دارحان كالەتاەۆ. ۇلىلىق پەن كورەگەندىك تابيعاتى

ەلباسى ءجۇز جىلدىقتارعا تاتيتىن شي­رەك عاسىردىڭ ىشىندە قالا عانا ەمەس, الەم تانىپ, مويىنداعان, ىشكى-سىرتقى سايا­ساتى ورنىقتى, حالقى بەرەكەلى دە با­قۋاتتى, ىنتىماق-بىرلىگى مىعىم, ەكونو­ميكاسى دامىعان مەملەكەت قۇردى. استانا – سول مەملەكەتتىڭ جۇرەگى, كۇرە­تا­مىرى.

مۇنداي تولايىم جەتىستىكتەردىڭ باستاۋ­لارى قايدا جاتىر؟ ن.نازارباەۆ جۇ­زە­گە اسىرعان «قازاقستاندىق دامۋ ۇل­گى­سىنىڭ» ايرىقشا تابيعاتىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟

«تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەي بەرەدى» دەيتىن قاناتتى ءسوز بار. بايىپ­تاپ قاراعانعا, تاۋلار عانا ەمەس, سول تاۋدىڭ تابيعاتى تەكتەس ۇلى ىستەر مەن باستامالار دا, يدەيالار دا, تۇلعالار دا ۋاقىت وتكەن سايىن اسقاقتاي تۇسەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا, قازاق­ستاننىڭ تاۋ­ەلسىزدىك جىلدارى قول جەتكىزگەن تابىس­تارى مەن جەتىس­تىكتەرىنىڭ ەلباسى ءۇشىن, ەلىمىز, ۇل­تىمىز ءۇشىن قانشالىقتى قا­جىر-قايراتپەن كەلگەنىن دە ءارى قان­شا­لىقتى قىمبات ەكەنىن دە بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن كوز جىبەرگەن ادام تەرەڭ تۇسىنەر ەدى دەپ ويلايمىن.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحي جولى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق تارا­بىن­دا­عى تۇبەگەيلى وزگەرىستەردەن, ساياسي, ەكو­نو­ميكالىق قۇرىلىمداعى جۇيەلى جانە كەشەندى جاڭارۋلاردان باستالعانى بەلگىلى.

ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى دامۋ جاع­دايى, كونسترۋكتسياسى مەن باعىت-باعدارى سول كەزدىڭ وزىندە-اق ايقىن بولاتىن. ول باعىت-باعداردى مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋ جانە دامۋ ستراتەگياسى» ەڭبەگىندە, وسىدان 26 جىل بۇرىن ناقتىلاپ بەردى.

قازاقستانداعى تۇبەگەيلى رەفور­ما­لاردىڭ باستاۋىندا وسى ءبىر اسا قۇن­دى, تاريحي قۇجات تۇر. مەرزىمىنەن بۇ­رىن ورىندالعان «قازاقستان-2030» باع­دارلاماسىن, «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسىن, قازىرگى ۋاقىتتا قارقىن ال­عان ەلدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق رۋحا­ني جاڭعىرۋدى, «5 الەۋمەتتىك باس­تا­مانى» جوعارىداعى اسا ماڭىزدى باع­دارلامانىڭ زاڭدى جالعاسى دەۋگە ابدەن بولادى.

پرەزيدەنتتىڭ تۇڭعىش كەشەندى باع­دار­­لاماسىنداعى ماقسات-مىندەتتەردىڭ تابىستى جۇزەگە اسارىنا سول ۋاقىتتا بىرەۋ سەنگەن, بىرەۋ سەنبەگەن بولار دەپ تە ويلايسىڭ كەيدە. بۇل دا استانانى الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ جونىندەگى تاع­دىرلى باستاماعا ۇقساس مىسال.

ارينە, كەڭەستىك شارۋاشىلىقتىڭ قيان ءبىر تۇكپىرىندە, ەلەۋسىز قالعان, ون- جىل­دىقتار بويى شيكىزات وندىرۋمەن عانا اينالىسقان پروۆينتسيالىق قاۋىم­داس­تىقتى ءوز الدىنا مەملەكەت قىلىپ, اياعى­نان نىق تۇرعىزۋ, مۇلدە جاڭا نا­رىققا بەيىمدەۋ, بەيىمدەپ قانا قويماي, اينالدىرعان ون بەس, جيىرما جىلدىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەكونو­ميكاعا اينالدىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس ەمەس ەكەنى اقيقات.

