«بەزبۇيرەك انا», «دارەتحانادان تابىلعان تاستاندى بالا»... مۇنداي سوزدەردى ەسىتۋگە قۇلاعىمىز ۇيرەندى, ەتىمىز دە ءولدى...
قىلمىستىق كودەكستىڭ 100-بابى – «جاڭا تۋعان ءسابيدى اناسىنىڭ ءولتىرۋى» دەپ اتالادى. وندا «...ەسىنىڭ دۇرىستىعىن جوققا شىعارمايتىن پسيحيكاسى بۇزىلۋى جاعدايىندا ءولتىرۋى – ءتورت جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە نەمەسە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى» دەلىنگەن.
بالاسىن تاستاپ كەتكەن انالار «قاۋىپتى جاعدايدا قالدىرۋ» دەپ اتالعان 119-باپ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. وندا كىسى ءولىمى بولعان جاعدايدا قىلمىسكەر ءۇش, بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىنى جازىلعان. بىراق بۇل باپپەن بالاسىن تۋىپ تاستاپ كەتكەن انالار جازالانۋى مۇمكىن. ال بالاسىن تۋماي ارتىنشا, ياعني, تۋعا جەتكىزبەي ولتىرگەندەردىڭ ماسەلەسى ەل زاڭناماسىندا قاراستىرىلماپتى. بۇل البەتتە وكىنىشتى جاعداي. ىشتە توعىز اي تولىپ, ايى-كۇنى جەتكەن بالا – بالا دا, التى-جەتى اي بولىپ, ەندى ءبىر ەكى-ءۇش ايدان سوڭ ساپ-ساۋ, شەكەسى تورسىقتاي بولىپ تۋىلعالى تۇرعان بالا – بالا بولماعانى ما؟
ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق كودەكسىندە «زاڭسىز تۇسىك جاساۋ» دەگەن باپ بار. بىراق بۇل 319-باپتا ء«تيىستى بەيىندەگى جوعارى مەديتسينالىق ءبىلىمى جوق ادام» جانە ء«تيىستى بەيىندەگى جوعارى مەديتسينالىق ءبىلىمى بار ادام» زاڭسىز تۇسىك جاساعاندا بەرىلەتىن جازالار تۋرالى ايتىلعان. ەگەر زاڭسىز تۇسىك جاساۋ كەزىندە ادام ءولىمى بولسا, ابورتتى جاساعان ادام ءۇش جىلدان جەتى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايرىلۋى مۇمكىن. اتالعان 319- باپتىڭ ماقساتى تۇسىك جاساتاتىن ايەلدىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ مەن مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانى كورىنىپ تۇر.
ەندى «زاڭسىز» تۇسىك پەن «زاڭدى» تۇسىكتىڭ ارا جىگىن ايىرۋ ءۇشىن «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسكە جۇگىنەمىز. اتالعان كودەكستىڭ 104-بابىندا ايەلدىڭ قالاۋىمەن ون ەكى اپتاعا دەيىن, الەۋمەتتىك ايعاقتار بولعان جاعدايدا جيىرما ەكى اپتاعا دەيىن, مەديتسينالىق ايعاقتار بولسا كەز كەلگەن مەرزىمدە جاساندى تۇسىك جاساۋعا رۇقسات بەرىلگەن. بىراق جيىرما ەكى اپتادان اسقان بالانى مەديتسينالىق كورسەتىلىمسىز الدىرعان ايەل قاي باپ بويىنشا قانداي جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنى ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق كودەكسىندە كورسەتىلمەپتى.
الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى بولات بالاقويشيەۆ بالانىڭ دەنساۋلىعىنداعى اقاۋ ەرتە مەرزىمدە بەلگىلى بولا بەرمەيتىندىگىن ايتادى. «ەگەر دەنساۋلىعىنداعى كىناراتى سوڭعى مەرزىمدە انىقتالسا, ول بالانى ومىرگە اكەلمەۋگە اناسىنىڭ تولىق قۇقى بار. ال الەۋمەتتىك جاعدايعا بايلانىستى بالانى دۇنيەگە اكەلگىسى كەلمەگەن انالارعا بارىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. 22 اپتادان اسقان بالا ءومىر سۇرۋگە قابىلەتتى. سوندىقتان انا مەن بالانىڭ دەنى ساۋ بولعان جاعدايدا 22 اپتادان كەيىنگى مەرزىمدە ءبىز ابورت جاسامايمىز. بىراق نارىق زامانى بولعاندىقتان قوعامدا ابورت جاساۋدىڭ ءتۇرلى جولى بار. بۇعان تىيىم سالۋ قيىن. بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمى – حالىقتىڭ وسى سالاداعى ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ دەر ەدىم», دەيدى ول.
ابورت جاساۋعا مۇلدە تىيىم سالعان مەملەكەتتەر الەمدە بارشىلىق. ەلىمىزدە «زاڭمەن تىيىم سالساق, زاڭسىز ابورت ءورشيدى, ايەلدەر كورشى ەلدەرگە بارىپ جاساتاتىن بولادى», «حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا زيان قىتاي دارىلەرىنە سۇرانىس كۇرت ارتا تۇسەدى», ء«بىز زايىرلى مەملەكەتپىز, بالانى تۋ-تۋماۋ اركىمنىڭ ءوز ەركىندە» دەگەن مىڭ-سان سىلتاۋ ايتىلادى. بىراق قاي زاماندا دا قوعام, مەملەكەت ءۇشىن اسا ماڭىزدى زاڭدار بولعان. ونداي زاڭدار مەيلىنشە ءجىتى ويلاستىرىلعان. ماسەلەن, تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىندا» «ورەدە تۇرعان, تۇساۋلى جۇرگەن سايگ ۇلىك اتتى ۇرلاعان كىسىگە ءولىم جازاسى بۇيىرىلسىن» دەگەن زاڭ بولىپتى. مۇنىڭ ءمانىسى, جاۋگەرشىلىك زاماندا حالىقتىڭ نەگىزگى قارۋى, كولىگى – ات. تۇتقيىلدان جاۋ شاپقاندا ەل ىشىندەگى ەرلەر مەن باتىرلار قورعانىسقا شۇعىل اتتانۋ ءۇشىن اتتارى ءاردايىم دايار تۇرۋى ءتيىس ەدى. اتتارى الدا-جالدا ورنىنان تابىلماي قالسا بۇل ەلدىڭ سوعىستا جەڭىلۋىنە دە اكەپ سوعۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا ورەدە تۇرعان اتتى ۇرلاعان ادامعا ءولىم جازاسى تاعايىندالعان. مۇنداي جازا بارىن بىلە تۇرا ول اتتى ۇرلاۋعا ەشكىمنىڭ ءداتى بارماسى انىق. ءتىپتى ايەلىن ولتىرگەن ادامعا دا قۇن تولەتىپ, ايىبىن جۋعا مۇمكىندىك بەرگەن باياعىنىڭ بيلەرى ورەدە تۇرعان جالعىز اتتى ۇرلاعان ادامعا ءولىم جازاسىن نەگە كەستى؟
ويتكەنى مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ادامداردىڭ ار-ۇياتىنىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ, تاۋەكەلگە بارۋعا بولمايتىن ەدى. ال قازىر ەلىمىزدىڭ باسىنا ۇلكەن قاۋىپ ايەلدىڭ ارسىزدىعىنان, ەركەكتىڭ بەتسىزدىگىنەن كەلىپ تۇرعان جوق پا؟ ەلىمىزدە جاڭا ۇرپاق – تاستاندى بالالار ۇرپاعى ءوسىپ كەلەدى. بالادان ىشتە قۇتىلۋدىڭ ەش ءساتى تۇسپەگەن سوڭ ايەلدەر ولاردان پەرزەنتحانادا باس تارتىپ جاتادى. ونىڭ دا رەتى كەلمەگەندەرى كوشەدە تۋىپ, لاقتىرىپ كەتەدى. سوندىقتان دا «زاڭسىز تۇسىك جاساۋ» بابىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, دارىگەرلەردىڭ عانا ەمەس, زاڭسىز ابورت جاساتقان ايەلدەردىڭ جازاسى دا ناقتى كورسەتىلۋى ءتيىس. الەۋمەتتىك كورسەتىلىمدەردىڭ ىشىنە «نەكەدە تۇرمايتىن ايەل» دەگەن ءسوزدى كىرگىزىپ, ايەلدەردىڭ نەكەسىز بالا كوتەرىپ, الدىرىپ تاستاپ ەمىن-ەركىن جۇرە بەرۋىنە جول اشىپ بەرگەننەن گورى, كەرىسىنشە, ولارعا قوماقتى ايىپپۇل سالۋ, باس بوستاندىعىن شەكتەۋ ءتارىزدى جازالاردى ەنگىزۋ كەرەك.
اۋرۋىن جاسىرعاندى ءولىم اشكەرەلەيدى. زاڭسىز ابورتتى ازايتامىز دەپ, ءبارىن زاڭداستىرىپ بەرگەننەن حالىققا دا, بيلىككە دە ەش پايدا جوق. بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى زەرتتەپ, زاڭدى قاتايتىپ, ارسىزدىق پەن جاۋىزدىققا توسقاۋىل قوياتىن ۋاقىت بولدى.
نۇربانۋ كامال,
جۋرناليست