وسى ماقالانى جازۋىما اكادەميك تورەگەلدى شارمان ۇلىنىڭ باسىلىمداردىڭ بىرىنە بەرگەن «قارتايماي ۇزاق جاساۋعا بولا ما؟» اتتى سۇحباتى تۇرتكى بولدى.
بۇگىندە ادامزات دەنساۋلىعىنا الەمدىك دەڭگەيدە الاڭداۋشىلىق تۋىپ وتىر. دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرi, ادام دەنساۋلىعىنىڭ 50 پايىزى, ياعني كوپتەگەن جۇقپالى ەمەس سوزىلمالى اۋرۋلاردىڭ (جۇرەك-قان تامىر جۇيەلەرiنiڭ اۋرۋلارى, قانت ديابەتi جانە باسقالار) بەلەڭ الۋى كۇندەلىكتى ءومiر ءسۇرۋ سالتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگىن راستايدى.
وسى تۇستا اقش-تىڭ ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ 2014 جىلى 223 ەل بويىنشا جۇرگىزگەن رەيتينگىندەگى مىنا مالىمەتتەرگە نازار سالىپ كورەيىك. كوش باسىندا تۇرعان موناكودا ورتاشا جاس ۇزاقتىعى 89,57 جىل. ودان كەيىنگى ورىنداردا – ماكاو (84,48 جاس), جاپونيا (84,46 جاس) تۇر. سينگاپۋر, سان-مارينو, گونكونگ, اندوررا, شۆەيتساريا, گەرنسي مەن اۋستراليا دا العاشقى وندىقتا. ال 150-ورىننان كورىنگەن قازاقستانداعى حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى 70,24 جاس. بۇل تىزىمدە قازاقستان رەسەي, قىرعىزستان, ۋكراينا, موڭعوليا, تاجىكستان ەلدەرىنەن وزىق تۇر. ال ازەربايجان (71,9 جاس), بەلارۋس (72,2 جاس), وزبەكستان (73, 3 جاس), ارمەنيا (74,1 جاس) مەن گرۋزيا (75,7 جاس) ىلگەرى ورىنداردى يەلەنىپتى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, جاپونيادا سوعىستان كەيىنگى جىلداردا ايەلدەردىڭ ورتاشا جاسى – 87, ال ەرلەردىڭ ورتاشا جاسى 82 جاستى قۇراعان. ءجۇز جاستان اسقان ادامداردىڭ سانى 5 مىڭنان اسادى.
قازiرگi تاڭدا قازاقستاندا ەگدە جاستاعى ادامدار حالىق سانىنىڭ 7,7%-دان استامىن قۇرايدى. بiرiككەن ۇلتتار ۇيىمى ساراپشىلارىنىڭ بولجامى بويىنشا, تاياۋ جىلدارى بۇل كورسەتكىش 11%-عا ارتۋى مۇمكىن. بۇل ءۇشىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدi جاقسارتۋ ماقساتىندا گەرانتولوگيالىق جۇيە قۇرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.
وسى ورايدا مىنا ءبىر مالىمەتتەر نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. الەمدەگى ەڭ ۇزاق ءومىر سۇرگەن ادام لي تسينيۋن 1677 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 256 جاس جاساعان. توعىز پاتشالىقتى باسىنان وتكەرگەن ول 1777 جىلى 100 جاسىندا «قىتاي مەديتسيناسىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» وردەنىنە يە بولعان. جيىرما ايەلمەن وتاسقان قارت ىشىمدىك, تەمەكىمەن اۋەستەنبەگەن. شاي ىشپەگەن, مەزگىلىندە ءارى جەڭىل تاماقتانعان. ۇنەمى ەتسىز تاماقتار جانە جەمىس-جيدەكپەن, ءشوپ شايمەن قورەكتەنگەن. كوڭىلدى جۇرۋگە تىرىسقان. ەرتە ۇيىقتاپ, ەرتە تۇرعان. كوزىن جۇمىپ, ەكى قولىن تىزەسىنە قويىپ الىپ, بىرنەشە ساعات قوزعالماي, وتىرىپ ۇيىقتاعان. 1933 جىلى كارىلىكتەن قايتىس بولدى. ال 209 جاسقا كەلگەن ۇلىبريتانيا تۇرعىنى 12 پاتشالىقتى باسىنان وتكىزگەندىگى ءمالىم.
مۇنداي دەرەكتەر ەلىمىزدە دە كەزدەسەدى. ۇزاق جاساعان فاتيما قايرانوۆا – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تولەبي اۋدانىنىڭ تۋماسى. جاسى 121-دە. تۇرىك ۇلتىنىڭ وكىلى, ءۇش عاسىردىڭ كۋاگەرى فاتيما قايرانوۆانىڭ پايىمىنشا, تاتۋلىق, بىرلىك بار جەردە جۇيكە تىنىش, كوڭىل توق. اعايىنىمەن, كورشىلەرىمەن تاتۋ. 15 نەمەرە, 33 شوبەرە, 30 شوپشەك, 3 نەمەنە سۇيگەن قارت اجەنىڭ نەمەرە كەلىنى «وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇلكەن ەنەم دەنساۋلىعىنا بايلانىستى شاعىم ايتقان ەمەس. اجەمنىڭ ۇزاق ۋاقىت جاساۋىنىڭ سىرى سابىرلىلىعى مەن ەڭبەكقورلىعىندا», دەيدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدانىنىڭ تۇرعىنى 120 جاستاعى ۇلبالا بەيسەنوۆا شايدىڭ ورنىنا قارا سۋ ىشكەندى ءجون كورەدى ەكەن. ال قازاقتىڭ قىمىزى مەن شۇباتى – كۇندەلىكتى تاعامى.
مىسالداردان كورىپ وتىرعانىمىزداي, ادام دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى – دۇرىس تاماقتانۋ, تازا اۋادا سەرۋەندەۋ, كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي.
ال تاماقتانۋ بارىسىندا مىنا جايتتاردى ەستەن شىعارماعان ءجون. قايناعان سۋدى ۇزاق ۋاقىت, ياعني ەكى-ءۇش كۇنگە ساقتاۋعا بولمايدى. مۇنداي جاعدايدا سۋ قۇرامىندا نيتروزيل قىشقىلى پايدا بولادى. ونىڭ باس اينالۋ, كوز قاراۋىتۋ, جۇرەك اينۋ سياقتى كەرى اسەرى بولادى.
جاپوندىقتاردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا كۇنىنە ءتورت كەسە كوك شاي ءىشۋ قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەدى. كەشكى تاماقتان سوڭ تومەنگى سورتتى شايمەن اۋىزدى شايقاپ تۇرۋ قاجەت, ول ءتىستى بەكەمدەپ, باكتەريالاردى جويادى. شاي پوليفەنولى قاننىڭ ماي قۇرامىن جويىپ, ارتەريالدى قان قىسىمىن تۇراقتاندىرىپ, قانت ديابەتىنىڭ الدىن الادى. قارتايۋدى تەجەيدى. سونداي-اق توتىقتانۋعا (انتيوكسيدانت) قارسى تۇرىپ, ينفاركتىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەدى. سۇيىق تاعامعا كوك شايمەن قاتار قىزىل شاراپ ء(جۇزىم شارابى), بۇرشاق شىرىنى, ايران, سۇيەك سورپاسى, ساڭىراۋقۇلاق سورپاسى دا جاتادى.
سونىمەن قاتار ءداندى-داقىلدار, بۇرشاق تەكتەس وسىمدىكتەر مەن كوكونىستەردىڭ دە دەنساۋلىققا پايداسى زور. مىسالعا جۇگەرىنى الايىق. ونىڭ قۇرامىندا كوپ مولشەردە فوسفاتيديلحولين بار, تامىردىڭ قاتايۋىنان, قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنان ساقتايدى. ال قاراقۇمىق لينولەن قىشقىلىنان تۇراتىندىقتان, قان قىسىمى مەن قان قۇرامىن رەتتەپ, قانتتى تومەندەتەدى, قۇرامىنداعى 18% تسەلليۋلوزا اسقازان-ىشەك جولدارىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنەن ساقتايدى. سونداي-اق تۇينەك جەمىستىلەردى تاعامعا پايدالانۋ (اق القا, كارتوپ سياقتىلار) سۋ قۇرامىن ءسىڭىرىپ, ءىش قاتۋدان ساقتايدى. ال س ۇلى, تارى, كۇنجىت تاعامدى جاقسى سىڭىرەدى. س ۇلى حولەستەريندى, تريگليتسەريدتى تومەندەتىپ, قانت ديابەتىنىڭ الدىن الادى. تارى ۇيقىسىزدىقتى بولدىرمايدى. كۇنجىتتىڭ قۇرامىندا تەمىر مول بولادى.
بۇرشاق تەكتەستەر ىشىندە سويا بۇرشاعىنىڭ قۇرامىنداعى يزوفلاۆون ميدى قۋاتتاندىرادى, حولەستەريندى تۇسىرەدى, قان تامىرىنىڭ قاتايۋىن تەجەيدى, قان قىسىمىن تۇسىرەدى, قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الۋعا, اۋىرسىنۋعا اسەر ەتىپ, سۇيەكتى قاتايتىپ, يممۋنيتەتتى كۇشەيتەدى. ال دامدەۋىشتەردى شامادان تىس قولدانۋ (ناتري گلۋتاماتىن) قاتەرلى ىسىككە اپارادى. ونىڭ كەرى اسەرى قۋىرعان كەزدە پايدا بولادى. ون گرامنان ارتىق قولدانسا, جىنىس جاسۋشالارىنا تەرىس اسەر ەتەدى. جۇكتىلىك كەزىندە شامادان تىس پايدالانۋ ىشتەگى بالانىڭ دۇرىس جەتىلمەۋىنە (كەمتار, قويانجىرىق, جۇرەك اقاۋى, ميىنىڭ تولىق جەتىلمەۋىنە) اپارىپ سوعادى. تەز دايىندالاتىن كەسپەنىڭ قۇرامىندا شىرۋگە قارسى ءدارى جانە كۇنباعىس ءدانى بار, ال كۇنباعىس دانىندە قانىقپاعان ماي قىشقىلى بولادى, ول باۋىردىڭ قىزمەتىنە تەرىس اسەر ەتىپ, سەمىرۋگە سوقتىرادى.
قىرىق جاستان اسقان ادامدارعا ساۋمالدىقتى (شپينات) تۇتىنۋعا بولمايدى. سەبەبى قۇرامىنداعى الگينين قىشقىلدى مىرىشقا اينالىپ قۋاتتى, كالتسيمەن قوسىلعان كەزدە اعزاداعى كالتسيدى تومەندەتەدى. مايشۇيكە قۇرامىندا حلور بولعاندىقتان, بۇيرەكتى, مي جاسۋشالارىن زاقىمداپ, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە تەرىس اسەر ەتەدى.
كوكونىستەردەن ءسابىزدى ءجيى پايدالانعان ءجون. قۇرامىندا A ءۆيتامينى بار كوكونىس تۇماۋدىڭ, قاتەرلى ىسىكتىڭ الدىن الادى, اۋىرمايدى, سونىمەن قاتار تەرىنى, شاشتى جانە كىلەگەي قاباتتى اجارلاندىرادى. اسقاباق (اق قابىقتىسى) β كلەتكالارىن تىتىركەندىرىپ, ينسۋلين تۇزەدى. ۇنەمى اسقاباق جەگەن ادام قانت ديابەتىمەن اۋىرمايدى. اششى قيار قۇرامىندا ينسۋلين بولعاندىقتان, ونى تۇراقتى جەسە, قانت ديابەتىنەن ساقتاندىرادى. قىزاناق جاتىر موينى, انالىق بەزى, قۋىق جانە قۋىق ءتۇبى بەزى, ۇيقى بەزى قاتەرلى ىسىگىنىڭ الدىن الادى. ەستە ۇستايتىن جايت, قىزاناقتى جىلىتىپ جەۋ كەرەك. سارىمساقتى جاپىراقتاپ تۋراپ, 15 مينۋتتان كەيىن جەگەن دۇرىس.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ەڭ جاقسى ءادىس – تاماق الدىندا سورپا ءىشۋ. ويتكەنى تاماق الدىندا سورپا ىشسەڭىز, تابەت ءۇش ەسەگە ازايادى. مولشەردەن تىس تاماقتانۋ دا ادام ومىرىنە زيان. ال قانت پەن تۇزدى ورنىمەن پايدالانعان ءجون.
وتتەگىمەن قيمىلداۋدىڭ اعزاعا پايدالى ەكەنىن بارشامىزعا ايان. الايدا كوپشىلىك وتتەگىمەن تىنىستاۋ وتتەكتى ورتادا قيمىلداۋ دەپ ەسەپتەيدى. اعزا وتتەگىمەن بىركەلكى قورەكتەنگەندە دەنەدەگى ءتىن, مۇشەلەر جۇمىسى جاقسارادى. ودان ادام دەنەسىنىڭ توزىمدىلىگى, كۇشى ارتىپ, جۇرەك, وكپە قۋاتىن كۇشەيتەدى. وتتەگىمەن قيمىلداۋ ارەكەتىنە (15-60 مينۋت) باياۋ ءجۇرۋ, سۋدا ءجۇزۋ, ۆەلوسيپەد تەبۋ, جاياۋ ءجۇرۋ, ءبىر ورنىندا قوزعالماي جۇگىرۋ جاتادى. ۇزاق ۋاقىت وتتەگىمەن قيمىلداۋ دەنەدەگى قىزىل قان تۇيىرشىگىنىڭ (ەريتروتسيت) سانىن كوبەيتەدى, قارتايۋدىڭ الدىن الىپ, ميدىڭ جۇمىس ىستەۋ قۋاتىن ارتتىرادى. سالماق تاستاۋشىلار تاماقتانۋ مەن وتتەگىمەن قيمىلداۋدى دۇرىس ۇشتاستىرا بىلسە, ارىقتاۋ ناتيجەلى بولادى.
وتتەگى جەتىسپەۋشىلىگى بايقالعاندا اعزادا ءسۇت قىشقىلى ارتىپ كەتەدى. ادامداعى دەنە سۇيىقتىعىنىڭ كورسەتكىشى Ph-7,4-كە تەڭ. اعزانىڭ ۋلاناتىن سەبەبى, كوپ مولشەردەگى ەتيل ءسپيرتى, سىركە قىشقىلى جانە ءسۇت قىشقىلى دەنە سۇيىقتىعىن قىشقىلداندىرىپ جىبەرەدى. مۇنىڭ اسقىنعان ءتۇرى ءتىپتى ولىمگە سوقتىرادى. وتتەگىسىز قيمىلداۋ جۇرەكتى زاقىمداۋمەن قاتار, دەنەدەگى زات الماسۋعا دا كەدەرگى جاسايدى. سوندىقتان اعزاداعى وتتەگىنى ساقتاۋ ءۇشىن دەنە قيمىلىن جاساۋ قاجەت.
سوڭعى جىلداردا دەنى ساۋ ادامداردىڭ كەنەتتەن قايتىس بولۋى ءجيى ورىن الۋدا. بۇل كۇندەلىكتى قاراپايىم قاعيدالاردى دۇرىس ورىنداماۋدىڭ سالدارىمەن بايلانىستى. سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋمەن قاتار, ۇيقىدان ويانعان ساتتە توسەكتەن دەرەۋ تۇرىپ كەتپەي, ءبىر مينۋتتاي ءارى-بەرى اۋناپ جاتۋ كەرەك. توسەكتەن تۇرعاننان كەيىن, كەرەۋەتتە ەكى اياعىن تومەن قاراي سالبىراتىپ, جارتى مينۋت وتىرۋ قاجەت. ويانعاننان كەيىن جىلدام قوزعالىسقا كوشۋ ءۇشىن ءۇش مينۋتتاي دايىندىق جاساعان ابزال. ال ودان كەيىن جارتى ساعات شىنىعۋ قاجەت. جۇگىرۋ, تۇستە جارتى ساعات ۇيىقتاۋ, كەشكى ساعات 6 مەن 7 ارالىعىندا باياۋ جۇرىسپەن جارتى ساعات سەرۋەندەۋ جۇرەكتىڭ ولىەتتەنۋى مەن قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىن بارىنشا ازايتادى.
ءبىز وسىنداي قاراپايىم نارسەلەرگە كوڭىل بولمەۋدىڭ سالدارىنان اۋرۋعا شالدىعاتىنىمىزدى ەسكەرە بەرمەيمىز. دەنساۋلىقتى ساقتاپ, ۇزاق جاساۋ ءۇشىن عىلىم مەن تەحنيكاعا, ءدارى-دارمەككە يەك ارتا بەرۋگە بولمايدى. ەڭ جاقسى ەمشى – ادامنىڭ ءوزى. ەڭ جاقسى ءدارى – ۋاقىت. ەڭ جاقسى كوڭىل-كۇي – تىنىشتىق. ەڭ جاقسى ارەكەت – جاياۋ ءجۇرۋ. ال قوعاممەن پسيحولوگيالىق ۇيلەسىم تابۋ ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ ەنشىسىندە.
ماقسات ابدىقادىر ۇلى,
شىعىس-تيبەت مەديتسيناسىنىڭ جوعارى ساناتتى دارىگەرى