ەنشىمىزگە بۇيىرعان ەرەن باقىت

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن ءسوزى

قىمباتتى وتانداستار!

بار يگىلىگىمىزدىڭ باستاۋى بول­عان قۇتتى تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىل تولدى! بۇل – بايتاق ەلىمىز ءۇشىن تەڭ­دەسى جوق تاريحي كۇن! بابالار اڭ­سا­رىن اقيقاتقا اينالدىرعان ەلىمىز ءۇشىن ۇلان-اسىر توي! ەندەشە, بارشاڭىزدى ۇلىس­تىڭ ۇلى كۇنىمەن – تاۋەلسىزدىك مە­رەكەسىمەن شىن جۇرەكتەن قۇت­تىقتايمىن!!!

ارداقتى الەۋمەت!

ءبىز التىن تاققا وتىرعان اسقاق داۋىرلەردى دە, وزگەنىڭ بوداۋىندا بولعان كەر زاماندى دا باستان كەش­كەن ەلمىز. سوندىقتان حالقىمىز ازاتتىق رۋحىن تەرەڭ سەزىنىپ, جان-جۇرە­گىمەن تۇسىنە بىلەدى. بىرلىگى كەتىپ, بەرەكەسى قاشقان حالقىمىز «اقتابان شۇبىرىن­دى, القا كول سۇلامادا» قىناداي قىرىلعان. الاساپىران زاماندا اعاي­ىن­نىڭ الاۋىزدىعىنان باسىنا بۇ­عا­لىق ءتۇسىپ, بۇلت ۇيىرىلگەن بۇلدىر كۇندەر ورنادى. سوندىقتان دانىشپان اباي «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قي­قىم, مىنەكي بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن؟» دەپ كۇڭىرەندى. بىراق, تاعدىردان تالاي تەپە­رىش كورسە دە, حالقىمىزدىڭ رۋحى جاسىماعان. ازاتتىق – ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن اتالارىمىزدىڭ اسىل ارما­نى ەدى. ءبىز وسى اسقاق ارمانعا قول جەتكىزدىك. ەركىندىك اڭساعان قازاق حال­قى­نىڭ ءورشىل مىنەزى, نامىستى جا­نى­عان جاستار بۇلقىنىسى جەل­توق­ساندا جانارتاۋداي جارق ەتىپ, جاڭا تاريحىمىزعا ەلەۋلى ءىز قالدىردى. جاستار جۇرەگىنە جارا سالعان جەلتوقسان كۇندەرىن جۇرت جا­دىندا ماڭگى قالدىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن شارالار اتقارىلدى. قىرشىننان قيىلىپ, جەل­توق­ساننىڭ سيمۆولىنا اينالعان قاي­رات رىسقۇلبەكوۆكە «حالىق قا­ھارمانى» اتاعى بەرىلدى. استانا, الماتى جانە ەلىمىز­دىڭ بارلىق ىرگەلى قالالارىندا جەل­توقسان اتىنداعى كوشەلەر بار. الماتىدا ەسكەرتكىش اشىلدى. زارداپ شەككەندەرگە ءتۇرلى قولداۋ كورسەتىلۋدە. بوستاندىقتى باعالاۋدان, ازات­تىقتى ارداقتاۋدان, تاۋەلسىزدىككە ءتاۋ ەتۋدەن ارتىق باقىت جوق. تاۋەلسىزدىك – تاۋەكەل ەتكەننىڭ عانا تاعدىرىنا بۇيىراتىن باقىت! ەگەمەندىك الۋ – وڭاي ەمەس, ال ەڭسەسىن تىكتەگەن ەل بولۋ ءتىپتى قيىن. ءبىزدىڭ الدىمىزدا تاۋەلسىز­دىك­تى قورعاۋ, تاتۋلىقتى ساقتاۋ, تۇ­راقتىلىقتى ورنىقتىرۋ سياقتى اسا كۇردەلى تاريحي ىستەر تۇر. بىزگە مىڭجىلدىقتار توعىس­قان الماعايىپ كەزەڭدە مەملەكەت قۇرۋ, ەل بولۋ مىندەتى جۇكتەلدى. كەلەر ۇرپاق الدىنداعى بۇل ۇلان-عايىر ىستەردى ءبىز ابىرويمەن اتقارىپ شىقتىق. دۇنيە ءجۇزى تاريحىندا ەشبىر مەملەكەت ازاتتىعىنىڭ العاشقى 20 جىلىندا وسىنشا قارقىندى ورلەۋ ۇلگىسىن كورسەتە العان ەمەس. بۇل – قازاقستاننىڭ ءسوزسىز موي­ىندالعان دارا دامۋ داڭ­عى­لى­نىڭ ايقىن كورىنىسى.

ارداقتى اعايىن!

باق باعالاعاننىڭ باسىندا تۇرادى, دەيدى. قاستەرلەي بىلمەسە, قاسيەتتىڭ دە قۇنى قالمايدى. كۇلتەگىن ۇستىنىندا «ەلدى تۇزەگەن, ءبارىن بەيبىت ەتكەن, ازدى كوپ قىلعان, كەدەيدى باي قىلعان, تاتۋ ەلگە جاقسىلىق قىلعان» دەگەن سوزدەر بار. وسىنىڭ ءبارى ماعان بۇگىنگى قازاق ەلى ءۇشىن ايتىلعانداي اسەر قالدىرادى. جۇلدىزدى جيىرما جىلدا ءبىز ەلدىڭ كوشىن اۋدارماي, شاڭى­را­عىن شايقالتپاي, ىرگەسىن بەكىتىپ, شە­كاراسىن زاڭ جۇزىندە شەگەلەدىك. مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىن نەگىزدەپ, التىن ارقاۋى ءۇزىلىپ قال­عان ەلدىك ءداستۇردى قايتا جالعاپ, ونى بەرىك ورنىقتىردىق. ەلتاڭبانى ايشىقتاپ, كۇن اس­تىندا التىن قىرانى قالىقتاعان كوك بايراقتى شارىقتاتىپ, ءان­ۇراندى شىرقاتتىق. جۇلدىزدى جيىرما جىلدا ۇلت­تى ۇيىستىرىپ, قايماعى بۇزىل­ماعان بەرەكەلى بىرلىك ورناتتىق. ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ءدىني تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن بىرەگەي قوعام قالىپتاستىردىق. ەلدىگىمىز ەڭسەلەنىپ, دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتاي­­لارىن وتكىزدىك. تاعدىردىڭ تالايىمەن الەمگە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قان­داس­تارىمىزدى قۇتتى قارا شا­ڭىراققا قايتا جينادىق. ءبىز الەمدىك ۇيلەسىمنىڭ, ەتنوس­تار اراسىندا جاراسىمنىڭ بىرەگەي ۇلگىسىنە اينالعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردىق. ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جويقىن قارۋدان ءبىرجولاتا باس تارتقان ەلىمىز بەيبىت­شى­لىكتىڭ بەلدەۋىنە اينالدى. ءبىز الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ جاعدايدا ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتتىق. كەتكەنىمiز كەلدى, كەمىسىمiز تول­دى, ۇلتتىق قۇندىلىق­تارى­مىز ۇلىقتالا باستادى.

قىمباتتى وتانداستار!

بارشاڭىز بىلەسىزدەر, قازاق­ستان حالقىن بىرىكتىرەتىن قۋاتتى قۇرال – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىز. جويىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان قا­زاق ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبە الىپ, تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە قايتا تۇلەدى. ءبىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مىڭ­نان اسا مەكتەپ تۇرعىزدىق. 1991 جىلى قازاق تىلىندە ءبىلىم العان شاكىرتتەر سانى 32 پايىز بولسا, ول كورسەتكىش بۇگىندە 85 پايىزدان استى. ەندى 2020 جىلى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن وتانداستاردىڭ ۇلەسىن 95 پايىزعا جەتكىزەمىز. بۇل مەجەگە ءبىز كەزەڭ-كە­زەڭ­مەن جەتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قازىر ەلدەگى وزگە ەتنوس وكىل­دە­رىنىڭ 30 مىڭنان استام بالالارى قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋدا. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاق حالقى – ۇلىستىڭ ۇيىتقىسىنا, قا­زاق ءتىلى – تۇتاس ۇلىستىڭ ورتاق ءتى­لىنە اينالدى. ارينە, ءتىل ماسەلەسى – ۋاقىت­تىڭ ەنشىسىندە. ساننىڭ ارتۋى, سانانىڭ ورنىعۋىمەن بارلىعى ءوز ورنىنا كەلەدى. بۇل ورايدا, ءبىزدىڭ باستى باي­لىعىمىز – ەل بىرلىگى ەكەنىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك! ەلىمىز قۋاتتى بولسا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعى دا سون­شالىق شۋاقتى بولماق. دۇنيەدە قازاق دەگەن ەل باردا قازاق ءتىلى ماڭگى جاساي بەرەدى!!! تاۋەلسىزدىك ارقىلى مادە­ني­ە­تى­­مىز قۇلاشىن كەڭگە جايىپ, قار­قىندى دامۋعا زور مۇمكىندىك الدى. مەنىڭ تاپسىرماممەن باستال­عان «مادەني مۇرا» باعدار­لا­ماسى بۇعان ۇلكەن سەرپىن بەردى. شەت ەلدەردەن قازاقتىڭ تا­ريحى مەن مادەنيەتىنە قاتىستى بەس مىڭنان اسا قولجازبالار مەن كوشىرمەلەر اكەلىندى. سونىڭ ءبارى ەل يگىلىگى مەن مەم­لەكەت مۇددەسى ءۇشىن, ەڭ باس­تىسى, قازاق حالقى ءۇشىن ات­قا­رىلۋدا. وسى جىلداردا كوپتەگەن تاريحي جادىگەرلەر تابىلىپ, 700-دەن استام تاريحي ەسكەرتكىشتەر قال­پىنا كەلتىرىلدى. قازاقتىڭ مىڭ ءانى, قازاقتىڭ مىڭ كۇيى جارىققا شىقتى. قازاقتان شىققان كەمەڭ­گەر­لەردىڭ كىتاپتارىن اۋدارتىپ, قايتا شىعاردىق. بۇل ءبىزدىڭ قا­زاقتى دۇنيە جۇزىنە پاش ەتۋ ءۇشىن, ەلىمىزدىڭ دانا تۇلعا­لا­رى­نىڭ بار ەكەندىگىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن جاسالعان بولاتىن. ەگەمەندىك ارقىلى اتا ءدىنىمىز وركەن جايىپ كەلەدى. ءبىز تاۋەلسىزدىك جوق جەردە ءدىننىڭ دە بولمايتىنىن تاياۋ تا­ريحىمىزدان جاقسى بىلەمىز. وسى ورايدا تاريحقا جۇگىنىپ, ءبىر ءجايتتى ەسكە سالعىم كەلەدى. ءدىننىڭ دىڭگەگى – داستۇرمەن بەرىك. وزگەنىڭ قاڭسىعى بىزگە تاڭ­سىق بولا المايدى. ءبىزدىڭ عاسىرلار بويى قا­لىپ­تاسقان ونەگەلى سالتىمىز, ءداستۇر­لى قالپىمىز, اتا-بابامىزدان قال­عان ايقىن باعىتىمىز بار. سول جولمەن جۇرگەن ابزال. ەلدى بىرلىككە باستاعان ابىز­دار مەن جىراۋلاردىڭ قازىرگى جالعاسى – زيالى قاۋىم وكىلدەرى بولىپ سانالادى. بۇگىنگى قوعامدا تاۋەلسىزدىك ساناسىن ورنىقتىرۋ – وسى زيالى قاۋىمنىڭ قاستەرلى بورىشى. ارقالى اقىندار ازاتتىقتى جىرلاپ, جازۋشىلار ەگەمەندىكتى ارقاۋ ەتۋى قاجەت. بابالارىمىز «ەگەمەن بولماي ەل بولماس» دەپ جىرلاعانداي, ءبىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتەن اسقان تاقى­رىپ بولماۋى كەرەك. تاۋەلسىزدىك سانامەن بىرگە ەلشىل مۇددە, مەملەكەتشىل مۇرات نىعايادى. ءبىزدىڭ جاسامپاز تاريحىمىز­دى ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى ماقتان ەتۋگە ءتيىس. جۇلدىزدى جيىرما جىلدا ءبىز قۋاتتى ەكونوميكا قۇرىپ, قار­قىن­دى دامىتتىق. ءبىز ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا­لىق ءىرى جوسپارلار جاساپ, ىرگەلى باعدارلامالار قابىلداپ, ونى ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. جۇلدىزدى جيىرما جىلدا ءبىز استانامىزدى الاتاۋ باۋرايىن­داعى ارۋ الماتىدان ارقاداعى اقمولاعا كوشىردىك. ازاتتىقتىڭ التىن قازىعىن­داي اسقاق استانا از جىلدا جا­ھاندىق باستامالارعا جول سالا­تىن اقجولتاي قالاعا اينالدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ءبىز ەۋ­روپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تىزگىنىن تمد جانە ازيا ەلدەرى ىشىنەن ال­عاش رەت قولعا الدىق. الەمدىك دەڭگەيدەگى مۇنداي مارتەبەلى ميسسيا قازاق بالاسىنا بۇرىن-سوڭدى سەنىپ تاپسىرىلىپ كورگەن ەمەس ەدى. ۇيىمنىڭ مىڭجىلدىقتاعى ال­عاشقى سامميتىندە ادامزات تاع­دىرى تارازىعا ءتۇسىپ, استانا رۋحى ىزگىلىك شۋاعىن شاشتى. وسىلايشا, ءبىز استانادا, ياعني قازاق تورىندە باتىس پەن شى­عىستى توعىستىرىپ, ازيا مەن ەۋروپانى جالعادىق. وسىنىڭ ءبارى – ءسىز بەن ءبىزدىڭ, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبە­گى ارقىلى ەنشىمىزگە بۇيىرعان ەرەن باقىت. سوندىقتان مەن بارشا وتان­داس­تارىما شىن جۇرەگىممەن ري­زا­شىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ازاتتىقتىڭ العاشقى ءتاي-ءتاي باسقان جىلدارىندا جانىمدا بو­لىپ, بىرگە قىزمەت اتقارعان سە­رىك­بولسىن ءابدىلدين, سەرگەي تەرەششەنكو, ەرىك اسانباەۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ جانە تاعى باسقا ازاماتتارعا بۇگىنگى مەرەكە كۇنى شىن جۇرەگىممەن ريزاشىلى­عىم­دى ايتىپ, ولارعا جاقسىلىق پەن دەنساۋلىق تىلەيمىن. وسى اسقار اسۋدا قالتقىسىز سەنىم ارتىپ, قاپىسىز امانات جۇك­تەگەن مەرەيلى حالقىما, ءمار­تەبەلى ەلىمە ولشەۋسىز ريزامىن! مەن ءۇشىن ەل سەنىمىن ارقا­لاۋدان ارتىق ابىروي جوق.

قادىرلى الەۋمەت!

قازاقستان حح عاسىردىڭ ايا­عىندا, بىرقاتار يمپەريالار كۇي­رەگەن تۇستا جاڭا مەملەكەت رەتىندە ىرگە تىكتەدى. الىپ يمپەريانىڭ ءبىرى – كە­ڭەس وداعى ءبىزدىڭ كوز الدى­مىزدا قيرادى. ءبىز ودان وراسان زور زارداپ شەكتىك. ماسەلەن, ۇلى داعدارىس اقش ەكونوميكاسىنا 29 پايىز كولە­مىندە زيان اكەلدى. كەڭەس وداعىنىڭ تاراۋى بۇ­رىن­عى كەڭەستىك ەلدەرىنىڭ ەكونو­مي­كاسىن 50 پايىزدان اسا قۇل­دىراتتى. كەڭەس قۇرامىنداعى 15 ەلدىڭ ىشىندە قازاقستان 13-ءشى ورىندى يەلەنەتىن ەدى. كوپشىلىك ءبىزدى ءوزارا تارتىسقا ءتۇسىپ جاتقان كەدەي ەل دەپ ەسەپتەيتىن. ەستەرىڭىزدە بولسا, 1998 جىلى بەلگىلى ساياساتتانۋشى زبيگنەۆ بجەزينسكي قازاقستاننىڭ ەۋرازيادا عانا ەمەس, ءتىپتى ورتالىق ازيانىڭ وزىندە ەلەۋسىز, بولا­شا­عى ب ۇلىڭعىر ەل ەكەنىن ايتقان ەدى. ال ەندى بيىل, 2011 جىلى ەۋروپا كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى يانگلاند مىرزا ەكەۋارا اڭگىمە كەزىندە بىلاي دەدى: «الەمنىڭ كەز كەلگەن تۇرعىنى قازاقستاننىڭ تەك وڭىردە عانا ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدە زور تابىسقا جەتكەنىن ايتا الادى». مۇنداي پىكىرلەردى ايتىپ ءجۇر­گەن ساياساتكەرلەر از ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىز ءۇشىن ۇلكەن باعا. قازىر حالىقارالىق ساراپشى­لار ءبىراۋىزدان قازاقستان – جەمىستى مەملەكەتتىك جوبا دەپ سانايدى. مەن مۇنىمەن تولىق كەلىسەمىن.

مەنىڭ قىمباتتى قازاقستاندىقتارىم!

قىمباتتى دوستار!

مەن سىزدەردى قازاقستان حال­قى­نىڭ ۇلىق مەرەكەسى – قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز­دى­گىنىڭ 20 جىلدىعىمەن قۇتتىق­تايمىن!!! بۇگىن ءبىزدىڭ نەدەن باستاعا­نىمىزدى ەسكە تۇسىرەتىن كۇن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دا­رىندا تۇرعىنداردىڭ 40 پاي­ى­زى كەدەيشىلىك شەگىندە ءومىر ءسۇردى. ءوندىرىس ونىمدەرى 1990 جىل­مەن سالىستىرعاندا 2 ەسە, ال اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ءۇش­تىڭ بىرىندەي دەرلىك تومەندەدى. 1995 جىلى ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقى 1991 جىل دەڭگەيىنىڭ تەك 35 پايىزىن قۇراسا, ال زەي­نەت­اقى تەك 29 دوللار بولدى. ينفلياتسيا 2 مىڭ پايىز دەڭ­گەيىنە دەيىن قۇلدىرادى. ءبىز ءتيىمدى ەكونوميكالىق جاڭ­عىرتۋلاردان باستادىق. ءبىزدىڭ قازاقستان جولى باعانى ىرىقتاندىرۋدان, ۇلتتىق ۆاليۋ­تانى ەنگىزىپ, بانك جۇيەسىن قۇرۋ­دان, مەملەكەتتىك مەنشىكتى جەكەشەلەندىرىپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەن نارىق­تىق قاتىناستارعا وتۋدەن باستاۋ الدى. مۇنىڭ مەنىڭ ەسىمدە ماڭگىلىك ساقتالعانىن ەسكە تۇسىرمەي تۇرا المايمىن. وسى جولدىڭ جۇلدىزدارعا با­عىت ۇستاعانىنىڭ نىشاندىق ءمانى بار. توقتار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇساباەۆ عارىشتى باعىندىرعان ءبىزدىڭ جەرىمىزدىڭ العاشقى ۇلدا­رى بولۋى ءۇشىن جەكە ءوزىمنىڭ قان­شالىقتى تاباندىلىق تانىتىپ, كۇش-جىگەر جۇمساعانىم ەسىمدە. ءبىز بۇكىل الەمنىڭ سەنىمىن يەلەندىك. ەلىمىزگە شەۆرون, بريتيش پەترولەۋم, ميتتال, دجەنەرال ەلەكتريكس, دجەنەرال موتورس سياقتى اسا ءىرى ينۆەستورلار كەلدى. 1999 جىلدان 2007 جىلعا دەيىن ءىجو-ءنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 10 پايىزدى قۇرادى. بۇل 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى ورىندالۋىنىڭ ال­عاش­قى ناتيجەلەرى بولاتىن. قازاقستان نارىققا ءوتۋدى تمد-نىڭ وزگە ەلدەرىنە قارا­عاندا تابىستى جۇزەگە اسىردى. تاۋەلسىزدىك ۋاقىتىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ نىسانى 35 ەسەدەن استامعا كوبەيدى. 1993 جىلعى 19 مىڭنان 2011 جىلى  675 مىڭنان استامعا دەيىن. ءبىزدىڭ 2 ميلليوننان استام ازا­مات­تارىمىز وسى سالادان جۇمىس تاپتى. سوڭعى ون جىلدا ەكونو­مي­كا­نىڭ وسى سەكتورىنىڭ وندىرگەن ءونىمى 20 ەسە ءوسىپ, شامامەن 7 تريلليون تەڭگەنى قۇرايدى. وسى جىلى بيزنەستى جۇرگىزۋ جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك بانك رەيتينگىندە قازاقستان تمد-نىڭ بارلىق ەلدەرىن سوڭىندا قالدى­رىپ, قۇرمەتتى 47 ورىن الدى. ۇلتتىق بانكتىڭ جيىنتىق رەزەرۆى ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن قوسا العاندا 80 ميلليارد دوللارعا جاقىنداپ كەلەدى. ەگەر 1993 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 700 دوللار بولسا, بۇگىندە ءبىز 11 مىڭ دوللاردان استام كورسەتكىشكە جەتىپ وتىر­مىز. بۇل – ءوسىم 16 ەسە دەگەن ءسوز! 1993 جىلى بىزگە ۇلتتىق ۆا­ليۋ­تامىزدى ەنگىزۋ قاجەت بولعان كەزدە ۇلتتىق بانكتىڭ قامتاما­سىز ەتەتىن قارجىسى بولۋى ءتيىس ەدى. بىزدە ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن 500 ميلليون دوللار دا بولعان جوق. ءبىز اقشانى باسىپ شىعارۋ ءۇشىن اعىل­شىن كومپانياسىنا تولەۋى­مىز قاجەت بولدى. ال بۇگىن – رەزەرۆىمىز شامامەن 80 ميلليارد دوللار. دۇنيەجۇزىلىك بانك كلاسسي­في­كاتسياسىنا سايكەس, ءبىز تابىس دەڭ­گەيى ورتاشادان جوعارى ەلدەر توبىنا ەندىك. دامۋدىڭ وسىنداي قارقىنى مەن ءومىردى قامتاماسىز ەتۋ كور­سەتكىشىنىڭ جاقسارۋى بۇعان دەيىن الەمدىك ەكونوميكادا ەشقاشان جانە ەشقايدا بايقالعان ەمەس. ءبىز قاشاندا وڭتۇستىك-شىعىس جولبارىستارىنان ۇلگى الىپ كەلدىك. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيادا ەگە­مەن دامۋدىڭ العاشقى 20 جى­لىندا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو بار-جوعى 3 ەسە, مالايزيادا – 2 ەسە, سينگاپۋردا – 4 ەسە, ۆەنگريادا – 5 ەسە, پولشادا 4 ەسە ءوستى. ال, بىزدە – 16 ەسە. بريتان ماماندارىنىڭ باعام­داۋى بويىنشا, ءححى عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىنداعى ەڭ ىرعاقتى 25 ەكونوميكا ىشىندە قازاقستان تەك الدىنا قىتاي مەن كاتاردى عانا جىبەرىپ, ءۇشىنشى ورىندا تۇر. 2006 جىلدان ءبىز بالالى وتباسىلارىن قولداۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن ەنگىزدىك. ماسەلەن, ەگەر 2003 جىلى ەلىمىزدە 250 مىڭ بالا دۇنيەگە كەلسە, 2010 جىلى جاڭا تۋعاندار سانى 360 مىڭنان استى. بۇگىندە قازاقستان حالىقارا­لىق ستاندارتتار بويىنشا دامى­عان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بار ەلدەر توبىنا كىرەدى. تەك سوڭعى 10 جىل بەدەرىندە عانا ءبىلىم بەرۋگە شىعىندار 9 ەسە ءوسىپ, 100 ميلليارد تەڭگەدەن 900 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن جەتتى. ءبىز تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ مىڭداعان جاس قازاقستاندىق شەت ەلدەردە وزىق ءبىلىم الىپ, بۇگىندە ءوز ەلىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن بىرەگەي «بولاشاق» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىردىق. جاستارىمىز وقۋلارىن جالعاس­تىرۋدا. ەلىمىزدە يننوۆاتسيالىق ين­تەللەكتۋالدىق مەكتەپتەردىڭ جەلىسى قۇرىلدى. ولار 20 بولسا, كوپ­شىلىگى قازىردىڭ وزىندە پايدا­لانۋعا بەرىلىپ ۇلگەردى. وزگەرىستەردىڭ فلاگمانى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بولدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەردى. 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قار­جىلاندىرۋ كولەمى 107 ەسە ءوسىپ, ۇستىمىزدەگى جىلى 640 ميلليارد تەڭگەدەن استى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوز­دەرى­نىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن ءبىر جارىم ميلليوننان استام قازاقستاندىق جاقسارتتى. تەك 2005-2007 جىلدارى عانا 17 ميلليون شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي سالىندى. تەگىندە, ءبىز ۇلەستىك قاعيدات بوي­ىنشا تۇرعىن ءۇي سالعانداردىڭ قاتەسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى موي­نى­نا العان بىردەن-ءبىر ەل بولىپ تابىلامىز. وسى جىلى ءبىز ال­دانعان ۇلەسكەرلەردىڭ پاتەرلەرىن قايتارۋدى تولىقتاي اياقتادىق. 2003 جىلى قابىلدانعان دا­مۋ­دىڭ 2003-2015 جىلدارعا ار­نال­عان يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق ستراتەگياسى ءبىزدىڭ ەكونو­مي­كامىزدى ءارتاراپتاندىرۋ با­عى­تىنىڭ باستاۋى بولدى. 2010 جىلدان ۇدەمەلى ين­نو­ۆا­تسيالىق يندۋستريالاندىرۋدىڭ كەزەڭى باستالدى. ەگەر 90-شى جىلداردىڭ با­سىندا ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى بار-جوعى 0,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇراسا, 2011 جىلى ول 12 تريلليون تەڭگەگە جەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جال­پى ءونىم كولەمى سوڭعى 10 جىلدا 4 ەسە ءوستى. مەن ەلىمىزگە وسى مەرەيتويلى جىلى رەكوردتىق ءونىم – 30 ميلليون تونناعا جۋىق استىق سىي­لاعان اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە ەرەكشە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرۋگە ءتيىسپىز عوي دەپ ويلايمىن! ەسكى ولشەم بويىنشا بۇل 2 ميلليارد پۇتقا جۋىق. 1990 جىلى قازاقستان باسقا ەل­دەرگە ەشتەڭە ەكسپورتتاعان جوق. بۇگىندە قازاقستان ەكسپورتى 75 ميلليارد دوللاردان اسادى. ونىڭ ۇستىنە وڭدەۋشى ونەركا­سىپ ەكسپورتىنىڭ كولەمى 21 ميلليارد دوللاردى قۇراسا, قازاق­ستان ونىمدەرى الەمنىڭ 126 ەلىنە بەلگىلى. يندۋستريالىق ساياساتتىڭ ءنا­تي­جەسى سول, وڭدەۋشى كاسىپ­ورىن­نىڭ دايىن ءونىمى قازىردىڭ وزىندە الەمدىك رىنوكتا ءوزىنىڭ ورنىن تاۋىپ ۇلگەردى. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلا­ما­سى­نىڭ ارقاسىندا تەك سوڭعى 2 جىلدا 350-دەن استام ءتۇرلى ءون­دى­رىستەر پايدالانۋعا بەرىلدى. وسى­مەن ءبىز ادامدار بۇرىنعىعا قارا­عاندا اناعۇرلىم كوپ اقشا تا­با­تىن 200 مىڭ بىلىكتى يندۋس­تريالىق جۇمىس ورنىن قۇردىق. 2015 جىلعا دەيىن شامامەن وسىنشا جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ, وسىنشا جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ كەرەك. ءبىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مۇناي ءوندىرۋدى 3 ەسەدەن استامعا ارتتىردىق. بۇگىندە كومىر سالاسى ەل ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 78 پايى­زىن قامتاماسىز ەتەدى. ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا ستراتەگيالىق ورىن الا وتىرىپ, ءبىز ءتيىمدى ترانزيت الەۋەتىنە يەمىز. قازىر بىرەگەي «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ءترانزيتتى ءدالىزىن جۇزەگە اسىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. وسى جىلى ءبىز 2 700-ءدىڭ  1000 شاقى­رىمىنان استامىن سالاتىن بولا­مىز. تراسسالار قۇرىلىستارىندا 50 مىڭ ادام جۇمىس ىستەپ ءجۇر. الداعى جىلى ءبىز بۇل جولدى قىتاي شەكاراسىنان رەسەي شەكاراسىنا دەيىن اياقتايمىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بار­لى­عى ءبىر جارىم مىڭ شاقىرىم­نان استام تەمىر جول تارتىلدى. 40 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوموبيل جولدارى سالىندى جانە جوندەلدى. ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدا ءبىز ەش­قاشان وسىنشاما ينفراقۇرى­لىم­دىق نىسانداردى سالعان ەمەس­پىز. بۇل جولدار, تەمىر جول ستان­سالارى مىڭداعان ادامعا جۇمىس بەرىپ, ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى كوپتەگەن ەسە ۇلعايادى. ءبىز اشىق ىرىقتى ەكونوميكا مەن دەموكراتيالى ساياسي جۇيە قۇردىق. ءبىز قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە تۇبەگەيلى رەفورمالار جۇرگىزۋدە­مىز. الەمدىك قوعامداستىق ءبىزدىڭ كوررۋپتسيامەن دايەكتى كۇرەسىمىز­دى اتاپ كورسەتىپ وتىر. سوڭعى 3 جىلدا قازاقستان الەمدىك كوررۋپتسياعا قارسى رەيتينگتە ءوزىنىڭ كورسەتكىشىن 45 پو­زيتسياعا جاقسارتتى. بۇل – تمد-داعى ەڭ وزىق ناتيجە. ەلىمىزدە پارلامەنتاريزم مەن كوپپارتيالى جۇيە جۇمىس ىستەسە, 5 مىڭنان استام ۇەۇ قۇرىلعان, شامامەن 2,7 مىڭ باق شىعادى. بار-جوعى 20 جىلدا ءبىز ۇلى مۇرا – قۋاتتى مەملەكەت, جاڭا ەكونوميكا, ءبىرتۇتاس قوعام قۇر­دىق. ءبىز جاڭا ەلوردامىز – استانا­نى, ەۋرازيانىڭ جاڭا عاجايىبىن سالدىق. استانا بىرىكتىرۋشى يدەيا, مەم­لەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, مادە­ني جانە ساياسي ءومىرىنىڭ ەپيتسەنترى بولدى. ءبىزدىڭ ەلوردامىزدا ەقىۇ-نىڭ تاريحي ءسامميتىن وتكىزۋ الەم­دىك ساياساتتى «استانا رۋحى­نىڭ» جاڭا تۇسىنىگىمەن بايىتتى. ەگەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەسىگى الماتى بولسا, استانا – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدىڭ بەسىگى. ءبىزدىڭ ءبارىمىز, وسى زالدا, تەلەديدار ەكراندارىنىڭ الدىندا وتىرعاندار, وسى مەرەكەلى كۇن­دە­رى جۇمىس ىستەيتىندەر – دي­قان­دار مەن ۇلان-عايىر دالاداعى قوي­شى­لاردان زەرتحانالارداعى عا­لىم­دارعا دەيىنگى, شەكاراشى­لار­­دان مەتاللۋرگتەرگە, مۇعا­لىم­دەر­گە, دارىگەرلەر مەن قۇ­رىلىسشى­لارعا دەيىنگى بارلىق قازاقستان­دىقتار ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن وزدەرىنىڭ جۇرەكتەرىن, جاندارىن, بارلىق كۇشتەرىن سالدى. مەن بارلىق قازاقستان ازا­مات­تارىنا قولداۋلارى, سەنىمدەرى مەن توزىمدەرى, وتان جولىنداعى شارشاۋسىز ەڭبەكتەرى ءۇشىن ري­زامىن! بۇگىن ءبىز جەتىستىكتەر تۋرالى ايتامىز. بىراق ءالى دە شەشىلمەگەن مىندەتتەر بار. ءبىز ولاردى ورىنداۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن بو­لامىز. بۇعان يندۋستريالاندىرۋ مەن جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ باعدارلامالارى باعىتتالعان. وسىلايشا ءبارىمىز بىرلەسىپ, ەلىمىزدەگى بارشاعا جاقسى بولۋى ءۇشىن بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, ءبىزدى بولاشاقتا كۇتىپ تۇرعان جاڭا بيىكتەردى باعىندىراتىنىمىزعا سەنىمدىمىن!

قىمباتتى وتانداستار!

ءححى عاسىر بۇكىلالەمدىك ار­حيتەكتۋرانى قوزعالىسقا ءتۇسىردى. بىرىنشىدەن, تاياۋداعى 10-15 جىلدا الەمدى جاڭا تەحنولو­گيالىق توڭكەرىس كۇتۋدە. بۇل – جاڭا جۇزجىلدىقتاعى ەڭ باستى سىن-قاتەر. ەكىنشىدەن, تۇبەگەيلى وزگەرىس­تەر جاڭا ەكونوميكالىق الەم قۇ­رى­لىسىنىڭ نەگىزدەرىن ايقىندايدى. الەم جاھاندىق دەپرەس­سيانىڭ شەگىندە تۇر. الەمدىك ەكونوميكانىڭ تىكەلەي جوعالتقاندارىنىڭ ءوزى عانا تريلليونداعان دوللارمەن ەسەپتەلەدى. ەشكىمنىڭ دە جاھاندىق اپات­تىڭ اساۋ تەڭىزىندە موپ-موماقان كەمەجاي بولىپ قالا المايتىنى انىق. بۇل ەۋروپادان جانە باسقا دا ەلدەردەن بايقالادى. ءبىزدى دە وڭاي ەمەس كەزەڭ كۇتىپ تۇر. ۇشىنشىدەن, ءححى عاسىردا الەم اشتىق پەن ەپيدەميا, تازا سۋ مەن قۇنارلى جەر جەتىسپەۋشىلىگى قاتەرلەرىنەن قۇتىلا الماي­دى. بۇل جاعدايلار تۇرعىندارى تەز ءوسىپ وتىرعان وڭىرلەر ءۇشىن شىندىق بولسا, مۇنىڭ بىزگە دە قاتىسى بار. مەن مۇنى ەگجەي-تەگجەيلى اي­تىپ وتىرعان سەبەبىم, الداعى ونجىلدىق بۇكىل الەم ءۇشىن كۇردەلى بولادى. ءبىز كەز كەلگەن قيىندىقتارعا دايىن بولۋعا ءتيىسپىز.

قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار!

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون­جىل­دىعىندا ءبىز مىقتى ەكونو­مي­كا مەن كۇشتى مەملەكەت قالىپ­تاستىردىق. ەكىنشى ونجىلدىق ءوسىم مەن كۇش جيناقتاۋ كەزەڭى بولدى. ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى ون­جىل­­دىقتار ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن العا تاريحي سەكىرىس ءداۋىرى بولۋى ءتيىس. ءبىز بارلىق ماقساتتارىمىزعا قول جەتكىزىپ, «قازاقستان – 2030» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدى لايىقتى اياقتايمىز. بارىنشا اشىق ايتايىن. قازاقستان عاسىرلار بويى وركەندەي بەرە مە نەمەسە ۋاقىت ماڭگىلىگىندە بار بولعانى جارىق مەتەور بولىپ قالا ما دەگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتۇبىرلى ديلەمماسى ءدال وسى كەزەڭدەردە شەشىلەدى. مەن وسى زالدا وتىرعاندار­دىڭ ءبارىنىڭ, بارشا قازاق­ستان­دىقتاردىڭ جاراتۋشىنىڭ ءبىزدىڭ يىعىمىزعا سالعان وراسان زور اۋىرتپالىعىن مەنىمەن بىرگە سەزىنگەنىن قالايمىن. بىزگە ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى قازىرگى ۋاقىتتا جانە بولاشاقتا قانداي بۇلاقتاردىڭ قورەكتەندى­رەتىنىن جانە نىعايتاتىنىن ناقتى ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور. ءبىرىنشى. ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى­مىزدىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى جانە ونى نىعايتۋدىڭ شارتى –  حالىق­تار بىرلىگى. بۇل قۇندىلىق قازاقستان دا­مۋىنىڭ كەز كەلگەن ساتىسىندا ماڭىزعا يە بولماق. ەكىنشى. يندۋستريالاندىرۋ. ءبىزدىڭ الدىمىزدا پوستيندۋس­تريالىق الەمنىڭ بەلسەندى بولىگى بولۋ جونىندە اسا جوعارى مىندەت تۇر. ءبىزدىڭ جاڭا يندۋستريالان­دىرۋ – تاۋەلسىزدىكتىڭ ماڭگىلىك قوزعالتقىشى. بۇگىندە قازاقستاندا ەلەك­تروني­كانىڭ, ماشينا جاساۋدىڭ, اۆياتسيا قۇرىلىسىنىڭ, لوكوموتيۆتەر مەن ۆاگوندار ءوندىرىسىنىڭ, قۇرىلىس يندۋسترياسىنىڭ جاڭا سالالارى مەن ەلىمىزدە بۇرىن ەشقاشان بولماعان باسقا دا سالالار قۇرىلۋدا. جاڭا يندۋستريالاندىرۋ –  جاڭا عاسىردىڭ كەڭ اۋقىمدى ءور­كەنيەتتى جوباسى. بۇكىل حالىق وسى جوبانىڭ قاتىسۋشىسى بولۋى ءتيىس. ءۇشىنشى. يننوۆاتسيالار. بۇل ەكونوميكانى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قوعامنىڭ باسقا دا بارلىق سالالارىن قامتيتىن تاريحي جۇيە. بۇل ءححى عاسىرداعى الەمدىك دامۋدان قالىپ قويماۋدىڭ ءبىر­دەن-ءبىر جولى. سوندىقتان مەن قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ جول كارتاسى – «ءجۇز يننوۆاتسيا» باع­دارلاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندىم. بىزگە ءوندىرىستى, عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدى ماڭگىلىككە جىمداس­تىرۋ قاجەت. بىزدە ول ءۇشىن قاجەتتىنىڭ ءبارى بار. ءبىز تەڭدەسى جوق عىلىمي-تەح­نولوگيالىق بازا قۇردىق. ءبىز كەز كەلگەن عالىم ءوزىنىڭ جاساعاندا­رىن اقىرىنا دەيىن جەتكىزە الا­تىن بۇكىل قازاقستان بويىنشا ورتالىقتاندىرىلعان زەرتحانالار قۇردىق. بىزدە عالىمداردىڭ وندىرىسكە ەنگىزۋدى كۇتىپ تۇرعان تالدامالا­رى, يننوۆاتسيالىق جوبالارى بار. يننوۆاتسيالىق دامۋ – قا­زاقستاندىق بارىستىڭ بولا­شاق­قا ارشىندى سەكىرىسى. ءتورتىنشى. ءبىز وڭىرلىك جانە جاھاندىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس­تەرگە بەلسەندى قاتىسپايىنشا ءححى عاسىردا قازاقستاننىڭ شى­نايى تاۋەلسىزدىگى بولماق ەمەس. ينتەگراتسيا – بولاشاققا اپا­را­تىن كۇرەجول. ول – قازاقستاندىق بيزنەس پەن بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ورا­سان زور مۇمكىندىكتەر. ەكو­نومي­كالىق تۇيىقتالعان ەلدەردىڭ بولاشاعى جوق. ول – ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىز بەن تۇتاستىعىمىزدىڭ سەنىمدى حالىقارالىق كەپىلدىكتەرى. ول – وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتىڭ بار­لىق ولشەمدەر بويىنشا العان­داعى بەرىك ارقاۋى. جاھاندىق الەمدە ەگەر ونىڭ كورشىلەرى كەدەي, تۇراقسىز جانە تاۋەكەلدەرگە بەيىم بولسا, بىردە-ءبىر ەل ءوز بولاشاعىنا سەنىمدى بولا المايدى. ەۋرازيالىق وداق تۋرالى مە­نىڭ يدەياما دا ءدال وسى كوزقاراس­تار نەگىز قالادى. بۇگىندە ول ومىردە جۇزەگە اسى­رىلۋدا. بەك ارقاسىندا قازاقستان ءوزى­نىڭ گەوەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ قۇرلىقتىق شەكتەۋلىلىكتەن قارا ءۇزىپ شىعادى. ءبىز رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك كولىك ينفراقۇرىلىمىنا جەڭىل­دىك­تى جاعدايدا قول جەتكىزەتىن بولامىز, ءىس جۇزىندە باتىستا – ەۋرووداق شەكارالارىنا, شى­عىستا جاپونيا مەن ازيا-تى­نىق مۇحيت قوعامداستىعىنىڭ باسقا دا ەلدەرىنىڭ رىنوكتارىنا شىعامىز. ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز ءبىز ارقى­لى قىتايدىڭ ۇلكەن رىنوگىنا شىعاتىن بولادى. بەسىنشى. بۇرىن دا بىرنەشە رەت ايتقانىمداي, ءادىل الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ءادىل جۇيەسى, ءادىل جاستار جانە تۇرعىن ءۇي ساياساتى – قازاقستاندىق دامۋدىڭ جاڭا كۇن ءتارتىبىنىڭ ماسەلەلەرى, مىنە, وسى­لار. سوندىقتان قوعامدى الەۋمەت­تىك جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى سترا­تەگياسىن ازىرلەۋ قاجەت. وندا ءبىر مەزگىلدە بولاشاق جوباسى بولۋعا ءتيىس باستى با­سىمدىقتاردى ايقىنداۋ قاجەت. بىرىنشىدەن, ول «ءومىر ساپا­سى-2030» جالپىۇلتتىق باعدار­لا­ماسى. وندا ءبىز ءار ادامنىڭ 5, 10 جانە 20 جىلدان كەيىن قول جەتكىزەتىن تۇرعىندار ءال-اۋقاتىنىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرىن بەلگىلەۋىمىز قاجەت. ول لايىقتى جۇمىس, قول­جە­تىمدى تۇرعىن ءۇي, ساپالى دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ. بۇل باعدارلامادا قارقىن الىپ كەلە جاتقان ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى سياقتى سىن-قاتەرگە جاۋاپ بەرۋ قاجەت. بۇگىندە اۋىل يندۋستريا­لاندىرۋ جولىنا كوشۋدە. جاستار سوندا ورنىعۋى ءتيىس. بۇل جاستارعا جۇمىس بەرىپ, قولداۋ كورسەتۋ قاجەت. ال جەدەل ءوسىپ كەلە جاتقان قالالارعا وقۋعا جانە جۇمىس ىستەۋگە باراتىن جاستار ءۇشىن تۇر­عىن ۇيمەن, جۇمىسپەن قامتاما­سىز ەتۋدىڭ, ءبىلىم بەرۋ مەن مە­ديتسينالىق قىزمەتكە قولجەتىم­دىلىكتىڭ ناقتى جوبالارى قاجەت. ءبىز ونىمەن اينالىساتىن بو­لامىز. ەكىنشىدەن, ول – «دەنى ساۋ ۇلت-2030» جالپىۇلتتىق باعدارلا­ماسى. دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ مەديتسي­نالىق تەحنولوگيالارى مەن ين­فراقۇرىلىمىن دامىتا وتىرىپ, ءبىز قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتاتىن بولامىز. مىنە, بۇل سالاعا سالىنعان مول قارجىنىڭ ناتيجەسى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن ۇكىمەت جۇمىسىنا باعا بەرۋ كريتەريى دە وسى بولىپ تا­بىلادى. بىزگە دەموگرافيالىق ءوسىمنىڭ, جالپى, انا مەن نارەستە ءولىمى تومەندەۋىنىڭ, تۋدى ىنتالان­دىرۋ­دىڭ ءدال ەسەپتەلگەن پارامەترلەرى قاجەت. باعدارلامادا ەلدە دەنە شى­نىقتىرۋ مەن سپورتتى جانە ءبىز­دىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ سالامات­تى ءومىر سالتىن دامىتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى شارالارى قاراستىرى­لۋى ءتيىس. ۇشىنشىدەن, الەۋمەتتىك جاڭ­عى­رۋدىڭ شەشۋشى باعىتتارى – اقپاراتتىق قوعامنىڭ دامۋى. بىزگە «اقپاراتتىق قازاق­ستان-2030» جالپىۇلتتىق باعدار­لاماسى قاجەت. وندا ءبىز قوعامدى تولىقتاي كومپيۋتەرلەندىرۋ, اقپاراتتىق كە­ڭىستىكتى تسيفرلاندىرۋ مىندەتتەرىن قويۋىمىز كەرەك. قازاقستاندا ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ, ۇزدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ, ۇزدىك مەملەكەتتىك باسقارۋ, ۇزدىك ءادىل سوت بولۋى ءتيىس. جاڭا الەۋمەتتىك ستراتەگيا – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ يگىلىگى جونىندەگى مەنىڭ قامقورلىعىم. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بارلىق اتقارۋشى بيلىكتىڭ دە قامقور­لىعى بولۋعا ءتيىس. مەن ءوزىمنىڭ قازاقستان حالقى­نا جاڭا جولداۋىمدى وسى ماسە­لەگە ارناعالى وتىرمىن. ۇكىمەت پەن اپپاراتقا وسىن­داي ستراتەگيالىق قۇجاتتى دا­يىن­داۋدى باستاۋدى تاپسىرامىن.

قىمباتتى قازاقستاندىقتار!

ەندىگى ءسوزىمدى الەمدىك قوعام­داستىققا ارناسام دەيمىن. 2009 جىلدىڭ ەڭ باسىندا, داعدارىس قىزىپ تۇرعان شاقتا, مەن الەمدىك قارجى رەفورماسى تۋرالى باستاما كوتەردىم. «داعدارىستان شىعۋ كىلتى» جانە «بەسىنشى جول» اتتى ماقال­ا­لاردا مەن داعدارىسقا قارسى كوس­مەتيكالىق شارالاردىڭ الەمدى داعدارىستىڭ جاڭادان ۇستەمە­لە­نىپ كەلە جاتقان تولقىنىنان قۇت­قارا المايتىنىن ايتقان بولا­تىنمىن. وقيعالار بارىسى مەنىڭ ول ءسو­زىمدى راستادى. ازىرگە كونسەنسۋستىق نەگىزدە قابىلداۋعا بولاتىنداي الەمدىك داعدارىسقا قارسى جوسپاردى ەشكىم دە ۇسىنا الماي وتىر. وكىنىشكە قاراي, G20 جانە G8 پىشىندەرى تيىمسىزدىگىن كورسەتىپ وتىر, ولاردا ءتىپتى الەمدىك داع­دا­رىسقا قارسى جوسپاردى تالقى­لاۋ­دىڭ ءوزى دە باستالعان جوق. مەن الەم ءۇشىن داعدارىسقا قار­سى شەشىمدەر ىزدەۋگە قاتىسۋ­شى­لاردىڭ سانىن تۇبەگەيلى ۇل­عايتۋدى ۇسىنامىن. مەن جاڭا كوممۋنيكاتيۆتى الاڭقايدى «G global جوباسى» دەپ اتاۋدى ۇسىنامىن. ول برەتتون ۆۋد ەلەكتروندى جەلىلىگى ءتارىزدى ءومىر سۇرە الادى. ول ءۇشىن استانا ەكونومي­كالىق فورۋمى جۇمىس الاڭقايى بولا الار ەدى. قازاقستان يسلام ىنتىماق­تاس­تىعى ۇيىمى مەملەكەتتەرىمەن بىرگە, 2012 جىلى داعدا­رىس­قا قارسى بۇكىلالەمدىك كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جونىندە باستاما كوتەرەدى. وعان الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى قاتىسىپ, بۇۇ-نىڭ داعدارىسقا قارسى جوسپارى بولا الاتىنداي الەمدىك رەفورمالار جوسپارى­نىڭ جوباسىن قالىپتاستىرۋىنا بولار ەدى. ءبىزدىڭ ەگەمەن ەلىمىز وسى جىل­دار ىشىندە الەمدىك قوعامداستىق­تىڭ سەنىمدى ارىپتەسى بولا بىلگەندىكتەن دە مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنىڭ ءدال وسى مىنبەرىنەن باستاما كوتەرىپ تۇرمىن. بۇگىندە ءبىز يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن بۇكىلالەمدىك قوزعالى­سىنا باسشىلىق جاسايمىز, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا لايىقتى ورنىمىز بار. ءبىزدىڭ وكىلىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇگىندە ءبىزدى بۇۇ-دا ۇيىم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە تابىستى وكىلدىك ەتۋدە. ءبىز ەقىۇ-عا تابىستى توراعالىق ەتتىك, استانادا ەقىۇ-نىڭ ءححى عاسىرداعى ءبىرىنشى جانە ازىرشە جالعىز ءسامميتىن وتكىزدىك. بيىلعى جىلى ءبىز يسلام ىن­تىماقتاستىعى ۇيىمىن باسقارۋ­دامىز. بىزدە الەمدىك دىندەر سەزدەرى ءوتىپ ءجۇر. استانادا حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزۋدى كوپتەگەن ۇيىمدار ۇناتادى. مەن مۇنى سانامالاپ وتىرعان سەبەبىم, «G global»-دى ۇسىنا وتى­رىپ, بۇگىندە قازاقستانعا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ سەنىمى بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ءبىزدىڭ الەمگە ارناپ ءۇن قاتۋعا مانداتىمىز بار جانە ءبىزدىڭ ءۇن­دەۋىمىزدىڭ قۇلاقتارعا جەتەتىنىنە مەنىڭ سەنىمىم مول.

قىمباتتى قازاقستاندىقتار!

تاياۋداعى 20 جىل, مەنىڭ ايت­قا­نىمداي, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قيىن دا شەشۋشى جىلدار بولادى. ول قازاقستاندىقتاردىڭ قا­زىر­گى بۋىنى ءۇشىن عانا ەمەس, سو­نىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز ءۇشىن دە شەشۋشى. تۇڭعىش پرەزيدەنت جانە ۇلت كوشباسشىسى رەتىندەگى مەنىڭ تاريحي بورىشىم حالقىمىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋلەرىمەن الىپ ءوتۋ. مەن ءوز ءومى­رىمدى, ءوزىمنىڭ بۇكىل كۇش-جىگە­رىمدى وتانىمنىڭ جولىنا تىكتىم. بۇل مەنىڭ تاعدىرىم, مەنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىم, تاۋەلسىزدىك يدە­ال­دارىنا دەگەن مەنىڭ تەرەڭ بەرىلگەندىگىم.

قىمباتتى دوستار!

ءححى عاسىردىڭ ەكىنشى ونجىل­دىعىنا ءبىز ەشقانداي ەلەسسىز, بىراق بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ تۇراقتى جانە قاۋىپسىز ومىرىنە دەگەن سەنىممەن كىرەمىز. كوپ عاسىرلىق بىرىگۋ مەن سا­باقتاستىق قانا, ۇرپاقتان ۇرپاق­قا بەرىلىپ كەلە جاتقان ورتاق ماق­ساتتار عانا ۇلتتى وسى عاسىردىڭ مىندەتتەرىن شەشۋ ءۇشىن توپ­تاستىرۋعا قابىلەتتى. مەن ءبىزدىڭ ءبارىمىز ءبىر ۇر­پاقتىڭ ءومىرى ءبىز ارماندايتىن قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن جەتپەيتىنىن تۇسىنەمىز عوي دەپ وي­لايمىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءۇشىنشى ون­جىل­دىعىنىڭ ساياسي كۇنتىزبەسىنىڭ العاشقى ماڭىزدى وقيعاسى تاريحتا تۇڭعىش رەت ەكى پارتيادان كەم بولمايتىن ءماسليحاتتار مەن ءماجىلىس سايلاۋى بولۋىنىڭ دا سيمۆولدىق ءمانى بار. قازاقستاندىقتاردىڭ تۇراق­تى­لىق پەن كەلىسىم باعىتىن, ۇدە­مەلى يندۋستريالاندىرۋ, يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ مەن ينتەگراتسيا با­عىتىن قولدايتىنىنا مەن ەش كۇماندانبايمىن, ويتكەنى وعان بالاما جوق. بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز. قازاقستان – ءبىرتۇتاس جەر, ءبىرتۇتاس حالىق, ءبىرتۇتاس بو­لا­شاق. مەن بارشا قازاقستاندىق­تار­دى ۇلتارالىق جانە كونفەسسيا­ارا­لىق كەلىسىمدى ودان ءارى نى­عايتۋعا شاقىرامىن. ولار ءبىزدىڭ ماڭگىلىك قۇندى­لىقتارىمىز. وسىناۋ بۇلجىماس اقيقاتتى ساقتاي وتىرىپ قانا ءبىز ماڭگى حالىق, ماڭگى ەلوردا جانە ماڭگى مەملەكەت تۋرالى ايتا الامىز. مەن ءححى عاسىردىڭ ءبىزدىڭ حال­قىمىز تاريحىندا, قازاقستان تاريحىندا ەڭ جاقسى عاسىر بو­لاتىنىنا بەك سەنىمدىمىن. ول ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا بەيبىتشىلىك پەن جاسامپازدىقتىڭ ءجۇز جىلدىعى رەتىندە ەنەتىن بولادى. ءبىز قيىن جولداردان وتتىك. اۋىرتپالىقتار مەن تابىستار توپتاستىرعان, ورتاق تاعدىر بىرىكتىرگەن ءبىز بۇگىنگى ۇلى كۇنگە ۋاقىت ءبىزدى تاڭدادى جانە ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحي مۇمكىن­دىگىمىزدى جۇزەگە اسىردىق دەگەن سەنىممەن كەلىپ وتىرمىز. وسى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىندە مەن ەندىگى ءسوزىمدى ەلىمىزبەن بىرگە كەمەلدىك كەزەڭگە قادام باسقان جاستارعا ارنايمىن. ءبىز سەندەردىڭ بىلىكتى مامان, بولاشاعى جارقىن وتانشىل ازامات بولىپ وسۋلەرىڭ ءۇشىن بار­لىعىن جاساپ كەلەمىز. ءبىز سەندەر ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمنىڭ ەڭ وزىق جۇيەسىن جاساۋدامىز. سەندەردىڭ الدارىڭنان اتا-بابالارىڭ ارمانداپ كورمەگەن عالامات مۇمكىندىكتەر اشىلۋدا. ءبىزدىڭ جەڭىستى جولىمىز بەن جاسامپاز ءداستۇرىمىزدى سەندەر لاي­ىقتى جالعاستىرۋعا ءتيىس­سىڭدەر! تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا جاسالعان بار جاقسىلىق سەندەرگە ارنالدى! ەلدىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ كيەلى كوك تۋىن ءححى عاسىردا اسقاقتاتا جەلبىرەتەتىن – جاستار, سەندەر بولاسىڭدار! ەل بىرلىگىن كوزدىڭ قاراشى­عىنداي ساقتاڭدار! قۋاتتى قازاقستاننىڭ قۇتتى ىرگەسىن قالاۋشى ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ابىرويلى اماناتىنا لايىق بولا بىلىڭدەر! سوندا عانا قازاقستان جاس ۇرپاقتىڭ جانقيار ەڭبەگى ارقىلى وركەندەيتىن بولادى دەپ سەنەمىن. تاريح توعىستىرعان, تاعدىر تابىستىرعان بۇگىنگى ۇلى كۇنگە ءبىز بەرىك سەنىممەن جەتىپ وتىر­مىز: بۇل ءداۋىر ءبىزدى تاڭدادى. ءبىز بەرىلگەن تاريحي مۇمكىن­دىكتى تاماشا پايدالانا بىلدىك. كەلەر ۇرپاق تا سولاي ەتۋى كەرەك.

قىمباتتى قازاقستاندىقتار!

ىرگەسى بەرىك, بىرلىگى بەكەم ەلىمىزدىڭ الدىندا اسقار اسۋ, بيىك بەلەستەر بار. مىڭ قۇبىلعان الماعايىپ دۇنيەنىڭ نە ۇسىنعالى تۇرعانىن بولجاۋ قيىن. ءبىزدىڭ ەلىمىز – جاس, جەرىمىز – ۇلان-عايىر, حالقىمىزدىڭ سانى بولسا – كوپ ەمەس. سوندىقتان ەلباسى رەتىندە ەلىمنىڭ بولاشاعىن ويلاپ الاڭ­دايمىن. ەندى بىرنەشە عاسىردان كەيىنگى قازاقستاننىڭ كەلەشەگى – كەلىستى, كەلبەتى كورىكتى بولۋىن ارماندايمىن. مەنىڭ تۇتاس تاعدىرىم, قا­جىر-قايراتىم مەن بىلىك-ءتاجىري­بەم تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا, وتا­نىمدى كوركەيتۋگە ارنالىپ كەلەدى, بۇدان بىلاي دا ارنالا بەرەدى. بۇل رەتتە تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇ­عىرلى, مەملەكەتىمىزدى عۇمىرلى ەتۋ – ءبىزدىڭ ورتاق مۇددەمىز. وسى جولدا ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ جالعىز تىرەگى بىرلىك ەكەنىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بىزگە قازاقتىڭ بىرلىگى, جالپى ەلىمىزدىڭ بىرلىگى قاجەت. ءبىزدىڭ وتانىمىز – ورتاق, تىلەگىمىز – ءبىر, ماقساتىمىز – جال­عىز. ول – جەرى جۇماق, ەلى با­قىت­تى وتانىمىز, قازاقستانىمىز! بۇل ورايدا مەنى بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ قارىشتى قادامى قۋان­تادى, سەرگەك ساناسى تەبىرەنتەدى. ماسەلەن, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جەتى جاستاعى جامبىل دەگەن بالا بىلاي دەپ جازىپتى: كوك تۋىم شالقىپ تورىمدە, ەلىمنىڭ باعى تايماسىن. جاس بولىپ ارۋ استانام, قۇلپىرىپ كۇندەي جايناسىن. تاۋەلسىزدىگىم – ءتاتتى سىي ءتا­ڭىر­دەن كەلگەن, اعايىن. بار قازا­عىم باقىتتىڭ جي­ىر­ماسىنشى جىلىن تويلاسىن! مەكتەپ تابالدىرىعىن جاڭا اتتاعان قارشاداي بالانىڭ بۇلاي جىرلاۋى ءۇمىتىمىزدى ارتتىرادى, وسىلاي ويلاۋى ءبىزدى قۋانتادى. ءبىز وسىنداي جاستاردى تاربيە­لەۋى­مىز كەرەك. ەندەشە, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – جارقىن, كەلەشەگىمىز – كەمەل!

قۇرمەتتى اعايىن!

تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتۋ جولىنداعى ابىرويلى بەلەستە بارشاڭىزعا تولايىم تابىستار تىلەيمىن! تاۋەلسىزدىگىمىز جاساسىن! مەرەكە قۇتتى بولسىن!  

استانا قالاسى, تاۋەلسىزدىك سارايى, 2011 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانى.