قازاق ءباسپاسوزىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى «اباي» جۋرنالىنىڭ جارىق كورگەنىنە بيىل 100 جىل تولىپ وتىر. 20 عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورىپ, قازاق ساحاراسىندا وزىندىك ءرول اتقارعان «قازاق», «ايقاپ», «دالا ءۋالاياتى», «سارىارقا» سياقتى باسىلىمدار تۋرالى زەرتتەۋلەر جاسالىپ, الدى كىتاپ بولىپ شىققانى ءمالىم. ال «اباي» جۋرنالى تۋرالى زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى. تەك 1992 جىلدان قايتا جارىق كورە باستاعان اتتاس جۋرنال بەتىنەن وتكەن تاريحتى باجايلاي الاسىز.
اعارتۋشىلىق باعىتتى ۇستاعان «اباي» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانى 1918 جىلدىڭ 4 اقپانىندا الاش (قازىرگى سەمەي) قالاسىندا «ياردام» باسپاسىنان جارىق كوردى. العاشقى سانى 900 دانامەن شىعىپ, شامامەن 16-21 بەتتەن تۇراتىن توتە جازۋمەن جازىلعان. جۋرنالدىڭ العاشقى رەداكتورى, قازاقتىڭ كوركەم ويىندا ورنى بولەك, ءسوز زەرگەرى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بولاتىن. الايدا جۋرنالدىڭ نەگىزىن قالاۋشى مۇحتار اۋەزوۆ ەدى. قوس كەمەڭگەر ءار ماقالانىڭ سوڭىنا «ەكەۋ» دەپ قول قويىپ وتىرعان. بەلگىلى جازۋشى ك.ورازالين ءوز ەستەلىكتەرىندە «سەمەيدە سەميناريادا وقىپ جۇرگەن مۇحتار 1917 جىلدىڭ جازىندا ەلگە كەلىپ, اباي اتىندا جۋرنال شىعارماق ويى بارىن ايتىپ, سوعان ماتەريال جينايدى. جۋرنالدى سەمەيدە اسقان باي ۇكىبايدىڭ قاراجانى قارجىلاندىرماق ەكەن. قىس تۇسە مۇحاڭ سول بايعا جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتى ەرتىپ اپارىپ, ءوزىنىڭ وتباسى جاعدايىمەن ەلگە جۇرگەلى وتىرعانىن ايتىپ, «اباي» جۋرنالىن شىعارۋعا مىنا جىگىت باس-كوز بولادى, ماعان قالاي سەنسەڭىز, بۇعان دا سولاي سەنىڭىز دەگەن» دەپ ەسكە الادى. جۋرنالدىڭ ءار سانىندا جازۋشىنىڭ ءبىر-ەكى شىعارماسى, قازاق ومىرىنە قاتىستى ماتەريالدارى ۇزبەي جاريالانىپ تۇرعان. «عىلىم», «فيلوسوفيا جايلى», «جاپونيا», «قازاق ايەلى», ء«بىرىنشى جالپى جاستار سيەزى», تاعى باسقا سان الۋان تاقىرىپتار قامتىلعان. سونىمەن قاتار جۋرنالدا شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, ءسابيت دونەنتاەۆ, عۇمار قاراشەۆ, ءماننان تۇرعانباەۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ ولەڭدەرى مەن پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى ءجيى باسىلىپ تۇردى. جۋرنالدىڭ العاشقى سانى ابايدىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان بولسا, كەيىننەن الەۋمەت, ساياسات, ەكونوميكا سياقتى قوعامدىق ماڭىزى زور تاقىرىپتارعا نازار اۋدارا باستاعان.
جۋرنالدىڭ «اباي» اتالۋ سەبەبى نەدە؟ 1914 جىلى ابايدىڭ ومىردەن وزعانىنا ون جىل تولۋىنا وراي قازاق زيالىلارى جاڭا باسىلىم شىعارۋدى جوسپارلاعان ەكەن. بىراق ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن كەيىنگە قالدىرىلىپ وتىرعان. ەڭ باستى سەبەبى 1914 جىلى باستالعان دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بولسا كەرەك. جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى سانىندا شىعارۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «جۋرنال تۋرالى» دەگەن باس ماقالاسىن جاريالاپ: «جۋرنالدىڭ اتىن «اباي» قويعان سوڭ ادەبي جولىن عانا تۇتىنۋ كەرەك ەدى دەر بىرەۋ. وعان ايتاتىنىمىز: اباي جالعىز عانا اقىن (ليتەراتور) بولدى دەۋگە بولمايدى. ادەبيەتىمىزگە دە نەگىز سالعان اباي, ادامشىلىق, تاربيە, عىلىم, ونەركاسىپ دەگەن سوزدەردى تەرەڭ ويلاپ تەكسەرگەن دە اباي. قازاقتىڭ تۇرمىسىن, ءومىرىن, مىنەزىن ايقىن سۋرەتتەپ, كەمشىلىگىن كورسەتكەن دە اباي. سولاي بولعان سوڭ جۋرنالدى ابايعا ارناعاندىق, ابايدى قاي جوننەن بولسىن ۇستاز قىلىپ, بەتكە ۇستاپ, جاستار شاكىرت بولىپ, سوڭىنان جۇرۋگە تالاپتانعاندىعىن كورسەتەدى», دەگەن ەكەن. جۋرنال بار-جوعى 9 اي عانا شىعىپ, 12 سانى وقىرمان قولىنا تيگەن. كەڭەستىك يدەولوگيا «ۇلتشىل» دەگەن ايدار تاعىپ, جۋرنالدىڭ شىعۋىنا تىيىم سالادى. از ۋاقىت ىشىندە وقىرمان كوزايىمىنا اينالعان جۋرنال قازاق ءومىرىنىڭ, تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ نەبىر وزەكتى ماسەلەلەرىن قوزعاعان. ءجونسىز جالامەن جابىلىپ قالعان «اباي» جۋرنالى اراعا 74 جىل سالىپ 1992 جىلى ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ قايتا جارىق كوردى. ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندىق ەرتە, 5 جىل بۇرىن باستالدى. ءار وبلىس ءوز باعدارلاماسىن ۇسىنىپ, تويعا قىزۋ دايىندىق باستالىپ كەتەدى. سول كەزدە «سەمەي تاڭى» گازەتىنىڭ رەداكتورى, جازۋشى ر.مۋسين ارىپتەستەرىمەن اقىلداسىپ, «اباي» جۋرنالىن ەسكە الىپ, سونى قايتا جاڭعىرتسا دەگەن وي سالادى. جۋرنالدى قايتا جاڭعىرتۋ باستاماسىن كوتەرگەن «سەمەي تاڭى» گازەتىنىڭ ارداگەرلەرى ەكەنىن جۇرتشىلىقتىڭ بىلگەنى ابزال. قايتا دۇنيەگە كەلگەن جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى تانىمال جازۋشى رىسحان مۋسين ەدى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى اۋىر بولعانى ءمالىم. تىپتەن جۋرنالعا قايتا جابىلىپ قالۋ قاۋپى تونگەنى دە راس. ايتسە دە 1994 جىلى كوكتەمدە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەيگە كەلگەن ساپارى جۋرنالدىڭ تاعدىرىن تۇبەگەيلى شەشىپ كەتتى. پرەزيدەنتتىڭ نۇسقاۋىمەن جۋرنالعا رەسپۋبليكالىق مارتەبە بەرىلىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە الىندى. وعان دەيىن جۋرنالدىڭ شىعۋىنا كومەك كورسەتكەن ىسكەرلەر توبى مەن سەمەي زيالى قاۋىمى ەكەنىن ايتا كەتكەن ابزال. زيالى قاۋىم وكىلدەرى ەكى جارىم جىل بويى تەگىن ماقالا جازىپ, تىپتەن رەسەي مۇراعاتىنان تىڭ دەرەكتەردى ءوز قاراجاتىمەن بارىپ الىپ كەلىپ تۇردى. ابايتانۋشى ق.مۇحامەدحانوۆتىڭ جازعان ماقالالارى جۋرنالدىڭ ابىروي-بەدەلىن ارتتىرا ءتۇسىپ, ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولدى. اۆتوردىڭ اباي ءىلىمى تۋرالى جازعان ماقالالارىن وقىرماندار اسىعا كۇتەتىن. ق.مۇحامەدحانوۆ ۇزاق جىلدار «اباي» جۋرنالى رەدكوللەگياسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى بولدى. «سەمەي تاڭى» گازەتىندەگى جۋرناليستەر قاۋىمى دا جۋرنالدىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە اتسالىستى. ارداگەر جۋرناليستەر ر.مۇسا ۇلى, ع.ساپاەۆ, ت.يبراگيموۆ, م.يبراەۆ, ق.مۇحامەدحانوۆ ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن ەسكە الامىز. بۇگىندە «اباي» جۋرنالى – رەسپۋبليكالىق فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ادەبي كوركەم جۋرنال. «اۋەزوۆ الەمىنەن», ء«تۇبى ءبىر تۇركىمىز», «جاھان ادەبيەتىنىڭ جاۋھارلارى», «شاكارىم شالقارىنان», تاعى باسقا ايدارلار اياسىندا كەسەك دۇنيەلەر جارىق كورىپ جاتادى. رەداكتورى – جۋرناليست, اقىن, ابايتانۋشى مۇراتبەك وسپانوۆ.
ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ا.س.پۋشكين اتىنداعى شىعىس قازاقستان وبلىستىق كىتاپحاناسىندا «اباي» جۋرنالىنا – 100 جىل» اتتى ادەبي كەش وتكىزىلدى.
ۇستاز, تانىمال جازۋشى ر.مۇسا ۇلى امانات ەتىپ تاپسىرىپ كەتكەن «اباي» جۋرنالىنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى مەن بولاشاعى تۋرالى باس رەداكتور م.وسپانوۆ وي ءبولىسىپ, شارانى ءساتتى ۇيىمداستىرعان كىتاپحانا ۇجىمىنا العىسىن ءبىلدىردى. شىعىس قازاقستان وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ساحان اكەلەەۆ باستاعان ارتىستەر توبى اباي اندەرىن شىرقاپ, كەزدەسۋدىڭ ءسانى مەن ءمانىن كەلتىردى. كەزدەسۋگە كەلگەن اقىن-جازۋشىلار, جۋرناليستەر, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى مەن ستۋدەنت-جاستار «اباي» جۋرنالىنىڭ قيلى تاعدىرىمەن تانىسا وتىرىپ, ء«بىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن اقىن وسيەتىنە دەن قويدى.
زيزا سلياموۆا,
ا.س.پۋشكين اتىنداعى شىعىس قازاقستان وبلىستىق كىتاپحاناسى ولكەتانۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى
وسكەمەن