زامانمەن «ەمەنشە – ەرەگىسىپ وسكەن», تۋعان حالقىنىڭ ءتول رۋحىنىڭ توپىراعىندا «تامىرى تاسپەن تىستەسىپ» ونگەن, بالكىم, اداسا ءجۇرىپ اقتىقتا اقيقاتقا جەتكەن, قانداي جاعدايدا دا اپپاق ارىنىڭ, اق ارمانىنىڭ بيىك جۇلدىزى – تەمىرقازىق باعىتتان تابان اۋدارماعان قيىن تاعدىرلى, كۇردەلى ورمەكتى قايسار اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ ەكىنشى ومىرىندەگى ماڭدايىنا ءتاڭىرىم جازعان ەنشىلى باقىتىنا كىم دە بولسا قىزىققانداي. ءسوز جوق, «مەنىڭ قازاقستانىم» قازاقتىڭ جيىرماسىنشى عاسىرىنىڭ باستى ءانى بولدى, ال سوعان جالعاسقان كەلەسى عاسىردىڭ باسىندا ول تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك گيمنىنە اينالدى. جۇمەكەننىڭ ومىرلىك جار قوساعى ءناسىپ اپايدىڭ ايتۋىنشا, «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى ءماتىنىنىڭ ەكى شۋماعى قاراعاندىدا, 1956 جىلى جازىلىپتى. «التىن كۇن اسپانى, التىن ءدان دالاسى» دەپ باستالاتىن بۇل شۋماقتار سارعىش تارتقان پاراقتاردا جۇمەكەننىڭ ماسكەۋدەن اكەلگەن, بولاشاق تۋىمىز تۇستەس كوگىلدىر شابادانىندا سۇيگەن قىزى ءناسىپ سىيلاعان كەستەلى اق ورامالمەن بىرگە ساقتالىپتى. 1959 جىلى قازاق راديوسىنان العاش جامال وماروۆا ورىنداعان وسىناۋ كۇرەسكەر ءان, وسىناۋ عاجايىپ ءان, سازى مەن ءسوزى بىردەي كەلىسكەن قۇدىرەتتى ءان تۋعان حالقىن ءار تاڭ سايىن تەربەپ وياتادى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر جەڭىسى مەن جەمىسى, ءاربىر قۋانىشى مەن قۇتتى قادامى وسى اسپاني اسقاق انمەن پاش ەتىلەدى. حالقىمىز ءوزىنىڭ اڭسارلى بولاشاعىنا ج ۇلىن-جۇيكەمىزبەن قىتىقسىز جىمداسقان, جان-جۇرەگىمىزبەن قالتقىسىز سىرلاسقان, بارلىق تىنىس-تىرشىلىگىمىزدىڭ تۋىنداي جەلبىرەگەن وسى اياني انمەن بىرگە ادىمداپ بارادى. وسىنداي اسقاق ءاندى تۋعىزعان حالىق شىنىمەن دە بەكزات ەمەس پە, وسىنداي حالىق شىنىمەن دە ءاز بوستاندىق پەن اياۋلى باقىتقا لايىقتى ەمەس پە. سونى ويلاعاندا ءشامشى مەن جۇمەكەندەي مايەكتى ءھام ماڭدايلى قوس تالانتتى 1956 جىلى الماتى كونسەرۆاتورياسىنا وقۋعا بىرگە ءتۇسىرىپ جولىقتىرىپ, الماعايىپ شاقتاردا الاش رۋحىن اسقاقتاتار ورەلى ءان تۋعىزۋعا باستاعان تاعدىر جولىنا ءتاۋ ەتپەسكە ءاددىڭ جوق. جارتى عاسىر بويى جابىرقاۋلى جانىنا جۇبانىش, نازىرقاۋلى دا نالالى نامىسىنا قايراق ەتكەن حالىق سول «مەنىڭ قازاقستانىمدى» قايتا تۋعىزىپ باعىن اشقان, حالقىنىڭ قالاۋىنا قىلاۋسىز قۇرمەتپەن قاراعان ەلباسىنا جانە مىڭ راحمەت دەمەستىڭ دە ءجونى جوق.
الاشتىڭ اسىل مۇراتى بىرىكتىرىپ ءبىر بۇتىنگە اينالدىرعان سازگەر ءشامشى مەن اقىن جۇمەكەن ءبىر-بىرىنەن ايىرۋعا, الالاۋعا جاتپايدى, بىرەۋى جوعارى, بىرەۋى تومەن ەمەس. ءيا, ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇكپىرىندە جارتى عاسىر بويى اسقاقتاتا شىرقالعان وسىناۋ ءاندى تۋعىزۋداعى ەكەۋىنىڭ ەڭبەگى مەن ورىنى بىردەي. بۇل ءان قازاقتىڭ ەلى مەن جەرىنە كوز الارتقان قىساس قياناتتىڭ ەلۋىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اسقىنا تۇسكەن جاڭا تولقىنىنا ءشامشى مەن جۇمەكەن جۇرەكتەرىنىڭ نارازىلىعى ەدى. بۇكىل حالىقتىڭ جۇرەگىنە بىردەي جول تاپقان, كەڭ دالاداعى مىڭ سان تۇلپار تۇياعىنداي ءدۇبىرلەگەن, قىرانداي قيقۋلاعان, ۇرانداي اتويلاعان وسى ءان ارقىلى ولار قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن قورعادى. «قارلىعاش قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي» دەگەن ءسوز بۇل اراعا جۇرمەيدى. سەبەبى, بۇل ءان اسا قۋاتتى, جويقىن قارسىلىقتى وياتتى. بۇل ءان بۋلىعىپ بۇلقىنعان, ءتۇپتىڭ تۇبىندە جانارتاۋ بولىپ اتىلار زور مايداندى باستاپ بەردى. ول جانارتاۋ اتىلدى دا. امسە تاۋ بۇلاعىنداي تاسقىنداعان تولاسسىز قۋاتپەن نامىستى قامشىلادى, جىگەردى سىلكىندىردى, كوكىرەكتىڭ تەرەڭ تۇنباسىندا تۋعان ەلگە دەگەن تاڭعى شىقتاي تۇنىق تا تۇما سەزىمدەردى وياتتى. ەلدىگىمىزدى الپىس جىلدان استام ۋاقىت قىزعىشتاي قورىپ كەلە جاتقان سول عاجاپ قامشىگەر ءان العاش رەت بار داۋىسپەن جەر-جاھانعا جار سالىپ قازاقستاننىڭ كىمدىكى ەكەنىن ەرەسەن ماقتانىشپەن كولتەكتەتپەي كەسىپ ايتتى. كىمنىڭ قازاقستانى؟ قازاقتىڭ قازاقستانى. ءشامشىنىڭ قازاقستانى. جۇمەكەننىڭ قازاقستانى. جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ قازاقستانى. مەنىڭ قازاقستانىم. ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز. ءان بارلىق قازاققا ۋىستان شىعىپ كەتكەلى تۇرعان ءوز قازاقستانىن قايتارىپ بەردى, ءار قازاققا ءوز كوڭىلىندەگى ءبىر-ءبىر سۇيىكتى قازاقستانىن سىيلادى. ءان قايىرماسىندا اقىن مىنا ەل مەن جەر ماعان ءتان, مەنىكى دەيدى. پوەزيا مەن مۋزىكا ۇيلەسە قۇيىلىپ, وسىناۋ ەل مەن جەر ءۇشىن گۇل بولىپ ەگىلىپ, جىر بولىپ توگىلەدى. ماڭگىلىك ەل ءۇشىن. ەشكىمنىڭ ەنشىسى جوق ءوزىنىڭ قازاقستانى ءۇشىن. كوڭىلدى كوككە ورلەتەدى. سەزىم مەن ساناعا تىكەلەي جول سالىپ, جان تەبىرەنتەدى. 1986 جىلى جەلتوقسانشىلاردىڭ وسى ءاندى نەگە شىرقاعانى ەندى تۇسىنىكتى. سەبەبى, ءسوزى مەن سازى بىردەي ۇيلەسكەن بۇل ءان قازاق ۇلتىنىڭ قاھارماندىق رۋحىن پاش ەتتى, جانارداعى جاسىعان جاسقانىشتى جويىپ, جاسىن ويناتتى, بويلارىنا باتىلدىق ءبىتىردى. جاندارىڭ ءجانناتتا بولعىر جۇمەكەن مەن ءشامشى وسىنداي ءبىر عالامات ەرلىك جاساپ ەدى, ماڭگى ۇمىتىلماس ەڭبەك ءسىڭىرىپ ەدى ەلىنە. پىراق پەرزەنتتەرىن «ەشتەن دە كەش جاقسىنىڭ» جوراسىمەن ەلى دە ەسكەرىپ باعۋدا. مەملەكەتتىك گيمن مارتەبەسىن العان ءان قازاق ەلى باردا, حالقى باردا ماڭگىلىك جاساي بەرمەك. وتكەن جىلى كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆ پەن اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇرالارى قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك سىيلىعىمەن ماراپاتتالدى. ەندى الدە الماتى, الدە استانادا ۇلت مەرەيىن اسىرعان ۇلىق ءانۇران اۆتورلارى – جۇمەكەن مەن ءشامشىنىڭ جۇپتارىن جازباي قاتارلاس, قاناتتاس سومدالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشى اسقاقتاپ بوي كوتەرسە, بۇگىنگى زاماننىڭ بيىك وركەنيەتىنە ساي ەلدىك ورەمىزدىڭ ءبىر بەلگىسى سول بولارى ءسوزسىز.
تۋعان ەلىمەن تاستا وسكەن تارامىس تامىرداي بەرىك بىتىسكەن جۇمەكەننىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان وسىنشالىقتى كەرەمەت, تاعدىر سىيىنىڭ سىرى نەدە؟ مۇنى ءبىر ولەڭمەن, جالعىز تۋىندىمەن تاريحتا قالۋدىڭ سيرەك مىسالىنا جاتقىزايىن دەسەڭ, الدىمىزدا اقىننىڭ ۇلان-عايىر مۇراسى جاتىر. قىرىق توعىز مۇشەلىنە قاراعان شاعىندا سوڭعى دەمى ۇزىلگەنشە قالامىن قولدان تۇسىرمەي, جويداسىز جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتكەن اقىننىڭ كوزى تىرىسىندە 19 كىتابى جارىق كورسە, قايتىس بولعاننان كەيىنگى جىلداردا شىعارمالارى وقىرمانعا 15 ءمارتە جول تارتىپتى. جۇمەكەن پوەزياسىن ءابدىلدا تاجىباەۆ: «ۇلتتىق ماقتانىشىمىز... التىن ساندىقتاعى اسىل بايلىقتار» دەپ باعالاسا, عافۋ قايىربەكوۆ: «توزۋدى بىلمەيتىن ءماڭگىلىك قازىنا... سارقىلمايتىن ماڭگى قۇبىلىس دارەجەسىنە جەتكەن اقىن» دەپ قايىرادى, جۇمەكەندى ەڭ العاش ۇلى اقىن دەگەن اتاققا شىعارعان دا وسى عافاڭ. دۋالى اۋىزدار بەكەر ايتپايدى. بۇعان: «زامانا سالماعىن بۇكىل بولمىسىمەن سەزىنگەن, ۇلت دەنەسىندەگى دەرتكە ولەڭىمەن كۇرەس اشقان اقىن» دەگەن ءابۋ سارسەنباەۆ سيپاتتاماسىن قوسساڭىز, وسىنىڭ ءبارى جۇمەكەننىڭ قازاق پوەزياسىنداعى, جالپى ۇلت رۋحانياتىنداعى اۋەل باستان دارالاپ ەنشىلەگەن وزگەشە بولەك ميسسياسىن ايقىنداپ, ايگىلەي تۇسپەك.
جۇمەكەندى جۇمباق اقىن, بولاشاقتىڭ اقىنى دەۋشىلەردىڭ دە دالەلدى ۋاجدەرى از ەمەس. بىراق سول جۇمباق نەدە؟ ازاتتىقتىڭ ۇلى جىرشىسى ماحامبەتپەن, كۇي اتاسى قۇرمانعازىمەن ءبىر توپىراقتا تۋعان, ءبىر قۇناردان ءنار العان, ءابىش كەكىلباەۆشا ايتقاندا, «ءبىر تاقىردا اسىق اتىپ, ءبىر قۇماقتا قۇمارشىق تەرگەن» بۇعالىققا كونبەس بۇلا مىنەزدى شايىر جىرىنىڭ تۇڭعيىعى مەن تۇنىعى قايدا؟ تامىرى مەن تەگى قايسى قيانعا تارتادى؟ بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى تاعدىرلى اقىننىڭ ءومىر وزەگىمەن بىرگە ورىلگەن, سونىمەن بىرگە ءوز شىندىعىن, استارلى وسيەتىن ايتىپ ۇلگەرۋ جولىندا ۇنەمى شيرىعىپ شامىرقانۋمەن قانى تاسىعان, ۇنەمى جوق ىزدەگەن الاي-دۇلەي بۋىرقانىستى حال كەشكەن قايسار جىرلارىندا جاتىر دەمەكپىز.
«ەي, كيەلى توپىراق!
سەنەن بولەك تىنىسىم, تىرشىلىگىم جوق مەنىڭ!»
مىنە, جۇمەكەن جۇمباعىن اشاتىن كىلت. اقىن كىندىگىمەن بايلانعان, ءتاڭىرىنە بالاپ بار تاعدىر-تالايىن قولىنا تابىستاعان وسىناۋ كيەلى توپىراق قايدا؟ ونىڭ اتى مەن زاتى قانداي؟ ءمانى مەن ماعىناسى قالاي پايىمدالماق؟ ءارينە, ەڭ اۋەلى ول كيەلى توپىراق قوشالاقتىڭ قۇمىندا, اشاقتاعى اۋىلىندا. ول توپىراق كيەلى بولماسا, اتاسى ناجىمەدەن جالعىز ۇلى سابىرى مايدانعا اتتاناردا اشاقتىڭ سورىنا بالاسىنىڭ تابان ءىزىن تاڭبالاتىپ الىپ قالىپ, ۇستىنە قارا قازان توڭكەرىپ, ولە-ولگەنشە سول ءىزدى مەدەت تۇتپاس ەدى عوي. بالا جۇمەكەننىڭ كوزىندە اكە بەينەسى سور توپىراقتاعى سول ءىز ارقىلى سۇلبالانىپ, اكەگە دەگەن ساعىنىشىن سول توپىراقتى قۇشاقتاپ باساتىن. ول توپىراق كيەلى بولماسا, ءناجىمەدەن قارت قوشالاقتان جەتپىس شاقىرىمداعى رەسەي شەگىنە ىرگە اۋدارعاندا بەلبەۋىنە تۋعان جەردىڭ ءبىر ۋىس قۇمىن ءتۇيىپ الماس ەدى عوي. سول قارت اتاسى ءال ۇستىندە جاتىر دەگەن حابارىن ەستىگەندە اياق ارتار كولىكتى كۇتپەي, جاياۋ, جالاڭاياق جانۇشىرىپ جەتىپ ەدى-اۋ جۇمەكەن جالپاق جالعانداعى جالعىز جاقىنى, جان اتاسىنا. بالكىم, تۋعان توپىراقتىڭ ىستىق قاسيەتى تابانىنان ءوتىپ, جۇرەگىنە سول كەزدە جەتتى مە ەكەن بولاشاق گيمن اۆتورىنىڭ؟!
«مەنىڭ توپىراعىم». بۇل ومىردە ەندى كوپ تۇرماسىن سەزىپ بىلگەندەي اقىننىڭ اسىعا دايىنداپ, اقىرى قولجازبا كۇيىندە قالعان, 1985 جىلى شىعىپ, ادەبيەتىمىزدەگى ەلەۋلى قۇبىلىس دەپ قابىلدانعان ەرەكشە ءبىتىمدى كىتابى وسىلاي اتالادى. توپىراق كيەسىن بويىنا تولايىم سىڭىرگەن كىتاپ. بۇكىل سانالى ومىرىندە جۇمەكەن ءۇشىن توپىراق دەگەنىمىز قازاقتىڭ بيىك رۋحى, ۇلتتىڭ قادىر-قاسيەتى, الاشتىڭ ار-نامىسى ەدى. كيەلى توپىراق دەگەندە ىشتەن تىنعان كۇيىنىشتى اقىن تۋعان حالقىنىڭ عاسىرلار بويى جاساعان باي رۋحاني-مادەني قازىناسىن, بابا باتىرلار باستاعان ەرلىككە تولى ەرەن تاريحىن مەڭزەدى. ونىڭ وي-قيالىنداعى توپىراعى ەلى مەن جەرى, ءتىلى مەن ءدىلى بولىپ تامىرلاندى... «ءتىل قۇريدى» دەگەن ءماڭگۇرتتەرمەن, انىعىندا كەڭەستىك كەسىر ساياساتتان تۋىنداعان, قانداستارىنىڭ ساناسىن كەۋلەپ جاۋلاعان ج ۇلىنقۇرتپەن قيان-كەسكى تايتالاسقا تۇسەدى.
بارىمىزگە تاعدىر – بىرەۋ,
ءبىر ىرعاق,
انا ءتىلىن شامامىزشا جۇمىرلاپ
كەلەمىز عوي, سول ءتىل ءۇشىن ەگەس قىپ,
سەن – قۇرىساڭ,
مەن – قۇرىسام ەمەس تۇك,
بىرەر كىتاپ تۋماي قالار مىقتاسا,
ودان ەشكىم ۇتىلمايدى – ۇتپاسا.
ەگەر, ەگەر ءتىل قۇرىسا؟..
ساقتا, اللا,
توقتىعىڭا, كوپتىگىڭە ماقتانبا!
ءتىلىڭ قۇريد دەگەندى دە تۇبىندە
ايتتى الگى ادام
اباي, مۇحتار تىلىندە!
افريكادا قۇلدىڭ ءوزىن تىلىمەن
بىرگە ساتقان – ساتقاندا.
اتتەڭ, ونىڭ سويلەگەنى جانىپ ءبىر
كوكىرەگىنىڭ تۇپكىر-ءيىسىن تانىتتى.
جىگىتىنىڭ ىرىلىگى نە كەرەك,
ءتىلى ولسە ەگەر – تىرىلىگى نە كەرەك,
كەرەگى جوق ماعان ونداي حالىقتىڭ!
ەلىڭ ءۇشىن بۇدان ارتىق شىرقىراۋ مۇمكىن بە؟! راسۋلدان دا اسىرىپ ايتقان, تۇسىنەر قۇلاقتىڭ, ۇعىنار جۇرەك پەن سانانىڭ شىمبايىنا باتىرىپ ايتقان. وسىناۋ كيەلى توپىراقتان ماقۇرىم قالىپ ايىرىلعان, اسپەت تۇتار ەڭ اسىل قادىر-قاسيەتىن توقتىق پەن توعىشارلىققا ايىرباستاعان, بارشا قۇنار-قۇندىلىعىنىڭ باستاۋ-بۇلاعى – ءتىلىن ولتىرگەن حالىقتىڭ جۇمەكەن ءۇشىن قۇنى جوق. اۋىر ۇكىم. اۋىر دا بولسا ارلى اقىننىڭ ازاپتانعان جان-جۇرەگىنەن شىققان ءادىل ۇكىم. سوندىقتان:
تىلدەن قالىپ ءومىر سۇرگەن جوق حالىق –
شىندىق – وسى,
سول شىندىقتى نوقتا عىپ
كيگەن دۇرىس – مال بولساڭ دا – باسىڭا,
اشتان ولسەك – ءبىز ولەيىك – جاسىما,
سەنىڭ ەركىڭ, باقپاي قويساڭ بالاڭدى,
اسىراما, ارسىز بول دا اناڭدى –
اينالايىن, انا ءتىلىڭدى اسىرا!
ءوز توپىراعى ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسۋدىڭ جولىنا تاس ءتۇيىن بەكىنىپ شىققان, قوعام مەن زامان ادىلەتسىزدىگىنە اشىنعاننان اششى داۋسىن شىعارعان, وسى جولدا تاپقان ءوز ينفاركتى ءۇشىن ەمەس, قازاققا ءتونگەن قاتەرلى زامانا ينفاركتى ءۇشىن كۇيىنگەن جۇمەكەن وسىنداي مايدان اشتى. سول تۇستاعى ابدەن استامسىپ قيقۋلاعان قىزىل يدەولوگياڭىزدان تايسالماپتى, كەرەك دەسەڭىز, پىسقىرماپتى. اقىن كوڭىلىن وسىنداي كۇي الۋى, جۇرەگىن وسىنداي ءورت الۋى دا ەرتەدەن. ونىڭ بولمىسىنداعى اردايىمعى ءبىر نامىسشىل تىرشىلىكتىڭ بەينەسىن دە, سەبەبىن دە ناق وسى جايلاردان ىزدەۋىمىز كەرەك سياقتى. وسىنىڭ ءبارى ەلدى ساقتاۋ, ەلگە تىرەك بولار ۇلدى ساقتاۋ, نامىسقا جالاۋ ەتەر جىردى, بار قاسيەتىڭنىڭ قازىعى – ءتىلدى ساقتاۋ مۇراتىنان تۋعان ەكەن-اۋ. ولەڭدى قاشاندا ولەڭ ءۇشىن ەمەس, ءومىر ءۇشىن جازعان جۇمەكەننىڭ اقبوز اتپەن ايسىز تۇندە اداسا ءجۇرىپ ىزدەگەن تەمىرقازىعى دا وسى بولاتىن.
ال, اقىن اڭسارىنىڭ وسى اقبوز اتى نە كۇيدە؟ ونىڭ ءحالىن دە جاسىرىپ-جاپپاي ايتادى. «قۇيرىق-جالى ادەمى, ءتورت تۇياعى بالعاداي, اقبوز اتىم بار ەدى – ءاي, جالعان-اي, جالعان-اي. قارعىعاندا جىرادان كەتتى اينالىپ ۇرشىعى-اي. مەن دە وڭباي قۇلاعام, ءاي, قىرسىق-اي, قىرسىق-اي... كوردىم كەشە بوز اتتى – جازىلىپتى. تۇر بيلەپ, ولەڭى بوپ قازاقتىڭ, كىسىنەدى كۇمبىرلەپ. ءسال قيسايعان جالى بار, ءسال جۇدەگەن ءحالى بار. ءاي, جانۋار, جانۋار, ءاي, جانۋار, جانۋار». قازاق رۋحىنىڭ جانۇشىرىپ ق ۇلىنىن قاسقىر تارتقان جىلقىداي كىسىنەگەن, جال-جىعاسى جىعىلۋعا بەت العان مۇشكىل ءحالىن اۋىزعا ق ۇلىپ, تىلگە كىسەن سالىنعان ناق سول جىلداردا وسىدان ارتىق قالاي ايتارسىز. بۇعان تاۋەكەلى جەتىپ بارعان دا, قاتپار-قاباتتارىن ۋاقىت وتكەن سايىن ءورشي اسقىنعان دەرت العان رۋح توپىراعىن تەرەڭدەپ قازعان دا جۇمەكەن بولاتىن.
جۇمەكەن ءۇشىن قازاق رۋحىنىڭ كيەلى توپىراعى ماحامبەت پەن قۇرمانعازى, اباي مەن اۋەزوۆ, ماعجان مەن قاسىم ەدى. ماعجاندى ولەڭدەرىندە اۋىزعا المايدى. ونىڭ سەبەبى بەلگىلى. بىراق ءتورت قىزىنىڭ ورتاسىنداعى جالعىز ۇلىنىڭ اتىن تابانداپ وتىرىپ ماعجان دەپ قويۋى استە تەگىن ەمەس-ءتىن. ءدال وسى جايعا ءابىش كەكىلباەۆ اعامىز دا نازار اۋدارادى. زەردەلەي قاراساڭىز, جۇمەكەن جىر-داستاندارىنىڭ ماعجاندىق الاش مۇراتىنىڭ مۇڭىمەن ورىلگەندىگىن بايقايسىز. ال, قاسىم تۋرالى اڭگىمە مۇلدە باسقا. قانداي قىسپاقتى جاعدايلاردا دا قازاق رۋحىن جانىنىڭ ورتىمەن اسقاقتاتا جىرلاعان ۇلتتىڭ ۇلى اقىنى قاسىمدى جۇمەكەن ءپىر تۇتتى, «زامانى ءبىردىڭ امالى ءبىر» دەگەندەي, جانىنا جاقىن تارتتى. الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارداعى قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭ-جىرلارىندا قاسىم اتى ەڭ كوپ ۇشىراساتىنى دا جۇمەكەن. ەسكى زيراتتىڭ قاسىندا تۇرعاندا قاسىم قابىرىنىڭ باسىنا ءجيى بارىپ, ولەڭ شۋماقتارىن كۇبىرلەي, وي قۇشاعىندا تومسارىپ ۇزاق تۇراتىن دا جۇمەكەن ەكەن. «پۋشكيندى دە قايتەيىن-اۋ, ماعان ءوزىمنىڭ قاسىم اعام جەتىپ جاتىر» دەگەندى دە ايتقان جۇمەكەن ەدى.
«داريعا-اي, قايدا كەتتى قاسىم اعام,
«دۇنيە قاسىرەتىنە جاسىماعان».
جوق ەندى, امال قانشا!
وت ەدى ول
مەن ۇشقىن سول ءبىر وتتان شاشىراعان» دەيتىنى سودان شىعار-اۋ. ىشكى مازمۇنىمەن, بيىك رۋحىمەن قازاقتا قاسىم اقىننىڭ قاسقا جولىن بولاشاققا جالعاپ, كەلەسى عاسىرعا اسىرعان اقىنداردىڭ بىرەگەي ءبىتىمدىسى جۇمەكەن دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, ول ماعجانمەن, قاسىممەن اسىرەسە ۇلتتىق ماسەلەدە رۋحتاس, مۇڭداس, مۇراتتاس ەدى. ۋكراينادا ۇلى كوبزار تاراس شەۆچەنكونىڭ قىرىق كەز بيىك عالامات ەسكەرتكىشىن كورىپ: «بيىك سالۋ ءمۇسىندى – ماقتان بولسا راسىندا, بولار ەدى سالۋعا ءبىر ەسكەرتكىش قاسىمعا!» دەپ تەبىرەنەدى. قۇدايعا شۇكىر, جۇمەكەننىڭ بۇل ارمانى دا ورىندالدى. ءجۇز جىلدىعىنا وراي, وتكەن قىركۇيەكتە حالقى قاراعاندى شاھارىندا قاسىمنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن تۇرعىزدى. قاسىم اقىننىڭ قاسيەتى مەن قاسىرەتىن بىردەي ۇعىنعان, سول مۇراتتى جالعاعان جۇمەكەنگە دە سونداي اسقاق ەسكەرتكىش جاراسار ەدى.
قارشادايدان-اق كەڭەستىك قوعام مەن زاماننان ءوزى قاستەر تۇتقان توپىراققا سۋىق قارايتىن الدەبىر جاتتىقتى سەزىنىپ, بالكىم, سول ءۇشىن دە «قارا ەمەن بوپ شىڭعا قارسى قاز باسىپ, تاعدىرىنا قاسارا وسكەن» جۇمەكەن قايتكەندە دە قازاعىنىڭ «ءدىڭ-ءتۇبىنىڭ قيسايماسىن, ازباسىن» قالايدى, ۇلت ۇيىعىنىڭ تۇنىعىن, ۇلتتىق ءداستۇر-سالتتىڭ مايەگىن, ۇلتتىق قاسيەت قاينارلارىن, ۇلتتىق مىنەز بەن ءبىتىم-بولمىستى جانعا باسقىزباس جاسىلىنداي قوريدى, قورعايدى. «توپىراعى مەن كوكىرەگى بوستىققا» قانى قاس. قىزىل يدەولوگيا قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان دەپ ماداقتاعان ءدارىپتى داۋىردەن ءبىزدىڭ شايىرىمىز «جەتىم لاعى جەلىدە قاپ قاقساعاندى, جۇيرىكتەرى شاپپاي جاتىپ اقساعاندى» قالت ەتكىزبەي كورە ءبىلدى. قيالدا قاستەرلەگەن توپىراقتىڭ الاپات اۋىر دەرتتەردەن ازىپ-توزۋعا بەت الا باستاعانىن قاپىسىز سەزدى. سول سەبەپتەن دە «اينالانىڭ ءبارى جىلتىر, ءبارى – تاس, قايدان ءنار اپ لۇپىلدەيدى تامىرىم؟!» دەپ ەت جۇرەگى ەزىلە مۇڭ شاعىپ, كۇڭىرەندى. ارىداعى بۇقار جىراۋ مەن مۇرات ءموڭكە ۇلىنىڭ, بەرىدەگى ماعجان مەن قاسىمنىڭ مۇڭىمەن ۇقساس, ۇندەس, رۋحتاس ەمەس پە وسى مۇڭ.
جۇمەكەن توزا باستاعان توپىراقتىڭ قاسيەتىن قايتارۋدى كوزدەيدى, قىزىرى مەن قىدىرىن ىزدەيدى. «قىزىر بولىپ جارىلقايتىن عايىپتان, مەيىرىمى شىعار بالكىم حالىقتىڭ؟!» دەپ سول ۇلى قۋات حالىقتىڭ ءوز بويىنان تابىلاتىنىن مەڭزەيدى. اقىن وسى ءبىر ۇلكەن ارمانىن: «قىزىر دارۋ حالىق ءۇشىن شىن ارمان, سول حالىق قوي قىزىردى دا شىعارعان؟!» دەپ تۇيەدى. جۇمەكەن ءۇشىن كۇبى مەن دويىر دا جاي تۇرمىس زاتتارى ەمەس, ءداستۇر جالعاسىنا, تەكتىلىك بەلگىسىنە, قىدىر قونعاننىڭ كورىنىسىنە, ۇلتتىق مىنەز-قاسيەتتى ساقتاۋدىڭ قاستەرلى نىشانىنا اينالادى. ءسويتىپ, ولار تورگە وزۋعا ءتيىس بىرەگەي قۇندىلىقتار رەتىندە جىرلانادى: «و, ساتتىلىك, نەسىبە-ىرىس بەلگىسى, بوساعانىڭ – بەرىكتىكتىڭ بەلگىسى, شاڭىراقتىڭ – بيىكتىكتىڭ بەلگىسى! بەرەكە السا كۇبىلەردىڭ ءتۇبى شىن, سودان تولسا مەنىڭ كوڭىل-ىدىسىم, تاعى دا وڭعا باسار دەيمىن ءبىر ءىسىم. تۇندە اكەلىپ الماتىعا كارى اجەم, ءپىسىپ ءجۇردى جەتى قۇرساۋ كۇبىسىن...» جۇمەكەننىڭ «دويىرى» دا ەزدىكتىڭ شاڭىن قاعىپ, باياعى بابالار زامانىنداعى ەر مىنەزدى اڭسايدى, وشكەندى جاندىرىپ, ولگەندى ءتىرىلتۋدى مۇرات تۇتادى: «سەن ءۇشىن بۇل قارۋ ەمەس مىقتى اسا, اق سور بولىپ اتتىڭ تەرى جۇقپاسا, زات قوي دەدىم ەسكىلىگىن بۇلداعان – باسىن شايقاپ كۇلدى انام: قامشى سىرى, راس دەدى ول, ەسكىرەك... كەيىگەندە تاستاۋشى ەدى كەسكىلەپ. اتى تۇگىل قاتىنىن دا ول زامان – ات قاعىنسا – پ ۇلىن پايدا ەت, ولجالان, قاتىن تاسىپ كەتەر بولسا – سول جامان. بۇگىنگى ەردىڭ ەركەك بولىپ جۇرگەنى از, قوقاڭ-قوقاڭ, قوقاڭ-قوقاڭ كىل قوراز».
وسىلايشا جۇمەكەن دەرت جايلاعان زاماننىڭ اقيقات سۋرەتىن اينىتپاي سالادى. ول ءوز قيالىنداعى قىدىرلى توپىراقتىڭ قۇنارىن كەڭەستىك قوعامنان تابا المايدى. تابۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. شىن مانىندە جۇمەكەننىڭ قازاقستانى ءالى دە بولسا بولاشاقتا ەدى, بىراق اقىن قيالىنا وسىناۋ بوستان ەلىنىڭ سۇلباسى سونادايدان ەلەستەپ كورىنىپ تۇر ەدى. «بۇتاقتارىم – بيىكتە, تامىرلارىم – تەرەڭدە!» دەگەندە ونىڭ كەڭەستىك قازاقستاندى ەمەس, قازاقتىڭ قازاقستانىن, بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاندى بولجالداپ, استارلاپ ايتىپ تۇرعانىندا ءسوز جوق. «نەعىپ قانا كورمەدىڭ سەن وسى ۇيدەن, نامىسشىل ءبىر تىرشىلىكتىڭ بەينەسىن؟» دەيتىن جۇمەكەن ولەڭى ۇلكەن ورەدەگى, ەلدىك اۋقىمداعى ۇلتتىق نامىستى ايتادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءابىش كەكىلباەۆ تورەلىگىنە ءجۇگىنسەك, «انتيتوتاليتارلىق باعىت ەڭ العاشقى كىتابىنان باستاپ سوڭعى جازىلعان جىرلارىنا دەيىن جەلىسىن ۇزبەگەنى» ايداي اقيقات. ابەكەڭنىڭ جۇمەكەن شىعارماشىلىعىن تۇتاستاي العاندا «توتاليتارلىق استامشىلدىققا اتىلعان وق» دەپ تۇجىرۋى وتە ءادىل ءارى ءدال تاۋىپ ايتىلعان بەرەن باعا دەر ەدىك. وسى تەمىرقازىق نىسانا بارىنشا ۇلتشىل, ماحامبەتتەي نامىسكەر اقىننىڭ رۋحاني بەكزاتتىعىنىڭ, رۋحاني تاكاپپارلىعىنىڭ شىنايى سىر-سەبەبىن دە ايعاقتاپ, اشا تۇسكەندەي. اسىرەسە سوڭعى تۇياق سەرپەرى بولعان, ءوزى كوپ ءۇمىت ەتكەن جانە سول ءۇمىتىن اقتاعان اياۋلى كىتابى «مەنىڭ توپىراعىمدا» جۇمەكەننىڭ اقىندىق ءھام ازاماتتىق, كۇرەسكەرلىك تىنىسىنىڭ مولىنان اشىلعانىنا, ساۋلەدەي ساۋەلى جىرلار توككەنىنە قايران قالعاندايسىڭ.
جۇمەكەن قازاق توپىراعىنىڭ اسىل قۇنارىن قازاقتىڭ كۇيىنەن – ابىلدان, داۋلەتكەرەيدەن, دينادان, احمەت جۇبانوۆتان; قازاقتىڭ ونەرىنەن – شاكەن ايمانوۆتان تانىدى. ۇلتتىڭ كۇيلى كوكىرەگىن, مۋزىكالىق مۇرالى قازىناسىن قالتقىسىز ايالاعان «كۇي كىتابىن» كەلتىردى ومىرگە. شاكەن اعاسىنا ارناعان الدار كوسە تۋرالى پاروديالىق-اللەگوريالىق استارلى افسانالىق داستانى كەڭەس قوعامىنىڭ قانشاما قويىرتپاق قوياسىن اقتاردى, الداردان وتكەن الاياقتار, شىعايبايدان اسقان شىق بەرمەستەر كوممۋنيزم زامانىندا شىققانىن ءاشكەرە ەتتى. جۇمەكەننىڭ توتاليتارلىق قوعامعا قارسىلىعى, مىنە, وسىدان دا كورىنىس تاپقان ەدى. ال ەندى قارا تىرناعىنا دەيىن قازاق مۇراتىن كۇيتتەۋمەن كەلە جاتقان كلاسسيك جازۋشىمىز مۇحتار ماعاۋيننىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن ءۇش عاسىرعا تەرەڭدەتكەن اتاقتى «قوبىز سارىنى» مونوگرافياسىنداعى قازتۋعان, دوسپامبەت جىراۋلار تۋرالى تىرناقالدى ماقالالارىن 1965 جىلى العاش «لەنينشىل جاسقا» باستىرىپ, جارياعا جول اشقان جانە جۇمەكەن بولۋى تەگىن بە. بۇل دا ونىڭ ۇلت مۇراتى دەگەندە ىشكەن اسىن جەرگە قويار جانكەشتىلىگىن بايقاتادى.
انىقتاي سارالاپ, اڭداي زەردەلەگەنگە ماحامبەت پەن ماعجاننىڭ ازاتتىق رۋحىن ءپىشىنى بولەك, كۇرمەۋى ەرەك, كۇردەلى مازمۇنمەن ءارى ەشكىمگە ۇقساماس وزگەشە ءتۇر-سيپاتپەن جالعاستىرعان, وكتەم وتارشىلدىققا قارسى رۋح قارسىلىعىن وشىرمەي باققان ءباھادۇر شايىرىمىز دا جۇمەكەن ەكەن-اۋ. بۇل قادىرداعى, مۇقاعاليداعى جانە باسقا ارماندا كەتكەن ايتۋلى اقىندارىمىزداعى ءورشىل رۋحتى جوققا شىعارۋ ەمەس. بۇل – وسى كۇرەسكەرلىك قايسار رۋح جۇمەكەن شىعارماشىلىعىنىڭ وزەگى بولىپ ورىلگەندىگىن, ءسويتىپ كوركەم سۋرەتكەرلىگىن ماقساتتى ءھام مۇددەلى تۇردە تۇتاستاي قامتىپ جاتقانىن ايتۋ عانا. وسى رەتتە بار قازاقتى داعدارا جازداعان قياپاتتى شاعىندا «مەنىڭ قازاقستانىم» دەپ جىرلاتقان, بار قازاقتىڭ جۇرەگىن ءبىر لۇپىلمەن تىنىستاتقان جۇمەكەننىڭ پەشەنەسىنە جازىلىپتى. ءوندىر تالاپتىڭ ءوز كيەلى توپىراعىن, اينىماس تەمىرقازىعىن جازباي تانۋىنا سەبەپشىلىك شاراپاتىن تيگىزگەن ءار سالاداعى قازاق رۋحىنىڭ قازىعىنداي جانداردى دا ەسكە الماق ءلازىم. سول عايىپ ەرەن, قىرىق شىلتەندەي قىدىر جانداردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى تۇراتىنى – پەشەنەلى نەمەرەسىنىڭ جولىن ءبىرىنشى بولىپ اشقان ناجىمەدەن قارت ەدى. قازاقتىڭ سۇڭعىلا كوكىرەك قاسيەتتى قارا شالى كوز جۇمار الدىندا اتادان قالعان جالعىز تۇياق جۇمەكەنىنە اۋىلداعى بوقتاشاعىنا بايلانىپ قالىپ قويماي, بولاشاعىنا اتتانۋدى, الماتىعا اتتانۋدى ءۇش قايتارا بۇيىرىپ اماناتتاپتى. نەمەرەسىنىڭ ەرەكشە تالايىن تاپ باسىپ تانىعان اۋليە اتاسىنىڭ بۇيرىق اماناتى بولماعاندا ەكى شەشە مەن ەكى قارىنداسىنا قارايلاپ, اۋىلدا قالىپ قويۋى كادىكتىگىن كەيىن جۇمەكەن ءوزى دە جوققا شىعارماعان.
ال ەندى اتاسىنىڭ اماناتىن ارقالاپ, الماتىعا كەلىپ سالى سۋعا كەتكەن ءبىر نالالى ساتىندە تاعدىر وعان تاعى ءبىر جەبەۋشى قىدىرى عۇبايدوللا ەرجانوۆتى جولىقتىرادى. بۇل جايدى دا جاي عانا كەزدەيسوقتىق دەۋگە ءداتىمىز جەتپەيدى. 1955 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە «لەنينشىل جاس» گازەتىندە: «قولىمدا, مىنە, جولداما, جارق ەتتى سول ءبىر ارمانىم, تۇرىڭدار, دوستار, قاتارعا, شاحتاعا مەن دە بارامىن» دەپ قاراعاندىعا شاحتەر بوپ كومىر قازۋعا, ءومىر تانۋعا اتتانۋىن دا بولجانباعانىمەن, بولماي قويماس بەتبۇرىسقا بالايمىز.
سونىمەن, جۇمەكەننىڭ الاش رۋحانياتىنداعى ايماڭداي جولى باستالادى. سول جول جاس كەنشىنى قاراعاندى كوركەمونەرپازدارى قاتارىندا ءماسكەۋگە اكەلىپ, كرەملدە پارتيا سەزى دەلەگاتتارى الدىندا دومبىرا تارتىپ, ءان سالدىردى. قازاق ورەنىنىڭ وسىنداي ونەرىن كومىردىڭ استىندا قور قىلىپ تۇنشىقتىرماۋعا جان سالعان تاعى ءبىر مىقتى قازاق – كەنشىلەر كاسىپوداعىنىڭ جەتەكشىسى اۋكەباي كەنجين بولىپ شىقتى. بۇل 1956 جىلدىڭ كۇزىنە سالىم. جۇمەكەندى الدا الماتى كۇتىپ تۇردى. الدا – عاشىق جارى ءناسىپپەن قاۋىشۋ. الدا – قازاقتىڭ عاجايىپ سازگەرى ءشامشىمەن تابىسۋ. الدا – الاش گيمنىنە اينالار, ىزعارلى جەلتوقساندا قازاقتىڭ قايسار رۋحى بولىپ قالىقتار «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى. الدا قازاق ادەبيەتىنىڭ, قازاق پوەزياسىنىڭ شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلار «جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ» اتتى اق سارايلى, الۋان قازىنالى جۇمباق الەم جاتتى. الدا جۇلدىزى جارقىرار جۇمەكەننىڭ قازاقستانى, قازاقتىڭ قازاقستانى تۇردى. ءبىر وكىنىشى, وسى ازات تا عاجاپ قازاقستاندى اقىن كوڭىلىمەن سەزسە دە, كوزىمەن كورمەي كەتتى.
...جاسىندا جۇمەكەننىڭ اقبوز اتى بولىپتى. اتاسى باپتاپ مىنگىزگەن ءباسىرە اتى. ەر-تۇرمانى كەلىسكەن, ءابزەلى ادەمى. م ۇلىك اپاسىنىڭ شەبەر قولىنان شىققان, قۇستاڭدايلاپ اق كيىزبەن ادىپتەلگەن قىزىل جيەكتى, تەبىنگىسى قىلدان ەسىلگەن شاشاقتى شىلبىرى, اق جىلانباس تاعىلعان جۇگەنى مەن قايىس قۇيىسقانى كوز تارتادى. وسى اقبوزىنا مىنگەن بوزبالا جۇمەكەن سۇيگەن قىزى ءناسىپتىڭ ءۇيىنىڭ الدىنا كەلەدى. اپپاق كيىنگەن اقىن بالا اقبوزدىڭ ۇستىندە. اتقان تاڭداي ادەمى سۋرەت.
ەكى ايدان كەيىن ءدال وسى كورىنىستى تۇسىمدە كوردىم, دەيدى ءناسىپ اپاي. اقبوز اتقا مىنگەن جۇمەكەن جورعانىڭ ءتورت اياعىن ءتورت جاقتا تايپالتىپ بۇلتتىڭ ۇستىندە ءجۇر. جۇرەگىم اتقاقتاپ سوقتى. كەرەمەت قۋانىش, جاقسىلىق بولادى دەپ جورىدىم. وسىنداي ءتۇس كورگەنىمدى جۇمەكەنگە حاتپەن جازىپ جىبەردىم. كەيىن ات كورسەم جىلايتىن بولدىم. ون التى جاسىمدا كورگەن ءتۇس. ايداي كەلدى. جۇمەكەننىڭ ەسىمى قازاقتىڭ ەلىمەن, ءوزىنىڭ قازاقستانىمەن بىرگە. ەلباسى قايدا بارسا, جۇمەكەننىڭ ولەڭى ول كىسىمەن بىرگە ءجۇر.
ءيا, ءناسىپ اپايدىڭ ايتۋى راس. اقىن ارمانى ورىندالدى. اقىننىڭ اقبوز اتى اقشا بۇلتتاردىڭ اراسىندا اعىپ بارادى. جۇمەكەننىڭ قازاقستانى شادىمان شاتتىقپەن تويىن تويعا ۇلاستىرۋدا. جۇمەكەننىڭ ولەڭى, ءوزى ايتقانداي, قازاعىنىڭ باقىتى ءۇشىن كۇرەسۋدە.
جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى, قورعانبەك امانجول.