مۇنىڭ سىرتىندا قاتىپ-سەمگەن ساياسي جۇيەنىڭ قابىرعاسىن بۇزىپ, عاسىرلار بويى وتارلىق ەزگىدە بولعان حالىقتىڭ ويى مەن ساناسىن ساۋىقتىرۋ مىندەتى تۇردى.

بىراق پرەزيدەنت ادەتتەگىدەي ەلى ءۇشىن, بولاشاق ءۇشىن جاسالىپ وتىرعان باس­تامالارىنىڭ ومىرشەڭدىگىنە قالت­­­­­قى­­سىز سەندى. ەلى سوڭىنان ەردى, ءوز ەلباسىنا دەگەن سەنىمىنەن اينىعان جوق. بۇل الەم تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتىن ساياساتكەر مەن حالىق اراسىنداعى, تۇلعا مەن قوعام اراسىنداعى رياسىز سەنىم مەن ءسوزسىز قولداۋدىڭ, ۇلىلىق پەن كورەگەندىكتىڭ جارقىن كورىنىسى بولاتىن.

سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىك داۋىرىن­دەگى ۇزدىك­سىز, ءۇزىلىسسىز وڭ وزگەرىستەردىڭ, جا­­­­ڭارۋ, جاڭعىرۋلاردىڭ بارلىعى دا ەل­با­سىنىڭ تۇلعاسىمەن, ماقسات-مۇرا­تى­مەن, قىزمەتىمەن بىتە قايناسىپ, ساباقتاسىپ جاتىر. وركەنيەتتەردىڭ, حالىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ وركەن­دەپ, دامۋىنداعى «تۇلعالىق فاكتور» دەگەنىمىز – وسى.

ن.نازارباەۆ رەفورمالارى تۋرالى الەمنىڭ ساياساتكەرلەرى, عا­لىم-وقى­مىستىلارى, ساراپشىلارى ۇنەمى جو­عارى باعا بەرىپ كەلەدى. ساراپ­شى­لار­دىڭ پىكىر-پايىمداۋلارىنا تالداۋ جاساي وتىرىپ, جوعارىداعى رەفورمالار لوگيكاسىنىڭ نەگىزىندە ەكى باس­تاۋ تۇرعانىن اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ ءبىرى – يننوۆاتسيالىق دۇنيەتانىم, كوزقاراس, ۇستانىم بولسا, ەكىنشىسى – ەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس قاعيدالارىنان ەشقاشان اۋىتقىماۋ. وسى ەكى باستاۋ قازاقستاندىق مودەرنيزاتسيا ۇلگىسىنىڭ كەپىلى.

ال قازاقستاندىق مودەرنيزاتسيا ۇلگىسىنىڭ تابىستى ىسكە اسۋىنا ن.نازارباەۆ ۇستانعان «الدىمەن – ەكو­نو­ميكا, كەيىن – ساياسات» فورمۋلاسى نەگىز بولعانىن بۇگىندە بارلىعى مويىندايدى. سەبەبى كەز كەلگەن مەم­لەكەتتىڭ, قوعامنىڭ, كاسىپورىننىڭ دامۋى ەكو­نو­ميكالىق ماسەلەلەرگە باسىبايلى تاۋ­ەلدى ەكەنىن, اسىرەسە بۇگىنگى ءداۋىر, سونىڭ ىشىندە قازىرگى زامانعى گەوساياسي, الەۋمەتتىك جاعدايلار, تەح­نولوگيالىق وزگەرىستەر, قارجى-ەكونوميكالىق قاتى­ناس­تار ۇقتىرىپ وتىر.

«الدىمەن – ەكونوميكا, كەيىن – ساياسات» فورمۋلاسى قازاقستاندى 90-جىلدارداعى الاپات سىلكىنىستەردەن امان-ەسەن الىپ شىقتى. مەملەكەت ەش قاق­تىعىسسىز, سوعىسسىز, شىعىنسىز, بەيبىت جولمەن وزىندىك دامۋ جولىنا ءتۇستى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى اناعۇرلىم جاقساردى, ورتا تاپ قالىپتاستى, قو­عامنىڭ ساياسي, قۇقىقتىق مادەنيەتى ءوستى. ەڭ باستىسى, تاۋەلسىزدىكتى كوزدىڭ قا­را­شىعىنداي قاستەرلەيتىن, ءبىلىمدى, باسە­كەگە قابىلەتتى جاڭا بۋىن ءوسىپ شىقتى.

