اتاقتى سەكسەۋىل ستانساسىنا ىسساپارمەن كەلدىك. ارال قالاسىنان باتىسقا قاراي جەتپىس شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ستانسانىڭ تۇرعىندارى سوناۋ جەتپىسىنشى جىلدارى كەڭەس يمپەرياسىنىڭ جوسىقسىز ساياساتىنا قارسى بولىپ, پويىز جولىن كەۋدەلەرىمەن جاپقانىن ەستىگەن ەدىك. ال بۇگىندە وسى تەمىرجولشىلار كەنتىنە وركەنيەت يگىلىكتەرى تارتىلىپ, جاڭا قۇرىلىستار سالىنباق. سونىڭ بىرەگەيى تاياۋدا اشىلعان سپورت سارايى.
ستانسانىڭ ەكولوگيالىق احۋالى ءماز ەمەس. ءبىراز كوشەنى شولىپ قايتتىق. ىلعي سۋىرىپ جەل سوعىپ تۇراتىن ايماقتىڭ كەي كوشەلەرىنەن ءتىس شۇقيتىن قىلتاناق تابا المايسىڭ. ال ءبىز تۇسكەن ءۇيدىڭ يەسى الپىسباي قورعانباەۆ اقساقال ەسىك الدىنا اي بۇرىن ەككەن گ ۇلىنىڭ ءالى ءبۇر اشا الماي تۇرعانىن قينالا ايتتى. ونىڭ اكەسى كەزىندە وسى سەكسەۋىل – ورىنبور ارالىعىندا وتاربانىڭ ءماشينيسى بولىپتى. ءوزى دە تەمىر جولدان زەينەتكە شىققان كورىنەدى.
الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندە اڭگىمەلەستىك. كەنتتە قولى ۇزىن ءبىرلى- جارىم ادام بولماسا, كوپشىلىگى مال ۇستامايدى ەكەن. اۋىل ماڭىندا وت جوق. سيىر سۋ, ءشوبى مول جايىلىم ىزدەپ شىعانداپ, بۇزاۋىنا قاراماي كەتكەن سوڭ الپىسباي اقساقال كەنتتەن ءجۇز شاقىرىمعا جۋىق ءتاۋىپ دەگەن جەردەگى جايىلىمدا مالدارىن ۇستاپ وتىر. ءىرى قارا, تۇيە. جازدا ءار باسىنا 2000, قىستا 2500 تەڭگە تولەيدى. سوعىم جىعىپ الاتىندىعى بولماسا, ءسۇت, شۇبات ساتىپ الىنادى. قولىڭدا مالىڭ تۇرىپ, اعارعانعا كوز ساتقان, ارينە, قيىن.
اڭگىمەمىزگە كەنت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ارالاستى. الپىسباي اقساقال «قازىر اكىم كەلگەندە ون شاقتى شال ارىز ايتامىز دەپ دايىندالىپ جاتىر» دەپ ونىڭ دەگبىرىن الدى. اۋىلداعى اكىمقارالاردىڭ ءبىرى ەمەس پە, «ولاردىكى نە ارمان؟» دەيدى. جىلاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدى دەگەندەي, جوعارىعا جازباساڭ, اكىمگە شاعىم تۇسىرمەسەڭ, كوپ شارۋا ورىندالمايدى, دەپ توندىرە تۇسەدى الپەكەڭ.
اۋىز سۋ اۋىل ىرگەسىنە اكەلىنگەن. بىراق ءۇي-ۇيگە قۇبىر تارتىلعان جوق. بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت گاز ماگيسترالى سەكسەۋىلدەن 15 شاقىرىم جەردە بولسا دا كەنت تۇرعىندارى ۇمىت قالعان. باسقالار كوگىلدىر وتىننىڭ راحاتىن كورىپ وتىرعاندا, بۇلاردىڭ كەلىندەرى پەشكە تامىزىق تۇتاتىپ كۇيەلەش-كۇيەلەش بولىپ ءجۇر. اقساقالدار سونى ايتپاق. الپەكەڭ بىزگە كوز قىسىپ قويىپ توندىرگەن سايىن اۋىلداعى از عانا اتقامىنەرلەردىڭ ءبىرى قارىنا شوق قارىعانداي ىرشىپ تۇسەدى.
