنا تاراسەنكو بۇل شارانىڭ باستى ماقساتى – جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن سارالاۋ, جايىق ءوڭىرىنىڭ تۋريستىك رەسۋرستارى جانە ەكولوگياسىن ناسيحاتتاۋ, باتىس قازاقستان جانە ورىنبور وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋ ەكەندىگىن ايتادى.
– كورشىلەس قوس ەل ءۇشىن دە پايدالى ۇسىنىسىمىزدى قولداپ, يگى باستامالاردا ۇنەمى جانىمىزدان تابىلاتىن يۋري بەرگ باستاعان ورىنبورلىق دەلەگاتسياعا العىسىمىز شەكسىز. وزەكتى ماسەلەگە ارنالعان مۇنداي باسقوسۋدىڭ داستۇرگە اينالعانى ءبىزدى قۋانتادى. تۋرا ءبىر جىل بۇرىن ءدال وسىنداي كەزدەسۋ ورىنبور وبلىسىنىڭ ەلەك قالاسىندا ءوتتى. سول جولى «جايىق كۇنى» مەرەكەسى تۇڭعىش تويلانعان بولاتىن. بيىل ءبىزدىڭ قاتارىمىزعا كورشىلەس اتىراۋ وبلىسى دا قوسىلىپ وتىر. ەندى بۇل مەرەكە ءۇش وبلىس كولەمىندە اتالىپ وتىلەتىن بولادى. قارت جايىق ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز, ماقتانىشىمىز. ونى وسى قالپىندا ساقتاپ, كەلەر ۇرپاققا امان جەتكىزۋ – بىرلىكپەن اتقارىلاتىن ءىس. جايىق وزەنىنىڭ بويىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 87 ەلدى مەكەنى ورنالاسقان, بۇل جەرلەردە ءوڭىر حالقىنىڭ 75 پروتسەنتى مەكەن ەتەدى. وبلىس اۋماعىنداعى وزەن-كولدەرگە قۇياتىن سۋدىڭ 80 پروتسەنتى كورشىلەس رەسەيدەن كەلەدى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, 2016 جىلى استانا قالاسىندا قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير پۋتين «جايىق ترانسشەكارالىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ جونىندەگى» مەملەكەتارالىق كەلىسىمشارتتىڭ جوباسىنا قول قويعان بولاتىن. بۇل دا بولسا 20 جىلدان استام ۋاقىت وتكىزىلىپ كەلگەن ەكى ەل ارالىق ەكسپەديتسيانىڭ ناتيجەسى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە ەكولوگيا مينيسترلىگى بۇل ماڭىزدى كەلىسىمدى ودان ءارى ىسكە اسىرادى دەگەن ويدامىن. بۇل كەزدەسۋ ەكى جاققا ناقتى شارالار مەن ۇسىنىمدار ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز, – دەدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ.
– جايىق – ءجاي وزەن عانا ەمەس, ۇلكەن ەكوجۇيە. وزەننىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان دا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلۋدا. بۇل ماقساتتا قوماقتى قارجى ءبولىندى. ءتيىستى مەكەمەلەر جۇمىلدىرىلدى. جايىقتىڭ تاعدىرى – حالىقتىڭ تاعدىرى ەكەندىگىن ەش ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك, – دەدى ورال قالاسىنا ارنايى كەلگەن ورىنبور وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري بەرگ.
جيىندا پارلامەنت دەپۋتاتى شاۆحات وتەمىسوۆ تە جايىق وزەنىنىڭ جاعدايى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ قوس پالاتاسىندا ءجيى تالقىلاناتىنىن اتاپ ءوتتى. «مەملەكەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلۋى – ءبىزدىڭ كوپجىلعى ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى. بۇل باعىتتا بىرقاتار شارالار قولعا الىنعانىمەن, بەلگىلى ءبىر جۇيە جوق ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. ءبىز جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتامىز دەپ جىل سايىن ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعانىمىزبەن, ناقتى باعىت پەن ناتيجە بولماسا جاعداي وزگەرمەيدى. مەنىڭ ويىمشا جايىقتى قۇتقارۋ ماقساتىندا وزەن جاعالاي ورنالاسقان وبلىستار ورتاق ينۆەستيتسيالىق قور قۇرۋ كەرەك. تىكەلەي وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن قۇزىرلى ورگان جاساقتالۋى ءتيىس. جايىققا ەڭ الدىمەن مول سۋ كەرەك.
ودان ءارى دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسى اياسىندا «جايىق – ءومىر وزەنى» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. جيناقتا «جايىق-ورال» تاريحي-مادەني ەكوجورىعىنىڭ تاريحى, ءار جىلدارى جاريالانعان ماقالالار توپتاستىرىلعان.
وسىدان تۋرا ءبىر جىل بۇرىن ورىنبور وبلىسىنىڭ ەلەك قالاسىندا, جايىقتىڭ جاعاسىندا قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتەرىنىڭ دوستىعى بەلگىسىندەي ءبىر ەسكەرتكىش سالتاناتتى جاعدايدا اشىلعانىن جازعان ەدىك. ەندى ءدال وسىنداي بەلگى ورال قالاسىندا دا ورناتىلدى. «جايىقتى ۇرپاق ءۇشىن ساقتايىق» دەگەن جازۋى بار بەلگىنى ورال قالاسىنىڭ اكىمى مۇرات مۇقاەۆ پەن ورىنبور وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى يۋري بەرگ اشتى. وسىدان كەيىن «جايىق-ورال» تاريحي-مادەني ەكوجورىعى ءححىى مارتە ستارت الدى. بۇل جولى ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار بايداركا قايىعىمەن 400 شاقىرىمنان استام جول ءجۇرىپ, اتىراۋ وبلىسىنداعى سارايشىق ەلدى مەكەنىنە دەيىن ءجۇزىپ وتپەك.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال