تاريحي ەسكەرتكىشتەر ەلىمىزدى تانىتادى

ءتۋريزمدى دامىتۋ قازىرگى كەز­دە كەز كەلگەن وركەنيەتتى مەملەكەت­ت­ىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. تۋريزم حح عاسىردىڭ ەكىنشى جار­­تىسىندا كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكو­نو­ميكاسىنىڭ ەلەۋلى سەكتورىنا اينالدى. بۇل سالانى دامىتا بىل­گەن مەملەكەتتەر تۋريزمنەن تۇسەتىن پايدانىڭ ەكولوگيانى لاستايتىن مۇناي ونەركاسىبىنەن تۇسەتىن پايدادان جوعارى ەكەنىنە كوزدەرى ابدەن جەتتى.  ءتۋريزمنىڭ دامۋىن تۇركىس­تان وبلىسىنداعى وتىرار ەسكەرت­كىشتەرىنە كەلىپ-كەتۋشىلەر سانى­نىڭ ارتىپ وتىرعانىنان بايقاۋعا بولادى. ايتالىق, كەڭەس وداعى كەزىن­دە, 1980-1990 جىلدارى وتى­رار مۋزەيىنە كەلۋشىلەر سانى تۇراقسىز, ءار جىلدا ءارتۇرلى, نە­بارى 2 مىڭنان 7,5 مىڭعا دەيىن بارا­تىن. ەگەمەندىك العان سوڭ وتى­رار قورىق-مۋزەيى نىساندارىنا جىل سايىن 1991-1997 جىلدار ارالىعىندا كەلۋشىلەر سانى 18 مىڭنان 38 مىڭعا دەيىن ءوستى. اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى تۋريستەر سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى بايقالادى.  استانادا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسى وڭتۇستىك قازاقستان اي­ماعىنا قوسىمشا تۋريست كە­لۋىنە اسەر ەتتى. وبلىس اكىمى ج.تۇي­­مە­باەۆتىڭ كورسەتۋىنشە, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ارقا­سىن­دا وڭتۇستىككە 151 مىڭ تۋريست كەلدى. ەڭ كوپ ساياحاتتايتىن نىساندار قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, ارىستان باب, دومالاق انا, اقمەشىت ۇڭگىرى, اقسۋ-جا­باعىلى قورىعى. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن وتكەن جىلى 1 ملن­­­ ادام تاماشالاپتى.  ءتۋريزمدى دامىتۋدا مۋزەيلەر­دىڭ ءرولى ەرەكشە. كوپ جاعداي مۋزەي­لەردىڭ تۋريستىك نىساندار­دى كوپشىلىككە تارتىمدى ۇسى­نۋىنا, تانىستىرۋىنا بايلا­نىستى. شەتەلدىك تۋريستەر قازاق­تىڭ تاريحي تۇلعالارىن تاني بەر­مەيدى. ولاردى تارتىمدى ەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى تاريحتى قى­زىقتى ەتىپ الەمدىك دەڭگەيدەگى وقيعالارمەن بايلانىستىرا جەتكىزۋ كەرەك. مىسالى وتىراردا اتى الەمگە ايگىلى ءامىر تەمىر دۇ­نيە سالعان. ەۋروپا حالقى ونى جاقسى بىلەدى. سەبەبى ونى وسمان تۇرىكتەرىنەن ەۋروپانى قۇتقار­عان تۇلعا رەتىندە تانيدى.  قازاقستاندا شىڭعىسحاننىڭ ۇلكەن ۇلى – جوشىنىڭ مازارى بار. مۇنى شەتەلدىك تۋريستەر بىلە بەرمەيدى. ەستىگەن ءتۋريستىڭ ءوزى «بۇل راس پا؟» دەپ وعان دالەلدەر سۇرايدى. مۋزەي ەكسكۋرسوۆودتارى وسىعان بايلانىستى ايعاقتاردى جەتكىزە ايتىپ تۇسىندىرە الا ما؟ بۇعان كوپ ىزدەنىس, زەرتتەۋ قاجەت. گيدتەرىمىزدىڭ دايىندىعىنا ەرەك­شە نازار اۋدارۋ كەرەك. كور­مە زالدارىندا ەرەكشە, ەستە قالار­لىق تارتىمدى ەكسپوناتتار بولۋى ءتيىس.  تۋريزم ادام بالاسىنىڭ تا­بي­عاتىنا عانا بەرىلەتىن, كور­سەم, بىلسەم ەكەن, بارىپ اۋاسىن جۇت­­سام, توپىراعىنا اۋناسام, ءتاۋ ەتسەم دەگەن ۇمتىلىستارىن, سەزىم­دەرىن قاناعاتتاندىرۋعا نەگىز­دەلگەن يندۋستريا دەسەك تە بولادى... وڭتۇس­تىكتە تۋريستىك نىساندار كوپ دەپ ءجيى ايتىلادى. مىسالى جۇزدەگەن ەسكى قالا ورىندارى بار. بىراق وسى كونە قالا ورىندارىنىڭ ەكەۋى عانا تۋريستەر قىزىعىپ كورەتىندەي كەيىپتە. بۇلار – وتىرار مەن ساۋران. وسىلاردى تاماشالاۋعا تۇرارلىق ەرەكشە قازبا قۇ­رى­لىستارى بار. ساۋراندى كورۋ­شى­لەردى تەك ونىڭ قورعان قا­بىر­­عالارى قىزىقتىرمايدى. ونداي بەكىنىستەر الەمدە مىڭ سان. كوپشىلىكتى ورتاعاسىرلىق ساۋران كوشەلەرىنىڭ تاستان تو­سەل­گەنى تاڭعالدىرسا كەرەك-ءتى. شەتەلدىك تۋريستەردى الەمدىك تاريحي تۇلعالارمەن نەمەسە الەمدىك تاريحي وقيعالارمەن بايلانىستى جەرلەر قىزىقتىرادى. مىسالى وتىرار – فارابي تۋعان جەر, ءامىر تەمىر دۇنيە سالعان قالا.  تابيعي نىسانداردىڭ ىشىن­دە تۇركىستان وبلى­سى, بايدىبەك اۋدانىنداعى كە­ڭەس­­توبە اۋى­لى­نان بىرنەشە شا­قىرىمدا ور­نالاسقان اقمەشىت ۇڭگىرىن ەرەكشە ايتۋ كەرەك. بۇل ورىن شىمكەنت قالاسىنان 90 شاقىرىم جەردە عانا. ۇڭگىردىڭ ۇزىندىعى شامامەن 250 م, ەنى – 65 م, بيىكتىگى – 30 م. الىپ ۇڭگىر. ءبىر قىزىعى ۇنگىردىڭ كۇن نۇرى تۇسەتىن جەرىندە اعاشتار ءوسىپ تۇر. شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا ۇڭگىر ءىشى سالقىن, ال قىسقى ايازدا جىلى بولىپ كەلەدى. وسى ۇڭ­گىردىڭ عىلى­مي ساراپتاماسىن الىپ, ەرەك­شەلىگىن كورسەتە الساق, كەرەمەت تۋريستىك نىسانعا اينالار ەدى. تۇر­كىستان مەن وتىرارعا باراتىن تۋريستىك باعىتتى اقمەشىت نىسانى ارقىلى وتكىزۋ كەرەك-اق. بايدىبەك اۋدانىنىڭ ورتالىعى – شاياندا ساقتالعان شىعىستىق ۇلگىدەگى مەدرەسە عيماراتى قا­زاق­ستاننىڭ باسقا بىردە-ءبىر ايماعىندا جوق. قايتالانباس ساۋلەت ونەرى تۋىندىسى, قازاق دا­لا­سىندا بايىرعى مەدرەسە-ۋنيۆەرسيتەتتەر وسىلاي بولعان دەپ مۋزەي ۇيىمداستىرسا بولادى. ونى دا جارنامالاۋدى, تۋريستىك كادەگە جاراتۋدى ويلاستىرۋ قاجەت. كەيبىر كوركەم فيلمدەردى ءتۇسىرۋ ءۇشىن بۇقارا مەن حيۋاعا شابا بەرگەننەن گورى شاياننىڭ ەسكى عيماراتىندا تاريحي كينولار ءتۇس­ىرىپ, ءوز جادىگەرىمىزدىڭ اتىن شىعارساق بولادى. ەسكى ورىس دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ايماقتىڭ تاعى ءبىر تابيعي ەرەكشەلىگى – كۇللى ورتا ازيا اۋماعىندا تەك قاراتاۋدىڭ كەيبىر وزەندەرىندە عانا سۋدىڭ تازالىعىنا وراي شايان اتتى جاندىك مەكەن ەتكەن. مۇم­كىن ءالى دە ساقتالعان شىعار. مۇنى دا تانىمدىق ءتۋريزمنىڭ كادەسىنە جاراتسا بولادى. ءبىر قاراعاندا, شىمكەنت قا­­تار­داعى وسى زامانعى قالا ىس­پەت­تى. وندا باسقا قالالاردان ەرەك­شەلەنەتىن قوشقار اتا بۇلاعى بار. قاي مەگاپوليس ورتاسىندا شىم­كەنتتەگىدەي اعىپ جاتقان ۇلكەن بۇلاق – وزەن باستاۋى بار. شەتەل­دىكتەر مۇنداي سيرەك تابي­عي جاعدايدى قالانىڭ ەڭ ءبىرىنشى تۋريستىك نىسانى ەتەر ەدى. ەشبىر قۇرىلىس سالماي, تابيعي كەيپىندە تازالىقتا ۇستاپ جانە كۇللى الەم­گە جارنامالاپ, قوناق كورۋگە اسى­عاتىن ورىن ەتۋگە بولادى.  تۋريستىك نىساننىڭ باستى قۇن­دىلىعى – ونىڭ تابيعي, تاريحي تۇرعىدان قاز-قالپىندا ساق­تالۋىندا. ايتالىق, اقمەشىت ۇڭگىرى قاسىنان عيماراتتار سالساق نە كارەر قازىپ توپىراعىن الساق, وندا ونىڭ قۇندىلىعى كەمي تۇسەدى, ءتىپتى جوعالىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. وزگەرىستەرگە ۇشى­راعان تۋريستىك نىسان جوعارىدا ايتىل­عان سەزىمدەردى وياتۋدىڭ ورنىنا وكىنىش تۋعىزسا, تۋريستەر بۇل جەرگە قايتىپ اياعىن باسپايدى. تاريحي ەسكەرتكىشپەن قاتار ونىڭ اينالاسىنداعى تابي­عي ورتا وزگەرمەۋى ءتيىس. ءتۋ­ريزم­نىڭ باستى قاعيداسى – تاماشالاۋ­شى ەشبىر تۋريستىك نىساننان كوڭىلى قۇلازىپ قايت­پاۋى ءتيىس.  قازىرگى زاماندا كەز كەلگەن تاري­حي ەسكەرتكىشتى قايتا بۇزىپ, قازىرگى زامانعى مىقتى ماتەريالدارمەن قايتا تۇرعىزىپ, التىنمەن اپتاپ, كۇمىسپەن قاپتاپ قويۋىمىزعا بولادى. بىراق مۇن­داي جاعدايدا ول ءوزىنىڭ تاريحي قۇن­دىلىعىن جوعالتادى, جاڭا سالعان قۇرىلىس عاسىرلار بويى مۇجىلگەن, كۇن مەن جەل قاقتاعان, اتا-بابا قول­دارىنىڭ ءىزى ساقتالعان كونە ءتول ەسكەرتكىشكە جەتپەيدى, ونىڭ قا­سيەتىن ازايتادى, مۇنداي جاساندى ورىندارعا تۋريستەر بارمايدى, قىزىقپايدى. سەبەبى تۋريست ەسكەرتكىشتەن بابالاردىڭ قولىنان وتكەندى قولىمەن ۇستاپ, ولاردىڭ جاساعانىن كوزبەن كورىپ, باسقان ىزدەرىن اياعىمەن باس­قاندا عانا سول ءبىر وتكەن زامانمەن قاۋىشقانداي بولادى. سول ءبىر زامان قاس-قاعىم سات­كە ورال­عانداي سەزىنىپ, سو­دان ءبىر كەرەمەت اسەر الۋى ءتيىس. ەسكەرتكىشتى ءوز كەيپىندە ۇس­تاۋ­­دىڭ ءوزى ءبىر ەرەكشە ماسەلە. سوندىق­تان كونە ەسكەرتكىشتەردە تەك ارنايى مامانداردىڭ – رەس­­تاۆرا­تورلار مەن مۋزەي قىزمەت­كەرلەرىنىڭ, ارحەولوگتاردىڭ جۇمىس جۇرگىزۋىنە رۇقسات بەرىلەدى. وكى­نىش­كە قاراي, سوڭعى كەزدە رەس­تاۆراتسيادان وتكەن دەگەن ەسكەرت­كىشتەردى كورىپ كوڭىلىڭ قالادى. بايىرعى ەسكەرتكىشتەر مۇنداي رەستاۆراتسيالاردان سوڭ «نوۆودەل»  جاساندى, جاڭا قۇرى­­لىس­تارعا اينالىپ كەتەدى. تۇركىس­تان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋدا­نىن­داعى تۇربات اۋىلىندا ءحىى عاسىرعا جاتاتىن ءبىر كەسەنە قال­دىعى بولعان. ونىڭ ورنىنا جاڭا قۇرىلىس سالىنىپ, 800 جىلدىق بايى­رعى قۇرىلىستان ايىرىلىپ قالدىق.  تۋريزم دەگەن كوپ بولىكتەن تۇرا­تىن ءۇي ىسپەتتەس. مىسالى ءۇي­دىڭ توبەسى جابىلماسا نەمەسە تەرەزەلەرىنە اينەك سالىن­با­سا وعان جاعدايى بار ادام جاي­عاسپايدى. ال تۋريست دەگەنى­مىز – ارقاشاندا قالتاسىندا اقشاسى بار قازىرگى زاماننىڭ ادامى. ونىڭ ءوز ەڭبەگىمەن تاپقان ادال اقشاسىنا ەستە قالاتىنداي, اسا قىزىقتى, كەيىن سول ساپاردان ورال­عان سوڭ جولداستارىنا تامسانىپ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي, تۋريستىك ورىنعا يە ەلگە بارىپ, دەمالىپ كەلگىسى كەلەتىنى تۇسىنىكتى. ياعني تۋريزم دامۋى ءۇشىن تەك تۋريستەر كورەتىن ورىندارمەن قاتار تۋريستىك ين­فرا­قۇرىلىم – سەرۆيس دامۋى قا­جەت. بۇل قازىرگى زا­مانعى اەروپورتتارمەن, تەمىر جانە تاس جولدار جۇيەسى, ىشىندە اجەتحاناسىنا دەيىن جاساقتالعان اۆتوبۋستار, كوپجۇلدىزدى قوناق ۇيلەر, رەستوراندار مەن اسحانالار, اعىلشىن تىلىندە سايراپ تۇرعان ەكسكۋرسوۆود-گيدتەر بولۋى ءتيىس. تۋريستەرگە بارلىق جاعداي جاساۋ – ءتۋريزم­نىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى.  تۋريزم دامۋىندا جارناما ءرو­لى دە ەرەكشە. نەلىكتەن شەتەل­دىك تۋريستەردىڭ باسىم بولىگىن فران­تسياداعى پاريج, تۇركياداعى ىستانبۇل مەن تەڭىز جاعالاۋلارى, گرەكياداعى افينى, قىتاي مەن اقش ەلدەرى قىزىقتىرادى؟ سەبە­بى بۇل ەلدەردىڭ تاريحى مەن ەسكەرتكىشتەرى بولاشاق تۋريس­تەردىڭ ميىنا بالا كەزىنەن تەلەديدار ارقىلى ابدەن قۇيىلعان. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كەرەمەت ەسكەرت­كىشتەرى – بوتاي مەن كەنت, بەرەل وبالارى مەن قوزى-كور­پەش كەسەنەسى, ماڭعىستاۋدىڭ جەر­اس­تى مەشىتتەرى, ءتىپتى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى تۋرالى جوعارى دەڭگەيدە تۇسىرىل­گەن كينولارىمىز بار ما؟ از. ءوز دارەجەسىندە ەمەس. كوپ جاعدايدا ناقتى ەسكەرتكىش­تەردى كورسەتۋدىڭ ورنىنا مۋزەي ديارامالارىن قايتالاپ كورسەتىپ وتىرعان كينولاردىڭ نەسى قىزىق؟ مۋزەيلەرىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىر ينكۋباتوردان شىققان سورەلى دۇكەندەر سياقتى. تاقىرىپتىق-ەكسپوزيتسيالىق جوسپارلارى دا ءبىر-بىرىنەن كوشىرىلىپ العانداي ۇقساس. بارلىق اۋداندا ەتنو­اۋىل جاساي بەرسەك, نەسى قىزىق. ءاربىر تۋريستىك نىساننىڭ ەرەك­­شەلىگى بولۋى ءتيىس. ءاربىر مۋزەي­دىڭ قايتالانباس ءوز كەلبەتى بولۋى كەرەك.  باتىس ەۋروپادا كەز كەلگەن جاع­دايدى پايدالانىپ ءوز ەسكەرت­كىشتەرىن جارنامالاپ وتىرادى. ايتالىق, پاريجدەگى قوناق- ۇيلەردە ءاربىر قوناققا تاريحي ەسكەرتكىشتەر جونىندە جازىلعان بۋكلەتتەر تەگىن تاراتىلاتىنىن, اسحانالاردا ءبىر مارتە پايدالا­ناتىن قاعاز سالفەتكالارىنا دەيىن قالا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ورنا­لاسۋ كارتالارى مەن سۋرەتتەرى بەينەلەنگەنى سول ەلدەگى تۋريستىك فيرمالاردىڭ ناسيحاتى مەن جار­­ناماسىنىڭ قانشالىقتى دارە­جەدە دامىعاندىعىن كورسە­تىپ تۇر. قازاقستاندا تۇسىرىلەتىن كوپشىلىككە ارنالعان كوركەم فيلمدەردە تاريحي ورىندار, كەسە­نەلەر, تابيعي قورىقتار كورسە­تىلۋى كەرەك. ءبىز تاريحي جانە تابي­عي جەرلەرىمىزدى ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. راسىندا, ءتۋريزمنىڭ پايداسىن سالفەتكا شىعارۋشىدان باس­تاپ اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىگە دەيىن, قو­ناقۇيدە قىزمەت ەتەتىن ادامدار, رەستورانداردى كوكونىس, ەت, اس­پەن قامتاماسىز ەتەتىن ادامعا دەيىن, جانارماي ساتۋشىلاردان ديقان مەن قولونەرشىگە دەيىن كورەدى. سوندىقتان سول ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى كەز كەل­گەن قو­ناققا تاريحي ورىندارىن كورسەتىپ تانىستىرۋعا, جول سىلتەۋگە ارقاشان دايىن تۇرا­دى, ول قالاسىن ايناداي تازا­لىق­تا ۇستاۋعا مۇددەلى. وسى جاع­­­داي­­­لاردان ۇلگى تۇتارىمىز, ۇي­رەنە­رىمىز كوپ. ونى تەك كوپشىلىك بو­لىپ ورتاق ءىس ەتسەك, ەل ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنىڭ العا باساتىنى انىق. 

گۇلجانات بايساريەۆا, وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى

تۇركىستان وبلىسى