ەكى قالتاسىنا جۋرناليستەردە جوق ەكى ديكتوفوندى سالىپ الىپ, اكىمدەردىڭ ءار سوزىنەن ىلىك ىزدەيتىن شال-شاۋقانداردى كورگەن باسىمىز «ارتى قانداي بولادى ەكەن؟» دەپ ىشتەي قىلپىلداپ قالدىق. جوق, قىرىمبەك كوشەرباەۆ ەشقايسىسىنا ايتار ءسوز, وكپەگە ورىن قالدىرمادى. وبلىس اكىمى جاڭا سپورت سارايىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە سەكسەۋىل ستانساسىنا كوگىلدىر وتىن جەلىسى تارتىلاتىنىن, قازىر مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتىپ جاتقانىن, جىل اياعىنا دەيىن قوسىلاتىنىن ايتتى.
جاقىندا «قازاقستان تەمىر جولى» باسقارماسىنىڭ باسشىسى ق.الپىسباەۆپەن وسىندا سالىناتىن 38 ءۇيدىڭ 30-ىن پايدالانۋعا بەرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلگەنىن جەتكىزدى. تەمىر جولدىڭ ارعى بەتىندەگى وقۋشىلار مەكتەپتەن قينالىپ ءجۇر. ونىڭ دا ىڭعايى تابىلعان ەكەن. 300 ورىندىق مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى 2019 جىلدىڭ بيۋدجەتىندە قارالعان. بىراق قۇرىلىسى بيىلعى جىلدىڭ اياعىندا باستالماق. 320 ورىندىق بالاباقشا قۇرىلىسى دا وبلىستىق بيۋدجەتكە كىرگىزىلگەن. بۇعان دەيىن مادەنيەت ءۇيى, دەنساۋلىق ساقتاۋ بولىمشەسىنىڭ بەكەتى سالىنعان ەكەن. ەندى وعان اتتى كىسى ءتۇسىپ قارايتىنداي ساۋلەتتى سپورت سارايى قوسىلىپ وتىر. بەينەۋ – سەكسەۋىل تەمىر جولى بويىندا جاڭا جوبالار قولعا الىنعاندىقتان, جۇمىس ورىندارى كوبەيەدى.
بايقاعانىمىز, ارىز-شاعىم ارقالاپ كەلگەن قاريالاردىڭ الدى «وي, وركەنىڭ ءوسسىن. بۇل ەلباسىمىزدىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ جەمىسى عوي» دەپ قاۋقىلداپ جاتتى. ءبىر قاراساڭ, قاريالاردىكى دە ءجون. ايتسا ءوز وتباسى, وشاق قاسىنىڭ ەمەس, ەلدىڭ شارۋاسىن ايتىپ جاتىر. ال سپورت سارايى كەڭ ەكەن. كۇرەس زالىندا «ارماندار ورىندالۋعا ءتيىس, ەگەر ارماندى ماقساتقا اۋىستىرا بىلسەڭىز» دەپ جازىپ قويىپتى. سىر وڭىرىنەن ءتورت دۇركىن الەم چەمپيونى يليا يليننەن بولەك داۋلەت نيازباەۆ, الەكساندر زايچيكوۆ, باۋىرجان جاۋىنتاەۆ, رۇستەم سىباي, قامشىبەك قوڭقاباەۆ سياقتى سايىپقىراندار شىققان. الدى وليمپيا ويىندارى مەن الەم چەمپيوناتتارىندا ولجا سالعان.
№20 بالالار سپورت مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ەربولات قاراەۆ سپورتتىڭ التى تۇرىمەن 700-دەن استام ءجاسوسپىرىم اينالىسىپ جاتقانىن ايتادى. وسى مەكتەپ تۇلەكتەرى ىشىندە رەسپۋبليكالىق جارىستاردا باس جۇلدەگە يە بولعاندارى بار. بۇعان دەيىن 1930-جىلدارى سالىنعان ەسكى عيماراتتا امالداپ كەلگەن سپورتشىلار ەندى جاڭا بيىكتەرگە شىعۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. كولەمى 1 مىڭ شارشى مەتردەن اساتىن وسىنداي عيمارات باسقا اۋدان, قالالاردا دا سالىنادى ەكەن.
جەكە كاسىپكەر مەيرامبەك تالاسوۆ سەكسەۋىلگە قۇنى 150 ملن تەڭگە تۇراتىن «قاراقات» ساۋدا ءۇيىن سالىپ بەرىپتى. ءبىرىنشى قاباتى بالالاردىڭ ويىن-ساۋىق ورتالىعىنا ارنالعان. ءىرى قالالارداعى قىمبات اتتراكتسيون قوندىرعىلارى وسىندا دا تۇر. ءبىر قاراعاندا, قالا اۋىلعا كوشىپ كەلگەندەي اسەر قالدىرادى ەكەن. شيجاعا ەلدى مەكەنىندە قۇنى 400 ملن تەڭگەدەن اساتىن ىشكى سۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە استى. ونداعى اعايىن دا قالامەن تەڭەلگەنىنە, مەملەكەتتىك كومەكتىڭ پارمەنىنە رازى.
