كاسپي مارتەبەسى: بەس مەملەكەتتى تولعاندىرعان ماسەلە اقتاۋ سامميتىندە قارالادى

كاسپي تەڭىزى اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق ايماققا جاتادى. گەوگرافيالىق ورنالاسۋى ونى ازيا مەن ەۋروپا قۇرلىقتارىندا عانا ەمەس, دۇنيە جۇزىندەگى ەرەك­شە ىقپالدى تەڭىزدەردىڭ قا­تارى­نا قوستى. تەڭىز تابانىنان مۇ­ناي مەن گازدىڭ مول قورى تابى­لىپ, الەمدىك قوعامداستىققا جا­ريا ەتىلگەن سوڭ وعان دەگەن قى­زى­عۋشىلىق ءتىپتى كۇشەيىپ كەتتى.

گەولوگ مامانداردىڭ باعا­لاۋ­ىنشا, قارت كاسپيدىڭ قوي­ناۋىندا 68 ميلليارد باررەل مۇناي بار. ال الەمدەگى «قارا التىننىڭ» بارلانعان قورى 150 ميلليارد باررەل كورىنەدى. تەڭىزدىڭ ورنالاسۋ جايىنا كەلسەك, ول سولتۇستىكتەن وڭ­تۇستىككە قاراي 1,2 مىڭ شاقى­رىمعا سوزىلىپ جاتىر. جاعالاۋ سىزىعىنىڭ ۇزىندىعى 7 مىڭ شاقىرىمعا جۋىقتايدى. جان-جاعى تۇگەلدەي قۇرلىقپەن شەك­تەسەتىن تەڭىز سۋى بەس ەلدىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارىن شايىپ كەلەدى. جاعالاۋ سىزىعى بو­يىنشا العاندا, قازاقستان ۇلەسىنە كاس­پيدىڭ 29 پروتسەنتى تيەسىلى.

كاسپي تەڭىزى مۇناي مەن گاز كوندەنساتىمەن قاتار, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە دە وتە باي. الەمدە سۇرانىسقا ەرەكشە يە بالىق تۇقىمداستارى – بەكىرە, شوقىر, قورتپا بالىقتارى مولىنان كەزدەسەدى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بەكىرە تۇقىمداس با­لىق­تىڭ 80 پروتسەنتتەن استامى وسى كاسپي تەڭىزىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. سونداي-اق تەڭىز سۋى مەن ونىڭ جاعالاۋلارىندا وسىم­دىك­تەردىڭ 500-دەن استام ءتۇرى وسەدى, بالىق پەن جانۋارلاردىڭ 770 ءتۇرى مەكەندەيدى. تەڭىز دۇنيە ءجۇزى بويىنشا قارا ۋىلدىرىقتىڭ «وتا­نى» رەتىندە كەڭىنەن تانىلعان. ۋاقىت وتكەن سايىن كاسپيدىڭ كولىك-ترانزيتتىك ماڭىزى دا ارتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار تەڭىزدىڭ اسكەري-ساياسي ءرولى دە كۇشەيە تۇسۋدە. ويتكەنى كاسپي سۋلارى ەۋروپانى, ورتالىق ازيانى جانە كاۆكازدى شايىپ جاتىر.

قارت كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مار­تە­بەسىن انىقتاۋ ماسەلەسى كوتە­رىلگەلى بەرى جيىرما جىلدان استى. كەڭەس وداعى تۇسىندا تەڭىزگە تەك ەكى مەملەكەت – كسرو مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسى عانا «يەلىك» ەتىپ كەلسە, بۇگىندە ونىڭ قاتارى بەس ەلگە – قازاقستان, ازەربايجان, رەسەي, يران جانە تۇرىكمەنستانعا كوبەيدى. حالىقارالىق تالاپ-نورمالارعا سايكەس كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مار­تە­بەسىن وسى بەس مەملەكەت ءوزارا كە­لىسە وتىرىپ, ايقىنداۋى ءتيىس. وسى ارالىقتا تالاي مارتە ەكىجاق­تى جانە كوپ­جاقتى كەلىسسوزدەر وتكىزىلدى, ءتيىستى قۇجاتتارعا دا قول قويىلدى. ۋا­قىت بەس مەملەكەتكە ورتاق سانالا­تىن كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مار­تەبەسىن انىقتاۋ ماسەلەسى اسا وتكىر ءارى اسا وزەكتى ەكەنىن كور­سەتتى.

كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مار­تە­بەسىن انىقتاۋ ماسەلەسى كوتە­رىل­گەلى بەرى تەڭىزگە شەكارالاس بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءتورت ءسامميتى ءوتتى. 2002 جىلى تۇرىكمەنستاندا, 2007 جىلى يران ەلىندە, 2010 جىلى ازەربايجاندا, 2014 جىلى رە­سەيدىڭ استراحان قالاسىندا. راس, استراحانداعى سامميتتە كاس­پي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مار­تەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلادى دەپ كۇتىلگەن بولاتىن. مەملەكەتتەر باسشىلارى ەڭ نەگىزگى ماسەلەگە تاۋەكەل ەتە المادى. كاسپي تەڭىزىن پايدالانۋعا بايلانىستى بىرقاتار كەلىسىمدى قۋاتتاۋمەن عانا شەكتەلدى.

كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ استراحانداعى سامميتىندە باسا نازار اۋدارعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – تەڭىزگە شەكتەس ەلدەردىڭ قارۋلانۋ جايى بولعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ءبىر جاقسىسى, سول جيىندا پرەزيدەنتتەر كاسپي تە­ڭىزى ايماعىنا كىرمەيتىن دەرجا­­ۆالاردىڭ قارۋلى كۇش­تەرىن كىرگىزۋگە جول بەرمەۋ تۋرالى شارتتى بەكىتتى. اتالعان قۇ­جاتقا سايكەس بەس مەملەكەتكە تيە­سىلى تەڭىز اكۆاتورياسىنا وزگە ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرى كىرە ال­مايدى, كەمەلەرى جۇزە الماي­دى. بۇل باستامانى يران يسلام رەس­پۋبليكاسى كوتەرگەن ەدى. جا­سىراتىنى جوق, اتالعان قۇجاتتى قا­بىلداۋدىڭ نەگىزىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ ماڭىنا ناتو قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري بازاسىن ورنالاستىرماۋ ماسەلەسى جاتقان بولاتىن.

قارۋلى كۇشتەر دەگەننەن شىعادى, تەڭىز ماڭىنداعى ەلدەر كاسپيدەگى وزدەرىنىڭ قارۋ­لى كۇشتەرىن تەڭ دارەجەدە ۇستاپ وتىرۋعا ۋاعدالاسقان ەدى. بىراق ولار تەڭىزدەگى ءوز قارۋلى كۇشتەرىنىڭ سانىن رەسمي تۇردە جاريا ەتكەن ەمەس. دەگەنمەن رەسمي ەمەس دەرەكتەر بويىنشا, رەسەيدىڭ تەڭىزدەگى اسكەري فلوتيلياسى وتە الەۋەتتى. ولاردىڭ كۇزەت كەمەلەرىن قوسپاعاندا كاسپي فلوتيلياسىندا وتىزعا جۋىق كەمەسى بار. الداعى جىلدارى رەسەيلىكتەر تەڭىزگە سوڭعى ۇلگىدە جابدىقتالعان تاعى بىر­قاتار كەمەنى ءتۇسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ەكىنشى ورىندا يران ەلى تۇرعان سياقتى. تەڭىزدە ولاردىڭ 90-عا جۋىق كەمەسى, 4 مىڭنان استام اسكەري قىزمەتشىسى, ءۇش اسكەري بازاسى شوعىرلانعان كورىنەدى. كاسپيدەگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە قارۋلى كۇشتەرى جىل وتكەن سايىن كوبەيىپ, سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكالارمەن, قارۋ-جاراقپەن تولىعا تۇسۋدە.

كاسپي ماڭى مەملەكەت­تەرى­نىڭ قارۋلانۋىنان سەسكە­نۋ­دىڭ, قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. كەي­بىرەۋلەر ولاردىڭ ورتاسىنا وت تاستاپ, الاۋىزدىق تۋدىر­عىلارى كەلەتىنىن تاعى جوققا شى­عارا المايمىز. كورشىلەس بەس مەملەكەت وندايعا بارماق ەمەس, بارمايدى دا. ويتكەنى قازاق­ستان, رەسەي, يران, ازەربايجان جانە تۇرىكمەنستان كەز كەلگەن تۇسى­نىسپەۋشىلىكتى كەلىسسوزدەر ارقى­لى شەشۋدى قالايدى. ال تە­ڭىزدە قارۋلى كۇشتەر ۇستاۋ سىرتقى كۇشتەردەن قورعا­نۋعا تىكەلەي بايلانىستى. سەبە­بى مىنا الماعايىپ زامان­دا كاسپي سەكىلدى مۇناي مەن گازعا باي تەڭىزگە كوز الار­تۋ­شى­لاردىڭ كەزدەسەتىنى شىندىق. قارۋلى كۇشتەر سولار­دان قور­عانۋ ءۇشىن كەرەك. ونىڭ ۇستىنە وندا مەملەكەتتىك شەكارا­مىز بار. ونى كۇزەتۋ, كوزدىڭ قارا­شىعىنداي قورعاۋ, قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ سول قارۋلى كۇش­تەردىڭ مىندەتى, سولارعا جۇك­تەلگەن. سونداي-اق بەس مەملە­كەت­تىڭ ءبىرى – يرانعا تىستەرىن قايراپ, بارماقتارىن باتىرعى­سى كەلەتىن ەلدەر دە از ەمەس...

كاسپي تەڭىزىن ورتاق باي­لىق رەتىندە سانايتىن ونىڭ جاعا­لاۋىنداعى بەس ەل ءبىر-بىرىنە جاقىن ءارى جاقسى قارىم-قا­تى­ناستاعى مەملەكەتتەر بولىپ تابىلادى. ەگەر اقتاۋ قالا­سىن­داعى سامميتتە كاسپي­دىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىق­تايتىن كونۆەنتسياعا قول قويى­لاتىن بولسا, قاتىسۋشى ەلدەر باس بىرىكتىرۋ ارقىلى تەڭىزگە تونە­تىن كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى تۇرا الار ەدى. ساۋەگەيلىك تا­نى­تىپ, ۇشقارى پىكىر ايتىپ جۇر­گەندەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيى­لار ەدى. ءسويتىپ قارت كاسپي تۇ­راقتىلىق ايماعىنا اينالار ەدى.

جالپى, مۇددەلى مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ زاماناۋي ۇلگىگە ساي بولۋىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ايماقتىڭ حالىقارالىق قۇ­قىق­تىق قاعيدالارىنا بايلانىستى قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاپ العاننان ەشكىم ۇتىلمايدى.

جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, كاسپي تەڭىزى وسىمدىكتەر دۇنيەسى مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە وتە باي. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسى جاق­سارۋدىڭ ورنىنا كەرى كەتىپ بارادى. وعان مۇناي-گاز ءوندىرۋ, باعالى بالىق تۇرلەرىن قيساپ­سىز كوپ اۋلاۋ, تاعى باسقا دا ماسەلەلەر تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر­عانىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. وسى جاعىن ەسكەرگەن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى جا­­قىندا ماسكەۋدە تەگەران كون­ۆەنتسياسىنىڭ شەڭبەرىندە كاس­پي تەڭىزىندەگى قورشاعان ورتانى باعالاۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويدى. قۇجات ەلدەردىڭ پارلامەنتتەرى ماقۇلداعان سوڭ ءۇش اي ىشىندە كۇشىنە ەنەدى.

قازاقستان كاسپي تەڭىزىن ءبولۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىل­عالى بەرى رەسەيمەن, يران­مەن, ازەربايجانمەن جانە تۇرىك­مەن­ستانمەن ەكىجاقتى, سون­داي-اق كوپجاقتى كەلىسسوزدەر جۇرگىز­دى. سونىڭ ناتيجەسىندە اتال­عان مەملەكەتتەرمەن ءتۇرلى ما­سە­لەلەر بويىنشا كەلىسىمدەر جا­سالدى. كەيبىر دەرەككوزدەرى­نە قاراعاندا, كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى باسشىلا­رى­نىڭ اقتاۋدا وتەتىن جوعارى دەڭ­گەيدەگى سامميتىنە تاراپتاردىڭ دايىندىعى ويداعىداي ەكەن. ال سامميتكە بەس مەملەكەتتىڭ باس­­شىلارى تۇگەل قاتىسادى. ون­داعى ەڭ باستى جانە نەگىزگى ماسەلە – كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇ­قىق­تىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا بولماق.

ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»