بۇل ۇلگى مەملەكەتتەگى ءتۇرلى ما­ڭىزدى ەلەمەنتتەردىڭ باسىن قوسۋعا دا مۇمكىندىك بەردى. ەكونوميكالىق رەفورمانى تابىس­تى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قوعامنىڭ جا­ڭا الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن, بەت-بەي­نەسىن جاساۋعا قول جەتكىزدىك. سول ار­قىلى وتكەننەن قالعان ماسىلدىق پەن بوس­بەلبەۋلىكتى ەڭسەردىك, ەسكى ستەرەوتيپتەردەن بىر­تىندەپ ارىلدىق. ناتيجەسىندە ەۋ­رازيانىڭ ناق ورتاسىندا جاڭعىرۋ مەن تۇراقتىلىقتى تۇعىر ەتكەن ىرگەلى, قۋاتتى مەملەكەت بوي كوتەردى.

مۇنى الەم ساراپشىلارى ءبىر­اۋىزدان «قازاقستاندىق دامۋ ۇلگىسى» دەپ اتادى. الەم تاريحىنداعى «قازاق­ستاندىق دا­مۋ ۇلگىسى» – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قولتاڭباسى. اتالعان ۇلگىنى ساياسي, ەكونوميكالىق, رۋحاني جاڭ­عىرۋدى جاپپاي رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋداعى مۇلدە جاڭا ادىستەمە دەسە دە بولادى.

وسىدان كەلىپ, الىس-جاقىن شەتەل­دەگى ساياساتكەرلەر, ساراپشىلار, جۋر­­ناليستەر اراسىندا «نازارباەۆ پراگ­ماتيزمى» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. نازارباەۆ پراگماتيزمى جاڭا, جاس مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ساحناداعى ايرىقشا تابيعاتى مەن ۇستانىمىن بىلدىرسە, ءححى عاسىر قازاعى ءۇشىن ساكرالدى قاعيداعا, ءداستۇرلى داعدىعا اينالدى.

ءبىز ءبارىن باسىنان باستاعان بولاتىنبىز. باتىستىڭ تەحنولوگياسى مەن ينۆەستيتسيالار, الەمنىڭ يننوۆاتسيالىق يدەيالارى مەن ءداستۇرلى الەۋمەتتىك, ما­دە­ني داس­تۇرلەر ۇيلەسىمىن تاپتى. ساياسي جىگەر مەن ەكونوميكالىق دا­مۋ­عا ارقا سۇيەگەن مەم­لەكەت رۋحاني تۇرعىدان جاڭعىرۋ, الەۋ­مەتتىك تۇر­عىدان وركەندەۋ جولىنا ءتۇستى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستاندىق دامۋ ۇلگىسىنىڭ ەرەكشە تابيعاتى مەن تا­بى­سىنىڭ باستاۋلارى ن.نازارباەۆ رە­فور­مالارىنىڭ التىن جۇلگەسىندە جا­تىر.

ءبىز نە دەگەنمەن تاڭعالارلىق تاريحي كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز.

استانانىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا, سارىارقا توسىندەگى, ەسىل بويىنداعى وركەندەگەن, وسكەن, گۇل­دەنگەن اقشاڭقان قالاعا قاراپ وتىرىپ, بۇكىل مەملەكەتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, بولاشاعىن تانىعانداي, تۇيسىنگەندەي بولاسىڭ.

وسى ۋاقىت ىشىندە بوي كوتەرگەن عا­جايىپ شاھار, وندا ءوتىپ جاتاتىن اسا ماڭىزدى, ءتۇرلى الەمدىك, حالىق­ارا­لىق جيىندار مەن باسقوسۋلار, قازاق­ستان­­دىقتاردىڭ ءوز ەلورداسىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسى مەن ماقتانىشى, استا­نا­لىق­تاردىڭ جارقىن, جاس كەلبەتى – ءبارى دە تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە جۇرگىزىلگەن باي­ىپتى دا پراگماتيكالىق, كورەگەن سايا­ساتتىڭ, ەۆوليۋتسيالىق تاڭداۋدىڭ, مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ۇلى قاجىر-قايرات پەن ەرىك-جىگەردىڭ قوسىندىسى. جانە بۇل ۇستانىم جىل وتكەن سايىن جاڭا ماقسات-مۇراتتارمەن, ناقتى مىندەتتەرمەن تولىعىپ جاتىر.

سول قاجىر-قايرات پەن ەرىك-جىگەر­دىڭ, حالىقتىق قۇرمەت پەن ۇلتتىق ماق­تانىشتىڭ كەيىپكەرى, تاۋەلسىز قازاقستان مەن استانانىڭ باس ارحيتەكتورى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ!

 

دارحان كالەتاەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى