قازاقستان حالقى وسى جەكسەنبىدە العاشقى رەت ۇلتتىق دومبىرا كۇنىن اتاپ وتەدى.
كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ كۇشى ونىڭ رۋحاني دارگەيىنە بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. الەم حالىقتارىنىڭ مادەنيەت سالاسىنداعى اتاۋلى مەيرامدارىن اڭداساق, مۋزىكالىق اسپاپتارعا ارنالعان مەرەكەلىك كۇندەر بار, ادەتتە ولاردىڭ ورتاق اتاۋلارى «حالىقارالىق» دەگەن مارتەبەمەن ايقىندالىپ جاتادى. مىسالى, 1 قاراشا – «حالىقارالىق سكريپكا كۇنى», بۇل مەرەكە 1975 جىلى يۋنەسكو قاۋلىسىمەن ارنايى تىركەلگەن جانە زاڭدى مارتەبەسى دە بار, سوندىقتان ول دۇنيەجۇزى بويىنشا اتالىپ وتەدى. تاپ وسىنداي اسپاپتى ارداقتايتىن كۇندەر – ۆيولونچەل, فلەيتا, ساكسوفون, ت.ب. شەكتى جانە ۇرمەلى اسپاپتارعا دا تيەسىلى ەكەن. ال ەندى الەمدىك ەمەس, مەملەكەتتىك شەڭبەردە, ياعني ءبىر ۇلتتىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىندەي اتتاس شارالارعا شولۋ جاساساق, ارينە مۇنداي مەرەكەلەر دە بار, تمد اۋماعىندا ۇلتتىق اسپاپتىق جادىگەرلەرىن ۇلىقتاۋدا كورشى رەسەي مەملەكەتى الدا تۇر. رەسەيدە 2008 جىلدىڭ 23 ماۋسىمى «بالالايكا كۇنى» دەپ, 2010 جىلدىڭ 20 ناۋرىزى «سىرناي كۇنى» دەپ بەلگىلەنگەن. رەسەي فەدەراتسياسى قۇرامىنداعى باشقۇرت حالقىنىڭ قۋراي اسپابى دا بيىلعى جىلى «باشقۇرتستاننىڭ تەرريتوريالىق برەندى» دەگەن داۋلەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. مۇنان وزگە مۋزىكالىق وقيعالارعا ارنالعان اتاۋلى كۇندەر دە بارشىلىق.
جاقىندا وسىنداي رۋحاني مەرەكە ۇلى دالا ەلىندە دە ءوز قۇزىرەتىن الدى, وسى جىلدىڭ 13 ماۋسىمى كۇنى ەلباسى جىل سايىن شىلدە ايىنىڭ ءبىرىنشى جەكسەنبىسىندە «ۇلتتىق دومبىرا كۇنى» مەرەكەسى رەسپۋبليكا كولەمىندە اتاپ وتىلەتىنى تۋرالى جارلىققا قول قويدى. مۇندا «قوعامدى ۇلتتىق مادەنيەت پەن بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ يدەياسىنىڭ توڭىرەگىندە ودان ءارى توپتاستىرۋ ماقساتىندا» دەگەن ستراتەگيالىق مازمۇندى ۇران ءسوز جازىلعان.
ءوز كەزەگىندە سۇيىكتى وتانىمىزعا دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىك پەن پاتريوتتىق سەزىمدى قامشىلايتىن ەلىمىزدەگى «مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا» اتتى باعدارلامالارىمەن, كەيىنگى كەزەڭدەردەگى «تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك!», «ساكرالدى قازاقستان» سياقتى ءىرى جوبالارمەن قاناتتاسقان يگى قادام وسى «ۇلتتىق دومبىرا كۇنى» بولعانى انىق.
سونىمەن قاتار 2014 جىلدىڭ 26 قاراشاسىندا دومبىرا كۇيلەرى «ادامزات يگىلىگىندەگى ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتار» رەتىندە يۋنەسكو-عا تىركەلگەنى دە ۇلتتىڭ رۋحىن مارقايتقانى جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇر.
ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا مىناداي قۇدىرەتتى ءسوز بار:
«ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس. ابايدىڭ دانالىعى, اۋەزوۆتىڭ عۇلامالىعى, جامبىلدىڭ جىرلارى مەن قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرى, عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ءۇنى – بۇلار ءبىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر پاراسى عانا». بۇل جەردە قازاق رۋحىنىڭ التىن ادەپتى وكىلدەرى ەسىمدەرىنىڭ كەلتىرىلۋى سيپات ءۇشىن ايتىلا سالاتىن ءسوز ەمەس, ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن كۇرەسكەن ءارى ارتىندا ۇلان-عايىر مۇرا قالدىرعان وسىناۋ تۇلعالاردىڭ ءبارىنىڭ دە دومبىراعا قول سوققانىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ەسىنە سالادى, اباي مەن جامبىلدان دومبىرامەن شەرتىلگەن قوڭىر ءان قالدى, قۇرمانعازىدان دومبىرامەن تولعانعان داۋىلدى كۇي قالدى, ال اۋەزوۆتەن «جالپى مۋزىكا اتاۋلى نارسە ەلدىڭ سەزىم بايلىعى مەن ىشكى جاراتىلىس قالپىن بىلدىرەتىن بولسا, سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ تولعاۋلى, ەڭ تەرەڭ سىرلىسى – كۇي» دەگەن قاسيەتتى ءسوز قالدى. پرەزيدەنتىمىز قازاقتىڭ ءتىلى مەن مۋزىكاسى, ادەبيەتى مەن جورالعى-سالتى ۇلت جادىنان ماڭگى سونبەۋىن حالىققا وسيەت ەتە وتىرىپ, ونىڭ التىن ادەپتى ءبىر اجارى بابامىزدان قالعان اسىل مۇرا – دومبىرادا ەكەنىن كورەگەندىكپەن ايتا الدى. «ۇلتتىق دومبىرا كۇنى» مەرەكەسى وسىناۋ ۇلتتىق جاڭعىرۋ اتتى كيەلى باعدارلامانىڭ كۋاسى سەكىلدى.
ەلباسىنىڭ «ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ» ۇندەۋىندەگى وزەكتى باعىتتاردىڭ ءبىرى – مادەنيەت, ونىڭ ىشىندە كۇي ونەرى, دومبىرا تارتۋ سالتى حالقىمىزدىڭ ءتول مادەنيەتى مەن ۇلىستىق بەرەكەسىن ارتتىرارى حاق. جانە «ۇلتتىق دومبىرا كۇنى» قازاقپەن وتانى مەن شاڭىراعى ءبىر وزگە ەتنوس وكىلدەرىن دە رۋحاني تۋىستىققا بىرىكتىرە الاتىن ماڭىزدى ىزگى جول بولا الادى. تاۋەلسىز ەلدىڭ جاڭا تاريحىندا دومبىرانى جان سەرىگى ەتكەن وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپ, ءانشى تاتيانا بۋرميستروۆا, كۇيشى اندرەي فەندريكوۆ قازىر ەسىمدەرى كوپشىلىككە تانىمال ونەرپازدار. قازاقستاندا تۇراتىن وسىناۋ ۇلتتار پەن ۇلىستاردىڭ جانىن بىرىكتىرگەن قاسيەتتى دومبىرانىڭ قوڭىر ءۇنى ەكەنى داۋسىز.
«دومبىرا, سەندە ءمىن بار ما؟ ء مىنسىز بولساڭ ءتىل بار ما؟ ء تىل جوق دەۋگە بولا ما؟ تىلدەن انىق ءۇن باردا!»
– دەپ ءىلياس جانسۇگىروۆ جىرلاعانداي, دومبىرا ءتىلى قۇمىعىپ شىققان كەلەڭسىز كەلتە كەزەڭدەر دە بولعانى كوپتەن جاسىراتىن سىر ەمەس. داڭعازا مۋزىكا, تەكسىز شوۋ, ارزان ەسترادا, ءولى فونوگرامما ءتولتۋما ونەرگە ءتور بەرمەگەن تۇستا قازاقتىڭ ءدال وزىندەي تىلگە شەشەن دومبىرا, ۇنگە كوسەم دومبىرا تۇعىرىنا قايتا قوندى, ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن! بۇل جالپى ازىرەتى ازيا ولكەسىندەگى ۇلتتىق اسپاپ اتىنا بەرىلگەن ەڭ العاشقى مەرەكە, ەڭ ۇلىق مەيرام!
ەلباسى ومىرىندە كيەلى دومبىرانىڭ ورنى بولەك ەكەنى بارشامىزعا ايان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ شەبەر دومبىراشىلىعىن, دومبىراعا قوسىلىپ قوڭىرلاتا ءان سالاتىن ونەرىن ەلى جاقسى بىلەدى. جاسىنان قولىنا دومبىرا ۇستاپ, حالىق اۋزىنداعى جىر-داستاندارعا قانىپ وسكەن ول ەسەيە كەلە دومبىرامەن ءان سالىپ, كۇي شەرتۋدى ۇيرەنگەن, قازاق ەلىنىڭ تاريحى مەن شەجىرەسىنەن قالعان عيبراتلى تەرمەلەرى, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى ەلباسىنىڭ جادىنان ەشقاشان شىققان ەمەس, ءوزىنىڭ دە ءتولتۋما تۋىندىلارى, ماقامدارى مەن ولەڭ شۋماقتارى مول بولعان. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ومىرلىك بەلەستەرى تۋرالى «ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن ەلباسى» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى – ماحمۇت قاسىمبەكوۆ اتالمىش وچەركتەر جيناعىنا قازاق ەلىنىڭ بولاشاق پرەزيدەنتىنىڭ جاس كەزىندە جازعان ولەڭدەرىن ەنگىزدى. 1973 جىلى تەمىرتاۋ ماگنيتكاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كەزىندە ەلباسىنىڭ ساعىنىشتان تۋعان «شۇبار ات» ولەڭى (اۋەنىن جازعان – ءشامىل ءابىلتاي) وسى كۇنى دوسىمجان تاڭاتاروۆتىڭ ورىنداۋىمەن كەڭ شىرقالىپ ءجۇر. ارقا جەرىندە ءومىر سۇرگەن ءمادي, ءيمانجۇسىپ اندەرىن ەلباسى ەرەكشە شابىتپەن ورىندايتىنى ەلگە ءمالىم. پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى ءبىر بابا مۇراسىنا دەگەن شەكسىز ماحابباتى كوپتەگەن پاتريوتتىق رۋحتاعى ءانۇرانداردىڭ شىعۋىنا مۇرىندىق بولدى. ءوز حالقىنىڭ رۋحاني اماناتىنا ادال ۇلت پەرزەنتى رەتىندە بۇگىن زامانا-تاريح ساحناسىنىڭ تورىنە قازاقتىڭ دومبىراسىن ماڭگىلىككە ۇلتتىق ميراس ەتىپ, ۇكىسىن جەلبىرەتىپ ءىلىپ وتىر, الدياردىڭ ءىسى وڭ بولسىن! جاراتقان تىلەگىمىزدى بەرسە, وتانىمىزدىڭ جۇرەگى – استانا قالاسىندا 1 شىلدە كۇنى ۇلتتىق دومبىرا تويى وتەدى. بۇل مەرەكەدە حالقىمىزعا بەلگىلى داۋلەسكەر كۇيشىلەر, ۇلت اسپاپتارى وركەسترلەرى مەن فولكلورلىق انسامبل ۇجىمدارى ونەر كورسەتپەك. وسىناۋ ۇلىجىڭگىر تويدا كەزدەسەيىك, ارداقتى ەلىم!
جانعالي ءجۇزباي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى