قازاق مەكتەبىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن لاتىن الىپبيىنە كوشەتىنى ايقىن بولدى. ءتىل تۇعىرىن بەكەمدەيتىن تاريحي كەزەڭنىڭ كوشىن باستاۋ – قازاق مەكتەبىن ورتا ءبىلىم بەرۋ ىسىندە باعدارشام بولاتىن دەڭگەيگە الىپ شىعاتىنى انىق. جاۋاپتى كەزەڭدە باستاۋىش بۋىننىڭ ءبىرىنشى سىنىبىنان ارالاستىلدىلىك تۋعىزىپ, اعىلشىن ءتىلىن قوساقتاۋ – قازاق مەكتەبىنىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزدى مىندەت بيىگىنەن كورىنۋىنە كوپ كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. ارالاستىلدىلىك مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان بالاۋسا ۇرپاقتىڭ ەركىن ءبىلىم الۋىنا بوگەت بولاتىنى قوعامدىق ورتادا نارازىلىق تۋعىزعانى ورىندى.
كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قازاق مەكتەپتەرىن ارالاستىلدىلىكتىڭ شىلبىرىنا بايلاۋ ارقىلى انا تىلىمىزگە تۇساۋ سالعان ساياساتىنىڭ جالعاسىنداي, ءبىرىنشى سىنىپتان اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋدى ەنگىزۋدەن باس تارتقان ابزال. جالپى, ورتا ءبىلىم جۇيەسىندە, بالاباقشالاردا وقۋ-تاربيە تىلىنە قاتىستى ەنگىزىلەتىن جاڭالىق اتاۋلىنىڭ جەمىسىن, ياعني ناتيجەسىن 10-15 جىلدان كەيىن عانا كورە باستايتىنىمىز – ەرەكشە ەسكەرەتىن ماسەلە. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇل شەشىمى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنداعى ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ جونىندە ەلباسى تاپسىرماسىن جەدەل ورىنداۋدى كوزدەگەننەن تۋىپ وتىر. مۇنداي اسىعىستىق بولاشاقتا انا ءتىلىمىزدى جوعالعان تىلدەردىڭ تاعدىرىنا تاپ قىلاتىن اسىرا سىلتەۋ بولماسىنا كىم كەپىل؟! «ايتپاسا, ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەيدى, انا ءتىلىمىزدىڭ جوعالۋىن تىلەگەندەي ء«ۇش تۇعىرلى ءتىل» تىركەسىنىڭ قايتا تىرىلە باستاعانى قاۋىپتى. ءۇش ايىرلى ءتىل بولمايدى. ەكىنشى, ءۇشىنشى ءتىل بولسا دا الەمدىك تاجىريبەدە تۋعان ءتىلى نەگىزىندە وقىتىلاتىنى اقيقات. الەمدىك پەداگوگيكا عىلىمى باستاۋىش بۋىن «انا ءتىلى» مەكتەبى دەگەن قاعيداتتى ۇستانادى. بۇل قاعيداتتىڭ بۇلجىماس دۇرىستىعىنا كوپ مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, جاپوندىق ءبىلىم بەرۋ ىسىندە باستاۋىش مەكتەپ تولىق انا تىلىندە جۇمىس ىستەيتىنى ايان. وتارلىق بۇعاۋدان شىعىپ, تۋعان ءتىلىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كۇرەسە بىلگەن فين حالقىنىڭ بۇگىندە ءبىلىم جۇيەسى دە, ەلدىك دامۋى دا وزىق دەڭگەيدە. انا ءتىلىنىڭ ءباسى بيىك بولسا, وتانسۇيگىشتىك سەزىم دە جوعارى بولماق.
انا ءتىلىن ساقتاۋ مەن دامىتۋ توڭىرەگىندە ناقتى ىستەردى قولعا الاتىن ۋاقىت كەلدى. اينالامىزعا قاراساق, بيىل ءبىرىنشى سىنىپقا باراتىن قىزىن جاڭا وقۋ جىلى باستالعانعا دەيىن ءۇش ايلىق اقىلى اعىلشىن ءتىلى ساباعىنا اپارۋعا ءماجبۇر بولعان كورشى كەلىن قارلىعاش «انا تىلىندە ەركىن سويلەپ ۇيرەنبەگەن بالاعا ءبىرىنشى سىنىپتان اعىلشىن ءتىلىن قوساقتاۋ دۇرىس ەمەس» دەيدى. ال ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك بالاسىنىڭ كۇتىمىمەن ۇيدە وتىرعان, ماماندىعى اعىلشىن ءتىلى مۇعالىمى, جيەن كەلىنىم ءجازيرا 1-سىنىپتى جاقسى اياقتاعان, قازاقشادان ورىسشاعا جاقىن الينا ەسىمدى قىزىنىڭ اعىلشىنشاسىنا قاراپ «قۇر جاتتاۋ قانداي وقۋ؟» دەيدى. ء«مۇيىز سۇراپ, تۇقىلىنان ايىرىلىپتى» دەگەندەي, اعىلشىنشانى ءبىرىنشى سىنىپتان باستاعاندا بارا-بارا انا تىلىمىزدەن كوز جازىپ قالمايىق...
بۇل ورايدا فين حالقى سياقتى بىزگە دە تاريحتان الار ساباق كوپ. ايتالىق, انا ءتىلىمىزدىڭ قاينارى قازاق مەكتەبىنىڭ 70 جىل بويىنا كەڭەستىك وتارلىق جۇيەنىڭ تۇقىرتۋ ساياساتىنان قۇتىلا الماعانىن ۇمىتۋعا بولمايدى. ءيا, سوناۋ 20-30 جىلدارى دامۋ ساتىسىمەن بىرتە-بىرتە كوتەرىلە باستاعان قازاق مەكتەپتەرىنە ارناپ الاش قايراتكەرلەرى, زيالىلارى جابىلا جازىپ شىعارعان جۇزدەگەن وقۋ قۇرالدارى كەسكىلەنىپ, ورتەلدى. «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى», پىشاقتىڭ قىرىنداي «قازاقستان تاريحى» (جەكە ءپان رەتىندە 1991 جىلعا دەيىن ساباق كەستەسىندە بولماعان) وقۋلىقتارىنان باسقانىڭ ءبارى ورىس تىلىنەن اۋدارىلعان وقۋ قۇرالدارىنىڭ ىعىنا كوشىرىلدى. سوندا دا عالىمداردىڭ قايراتىمەن, مۇعالىمدەردىڭ ءوز ىسىنە ولشەۋسىز ادالدىعىمەن قازاق مەكتەبى قاي ۇلتپەن دە يىق تەڭەستىرەتىن تۇلەكتەرىمەن كوركەيىپ, دامي بەردى. بۇل دامۋدىڭ ماسكەۋلىك بيلىككە ۇناماعانىنا تاريح كۋا. مەن تابان اۋدارماي 28 جىل قىزمەت ەتكەن «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالى كەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاق ءتىلدى جالعىز پەداگوگيكالىق باسىلىم بولدى. سول جۋرنال بەتتەرىندە 1955-1985 جىلدارى مەكتەپتەردى ىرىلەندىرۋ, ورتالىقتاندىرۋ, كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋدى جاقسارتۋ, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ سياقتى ادەمى سوزدەرمەن بۇركەمەلەنگەن قاۋلى-قارارلار لەك-لەگىمەن شىعىپ, 700-گە جۋىق قازاق مەكتەبى جابىلىپ كەتتى. مەكتەپ جانىنداعى ينتەرناتتاردىڭ اشىلۋى قوسا جۇرگىزىلگەن. ءسويتىپ قازاق بالالارىن وتباسىلىق تاربيەدەن اجىراتىپ, كەڭەستىك پاتريوتتىقتى جاس ۇرپاقتىڭ سۇيەگىنە دەيىن سىڭىرۋگە قول جەتكىزدى. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قازاق بالالارىن انا ءتىلى قۇنارىنان ايىرۋدى كوزدەگەن ساياساتى مۇنىمەن دە توقتامادى. عىلىم اتاۋلىنىڭ باعىتتارى ماسكەۋدە بەكىتىلەتىن سول زاماندا, 1972 جىلى رەسپۋبليكا وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ششەرباكوۆ ارالاس ءتىلدى مەكتەپتەر تۋرالى عىلىمي ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىن قورعادى. سول-اق ەكەن, ارالاس ءتىلدى مەكتەپتەر جاڭبىردان كەيىنگى كوك شوپتەي قاۋلادى, قازاق مەكتەپتەرى كۇرت ازايدى. كوپ قالادا ءبىر-بىردەن وبلىستىق قازاق مەكتەپ-ينتەرناتتارى, استانالىق الماتىدا ءبىر قازاق مەكتەبى عانا قالدى. وقۋى ورىس تىلىندەگى مەكتەپتەردى قازاق بالالارى تولتىردى.
سول كەزەڭنىڭ اششى جەمىسىن ءالى كورىپ كەلەمىز. تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن قازاق مەكتەپتەرى قانات جايسا دا, وقۋشىلار اراسىندا ورىس ءتىلى باسىم قالپىندا. بۇل – الدى اتا-اجە, كەيىنگىلەرى اكە-شەشە بولعان, ورىسشا وقىعان قازاق وتباسىلارىنىڭ تورىنە ورىس ءتىلى شىققانىنىڭ كورىنىسى. تاعى ءبىر سەبەبى, كەڭەستىك داۋىردەگىدەي ءالى دە جۇمىس ىستەپ تۇرعان قازاق-ورىس ءتىلدى مەكتەپتەرگە ەكى تىلگە بىردەي جەتىك ديرەكتورلار تاعايىنداۋعا تالاپتىڭ جوقتىعى نەمەسە ورىندالمايتىندىعى. سودان مەكتەپىشىلىك جۇمىستا ورىس ءتىلى باسىم بولادى. سوندىقتان ارالاس مەكتەپتەر مەن بالاباقشالاردى ءبولۋ جەدەلدەسە, انا ءتىلىمىزدىڭ تىنىسى كەڭەيىپ, ءورىسى ۇزارادى.
سايراش ابىشقىزى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى