كۇيشى-كومپوزيتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى, «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى ءابدىمومىن جەلدىباەۆپەن سۇحبات.
– ءسىز ءۇشىن كۇي دەگەن نە؟
– كۇي – قۇدىرەت. ونىڭ قۇدىرەتى – ادامنىڭ تۇلا بويىن شىمىرلاتىپ, جان دۇنيەسىن تەربەتۋىندە, ىشكى سەزىمىن وياتۋىندا, پسيحولوگيالىق ويلارىن اعىتۋىندا.
– كۇيگە, دومبىراعا قالاي كەلدىڭىز؟
– بالا كۇننەن باستالعان قۇمارلىق. ەندى عانا ەس ءبىلىپ, اسىر سالىپ ويناپ جۇرگەنىمىزدە دومبىراعا اۋەستەندىك. ونىڭ ءۇنىن ەستىگەندە ويىنىمدى تاستاي سالاتىنمىن. اۋىلعا كۇيشى كەلسە, اقىن تابان تىرەسە, سولاردىڭ جانىندا ءجۇرىپ اڭگىمەسىن تىڭداعاندى جاقسى كورەتىنمىن. ەسىل-دەرتىم سوندا بولاتىن.
– ەڭ العاش دومبىرانى قاي كەزدە قولىڭىزعا الدىڭىز؟
– شامامەن 6-7 جاسىمدا عوي دەيمىن. ال وعان دەيىن مەنىڭ دومبىرام – شەشەمنىڭ وقتاۋى ەدى. جىرشى-كۇيشىلەردەن كورگەنىم عوي, ايتەۋىر قۋ اعاشتى الىپ سابالايتىنىن بىلەمىن. سونى شەشەم اڭداعان.
– بۇل ونەر سىزگە قانمەن كەلگەن بە؟
– جوق, اتالارىمدا اقىندىق بولعان ەكەن. بىراق كۇيشىلىك ءبىزدىڭ تۇقىمدا مەنەن باستالادى.
– ءسىزدىڭ 70-كە جۋىق كۇيىڭىز بار, بىراق ەڭ تانىمالى – «ەركە سىلقىم». بۇل كۇيدى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار. مۇنىڭ قۇپياسى نەدە؟
– قۇپياسى – ءساتتى شىعۋىندا. مازمۇنىنىڭ مۋزىكامەن ۇيلەسىمدى اۋەنمەن ۇندەستىگىندە.
– بارلىق شىعارمالارىڭىزدىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىگى, جانىڭىزعا جاقىنى قايسى؟
– «تولعاۋ» دەگەن كۇي. ۇلى دالانى كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن قورعاعان, ىرگەلى ەل بولۋدى اڭساپ وتكەن اتالارىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ قانىن, جانىن, بارىن ساقتاپ قالعان انالارىمىزدىڭ ەرلىك ىستەرى تۋرالى تولعانىستان تۋعان شەرتپە كۇي.
– جالپى, ءسىز جەتىسۋ كۇي مەكتەبىنىڭ وكىلىسىز, بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– قازاقتا كۇي ونەرىنىڭ ۇلكەن ەكى مەكتەبى بار: شەرتپە كۇي جانە توكپە كۇي. مەن وسى ەكى مەكتەپتى دە يگەرگەن اداممىن. شەرتپە كۇيدى دە, توكپە كۇيدى دە شىعارامىن.
– «ەركە سىلقىمنىڭ» كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە سول شىعار, كۇي ءبىر جەرىندە شەرتىلىپ, ەندى ءبىر تۇستا توگىلىپ تارتىلادى. قازاق كۇي ونەرىنە قانداي جاڭالىق ەنگىزدىم دەپ ويلايسىز؟
– قازاق كۇيلەرى نەگىزىنەن ءبىر سارىندا باستالادى, سول سارىندا اياقتالادى. مەندە ولاي ەمەس, ارالاس وتەتىن كۇيلەر بار. بۇل مەنىڭ قازاق كۇي ونەرىنە قوسقان كىشىگىرىم ۇلەسىم. بىردەن كۇيدىڭ ءوز سارىنىنا تۇسپەي, وعان الدىمەن كىرىسپە جاسايمىن. مۇنداي تۋىندىعا كەنەكەڭ – كەنەن ازىرباەۆقا ارنالعان «كوكشولاق» دەگەن كۇي-داستانىم جاتادى. باسىندا شەرتىپ تارتىلادى, بىرتىندەپ اۋىسىپ, «كوكشولاق» ءانىنىڭ اۋەنىنە سالعان تۇستا قاعىستىڭ قارقىنى ۇدەي تۇسەدى. سودان كەيىن «جامبىل بابا جىر تولعايدى» دەگەن كۇي-داستان, وندا دا اقىن الدىمەن ءوز ارناسىنا تۇسە الماي, كىبىرتىكتەپ وتىرادى دا ءبىر كەزدە بارىپ شابىتتانا شالقيدى. وسى كۇي-داستانىمدى تىڭداعاندا نۇرعيسا تىلەنديەۆ «مىناۋ ءبىر عاجاپ دۇنيە عوي!» دەپ تەبىرەنگەن ەدى.
مەن ءوزى شىعارماشىلىقتى 30 جاستان كەيىن باستاعان اداممىن. بىراق ىشتەي كۇي جازسام دەپ ارمانداپ ءجۇردىم. «تولە بي تولعاۋى», «شابىت», ەلباسىنا ارنالعان «نۇرسۇلتان» سىندى 3 بولىمنەن تۇراتىن سيمفونيالىق كۇي-پوەمالارىن جازدىم. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ۇلتىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلاعان تولە بي بابامىزدىڭ «قىزىمىز كۇڭ, ۇلىمىز قۇل بوپ كەتەر مە ەكەن...» دەگەن تەبىرەنىستەرى كۇي بولىپ كۇڭىرەندى. كۇي كىرىسپەسىندە «جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان جۇرتىمىزدى قالاي امان ساقتايمىز؟» دەپ تولعانادى. ەكىنشى بولىمىندە تولە ءبيدىڭ جەلماياسىنا ءمىنىپ الىپ, حالىققا ۇندەۋ تاستاپ, «ەرلەرىم, ازاماتتارىم, قايداسىڭدار؟» دەپ جۇرتىن جىگەرلەندىرۋى باياندالادى. مىنە, وسىنداي عوي, مەن جالپى وي تۇيەتىن تۋىندىلارعا كوبىرەك بارامىن.
– ءسىز اسەم الماتىنى كوردىڭىز, ستۋدەنتتىك شاقتارىڭىزدى سوندا وتكىزدىڭىز. سونداي شىعارماشىلىق ورتادان, عاجايىپ قالادان اۋىلعا قايتۋ كوپ البىرت جاستىڭ قولىنان كەلمەيدى. ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىزدان دا, ىسىڭىزدەن دە تۋعان جەرگە دەگەن اسقان سۇيىسپەنشىلىكتى كورەمىز. ادام بۇلاي بولۋ ءۇشىن بويىندا قانداي قاسيەت بولۋى كەرەك؟
– بۇل – تابيعي جاراتىلىس. ارىپتەستەرىمنىڭ ءبارى ايتادى: «ابەكەڭ اۋىلدا جاتىپ-اق ءبارىن ايتىپ جاتىر», دەپ. مەنى الماتى دا, استانا دا, «وتىرار سازى» دا, قازاق راديوسى دا, نەبىر وركەسترلەر دە شاقىردى. اقىر اياعىندا «نەگە كەلمەيسىڭ؟» دەيدى, سوندايدا: ء«اي, اناۋ شولوحوۆتى بىلەسىڭدەر عوي, كىتاپتارىن دوننىڭ بويىندا جازعان. ول ماسكەۋىڭە بارماعان. دونعا قارماعىن سالىپ, كوڭىلگە تۇيگەن سۋرەتىن سوزبەن كەستەلەپ, شارۋاسىن بىتىرگەن» دەيمىن. مەنى سىرتىمنان «شۋدىڭ شولوحوۆى» دەيتىن كورىنەدى.
– دومبىراشى تۇلا بويىمەن كۇيدى ءتۇسىنىپ, سول تۇسىنىگى ارقىلى ونى تىڭدارمانعا جەتكىزۋى مۇمكىن. بىراق كۇيشىنىڭ سەزىمى مۇلدە باسقا. ءسىز دومبىراشىدان بۇرىن كۇيشى رەتىندە ايتىڭىزشى, كۇي ومىرگە قالاي كەلەدى؟
– تاقىرىپقا بايلانىستى عوي ءبارى... مەن, مىسالعا, سەن تۋرالى تولعانۋىم كەرەك. ء«بىر جاپىراق سارى قىز مەنى ىزدەپ استانادان كەلە جاتىر. شىركىن-اي, سوناۋ جەردەن جەتەكتەپ كەلە جاتقان بۇل نە دەگەن كۇش!» دەپ تولعانۋىم قاجەت. وسى تولعانىس ءبىر كەزدەردە اۋەن بولىپ تۋادى, كەيىن كۇي بولىپ توگىلەدى.
– كۇي تۋ ءۇشىن سول تاقىرىپپەن «اۋرۋىڭىز» كەرەكتىگىن تۇسىندىك, ال تۋعاننان كەيىن قانداي سەزىمدە بولاسىز؟
– ول ءبىر راحات سەزىم عوي. ءبىراز ۋاقىت كوڭىلىڭدى كەڭگە سالىپ, جايلانىپ جۇرەسىڭ. سودان كەيىن «ەندى شىعارا الماي قالام-اۋ...» دەگەن ءبىر ۋايىم ويىڭدا تۇرادى. بۇل قورقىنىش ەمەس, بارىڭدى سوعان بەرگەننەن كەيىنگى كەلەتىن وي-تولعانىس. ويتكەنى ىشىڭنەن شىققانعا دەيىن سەن سونىمەن تولعاناسىڭ, ءاردايىم ويلاناسىڭ, كوڭىلىڭنەن كەتپەيدى. ال سىرتقا شىققاندا كۇيمەن بىرگە وزىڭنەن بوساتاسىڭ.
– ءبىر كۇيدى قانشا ۋاقىت «تولعاتاسىز»؟
– ارقالاي. مىسالى, مەن «ەركە سىلقىمدى» جيىرما جىل تولعاتىپ ءجۇردىم. وسىنشا ۋاقىت سىرتقا شىعا الماي, ىشىمدە ءجۇردى. «قالاي باستايمىن؟ قالاي جازامىن؟ قالاي قىلامىن؟» دەپ تولعاندىم.
– كۇي – اڭىز, كۇي – تاريح, مەنىڭ ۇعىمىمدا, كۇي ادەبيەتتى دە جاساي الادى, ويتكەنى وندا ءتىل بار...
– كۇي – انانىڭ ەگىز ءتىلى. ءتىل ايتا الماعاندى كۇي ايتقان, ءتىل شەشە الماعاندى كۇي شەشكەن. ءتىل ايتۋعا باتا الماعاندى كۇي جەتكىزگەن. دومبىرانىڭ ۇنىنە جەتەتىن عاجاپ دۇنيە جوق. قۇندىلىقتار جوعالىپ بارا جاتقان قوعامدا وعان ءبىر كۇندى ارناپ, جاستارعا, ۇرپاققا سول ءۇندى ولتىرمەي جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن يگى ىسكە, ەلباسىنىڭ ەرەك شەشىمىنە ريزامىن.
– ادام ايتا الماعان دۇنيەنى كۇي جەتكىزگەن دەپ وتكەن شاقتا ايتىپ وتىرمىز. جاسىراتىنى جوق, كۇيدى تۇسىنەتىن قازاق قوعامى وتكەن شاقتىڭ قويناۋىندا قالىپ قويعان سەكىلدى. سىزدە ونداي وكىنىش بار ما؟ نەمەسە بۇگىنگى ءبىزدىڭ ورتادا كۇيدىڭ پارقىنا بويلاي الاتىن تىڭدارماندىق ورتا قالىپتاسقان دەپ ايتا الاسىز با؟
– مەن ءبىر-اق نارسەنى بىلەمىن. حالىق تۇگەل تۇسىنە قويمايدى, كوپتىڭ ىشىندە ويى تەرەڭ, ورەسى بيىك, كوكىرەك كوزى وياۋلارى بولادى. پوەزيانى وقيتىندار بار, ۇعىناتىندار بار. كىتاپ وقىپ وتىرىپ, «وسىنىڭ ماعان كەرەگى نە؟» دەيتىندەر دە بار: مۇنىڭ ءبارى ىشكى دارمەنسىزدىك. ال كۇيگە دەگەن قۇشتارلىق – رۋحاني قۋاتتىلىق پەن جان دۇنيەسىندەگى كەمەلدىلىكتىڭ بەلگىسى.
– كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ادامدا قانداي قاسيەت بولۋى كەرەك؟
– بىرىنشىدەن, ول ەستي الۋى كەرەك, ورىسشا «سلۋح» دەپ جاتامىز عوي. ەكىنشىدەن, وندا سەرگەك سەزىم بولۋى قاجەت. ەستىگەندى سەزە ءبىلۋ – جۇرەككە جەتۋ دەگەن ءسوز.
– قانشاما عاسىردان بەرى ساقتالىپ بۇگىنگە جەتكەن كۇيدى ساناسىن تەحنولوگيا مەن داڭعازا مۋزىكا جاۋلاپ بارا جاتقان بۇگىنگى ۇرپاققا قايتىپ اماناتتايمىز؟
– ناسيحاتتاۋ كەرەك. كۇي – قازاقتىڭ سيمۆولى, تۋى. قازاق بار جەردە كۇي تۇرۋى ءتيىس. كۇي – قازاقتى وزگە حالىقتان ەرەكشەلەيتىن جالعىز بەلگى. وسىنى ساناعا سىڭىرگەن ابزال.
– ال كۇيدى زەرتتەۋشىلەر تۋرالى نە ايتاسىز؟ ولار بار ما قازىر؟
– كۇيدى زەرتتەپ جۇرگەندەر جوقتىڭ قاسى عوي. قازىر ەندى اناۋ جانعالي ءجۇزباي كۇي, كۇيشىلەر تۋرالى جاقسى جازىپ ءجۇر. جاقىندا جامبىل وبلىستىق «اق جول» گازەتىندە ءبىر كۇيشى تۋرالى جازىپتى. اۆتورى تالعامى بار, كۇيلەردىڭ عانا ەمەس, كۇي ونەرىندەگى تۇلعالاردىڭ دا ءومىر تاريحىنان حاباردار, قالامى قارىمدى, ءبىلىمدى ازامات ەكەن.
– ءسىزدىڭ ۇستازىڭىز كىم بولدى؟
– مەنىڭ ۇستازىم – قۇرمانعازى, تاتتىمبەت, داۋلەتكەرەيىم. مەنى سولار تاربيەلەدى.
– وزىڭىزدەن كەيىنگى تولقىننان قانداي كۇيشىلەردى ەرەكشە اتار ەدىڭىز؟
– سەكەن تۇرىسبەكوۆ جاقسى. كۇيلەرى ادامدى تولقىتادى, جۇرەكتى قوزعايدى, تەبىرەنتەدى. ايتقالي جايىموۆ دەگەن دوس كوڭىلدى, پاراساتى مول, كوپ ىزدەنەتىن, تالعامپاز ازامات بار. مەنىڭ بىرنەشە كۇيىمدى وركەسترگە ءتۇسىردى.
– كۇي كەلەشەك ۇرپاققا نە بەرەدى دەپ ويلايسىز؟
– كۇيدى ناسيحاتتاپ, اسپەتتەي بىلسەك, ول – ۇلكەن قۇرال. تالايعا ازىق بولاتىن دۇنيە.
– بۇرىنعى داۋلەسكەر دومبىراشىلاردىڭ ەشقايسىسى نوتا بىلمەگەن عوي. بۇگىندە دومبىرا ۇيرەتۋدىڭ ءۇش ءتۇرى قالىپتاستى: قاعىستى ساناۋ, قۇلاققا قۇيۋ جانە نوتا ارقىلى. قايسىسى قولايلى؟
– قۇيما قۇلاق بارىنەن جوعارى. ول اۆتورىڭنان دا اسىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. ءبىرىنىڭ تارتقانىن ەكىنشىسى سول ساتتە-اق قايتالاپ وتىرعان. قازاقتىڭ قانىندا بار قاسيەت. قانداي قۇدىرەت دەسەيشى! مەن كەيدە «ماگنيتافوندى جۇرت قازاقتان ۇيرەنىپ شىعارعان عوي» دەپ قالجىڭدايمىن.
– ءسىز ءومىر كوردىڭىز عوي, نە ءتۇيدىڭىز؟
– ادال بولۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىم. ىسىڭە, جاقىندارىڭا, اينالاڭداعى ادامدارعا, دوستارىڭا, تاڭداعان كاسىبىڭە, وتباسىڭا, ەل-جۇرتىڭا, ونەرىڭە, وزگەلەرگە, ەڭ اقىرى وزىڭە ادال بولۋ قاجەت. بارلىعىنا دەگەن ادالدىق وزىڭە, ءوزىڭنىڭ جولىڭا, تاڭداۋىڭا دەگەن ادالدىقتان باستالىپ, وزىڭە سولاردان كەلەر ادالدىقپەن اياقتالادى ەكەن.
اڭگىمەلەسكەن ايدانا شوتبايقىزى
استانا-الماتى-شۋ-الماتى-استانا