اقشا بار, ىنتا ازوبلىس باسشىسى 2018 جىلدى «جاپپاي كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جىلى» دەپ جاريالاعان. راسىندا, كاسىپكەرلىك ورىستەمەي ءىس العا باسپايدى. ماسەلەن, بۇگىندە پولشا ديقاندارى ەككەن الما سۇرىپتارىنىڭ ءباسى الەمدە جوعارى. نەگە؟ مەملەكەت ديقانداردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى عالىمداردى ىنتالاندىرىپ, جاڭا الما سۇرىپتارىن وسىرۋگە قامقورلىق جاساعان. سونىڭ ناتيجەسىندە پولشا باقشا ونىمدەرىن الەمگە ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتكە اينالدى.
وسىنداي مەملەكەتتىك قولداۋ قازاقستاندا دا جاسالىپ جاتىر. قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى ارال اۋدانىنداعى كاسىپكەرلىك باعىتىنداعى ماجىلىستە وبلىستىڭ 1999 جىلعى بيۋدجەتى 9,6 ملرد تەڭگە بولعانىن قايتا ەسكە سالدى. ال بۇگىندە وبلىستا تەك كاسىپكەرلىكتى ورىستەتۋگە عانا 32 ملرد تەڭگە بولىنگەن ەكەن. مەملەكەتتىك قىزمەت ەلدىڭ بارىنە بىردەي جەتە بەرمەيدى. جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ مەن ەلدى قورلاندىرۋدىڭ تۋرا جولى – كاسىپكەرلىك. اقشا بار, ىنتا كەرەك. ايماق باسشىسى ءار اۋىل اكىمدىكتەرىنە وبلىستىق باسقارمالار مەن دەپارتامەنتتەردەن ارنايى ۋاكىل بولگەن. ەكەۋى دە جاۋاپتى. ارالداعى جيىندا كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى جۇمىستار وسىلايشا جۇلگەلەنەدى.
اۋەلى ارال اۋدانىنىڭ اكىمى مۇحتار ورازباەۆ بايانداما جاساعان. ءبىر «ارال تۇز» كاسىپورنىنىڭ ءوزى 1 مىڭعا جۋىق ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىر. ەكىنشى جوباسى ىسكە اسقاندا تاعى دا 700 ادامعا جۇمىس تابىلادى. اۋدان اكىمى سىدىرتىپ بايانداما جاساعاندا وسىندا بارلىق ماسەلە شەشىلگەندەي كورىنگەنىمەن, تۇك تە ولاي ەمەس ەكەن. ءىس جۇزىندە اۋىلداعى كاسىپكەرلىك اقساپ تۇر. قاعاز جۇزىندە كاسىپكەردىڭ سانى كوبەيگەن سياقتى كورىنگەنىمەن, ولاردىڭ قاتارىنا نەسيە العانىمەن جۇمىس جاساماعان جەكە ادامدار دا كىرىپ كەتكەن.
مەملەكەتتىك گرانتتى جاقسى جوبا ۇسىنىپ جەڭىپ الىپ, قارجىسىن باسقا ماقساتقا جۇمساپ جىبەرگەندەر تابىلىپ جاتىر. قايتارىمسىز, سۇراۋى جوق تەگىن اقشا دەپ قالعاندار بارشىلىق ەكەن. ماقساتسىز جۇمسالعان گرانت اقشاسى قايتارىلاتىنىن ەستىگەندە سانىن ۇرىپ قالعاندار دا از ەمەس. كاسىپكەرلىككە ۇيرەتىپ, وقىتاتىن جانە قولداۋ كورسەتەتىن «باستاۋ-بيزنەس» جوباسى اۋىلداعى حالىققا دۇرىس جەتكىزىلمەگەن. وبلىس اكىمىنىڭ الدىنا ەسەپ بەرۋگە شىققان اۋىل اكىمدەرى مەن باسقارما وكىلدەرىنىڭ دەنى وسى جاعىنان اقساپ جاتتى.
ماسەلەن, اۋىلدىق جەرلەردە كەرەگىنە قاراي ناۋبايحانا, شاشتاراز, شاعىن دۇكەن, ماي قۇيۋ بەكەتى, مونشا, بالاباقشادان بولەك جىلىجاي, بال ومارتاسى, مال سويۋ جانە مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. مىنا كورشى شىمكەنتتە تۇيەقۇس ءوسىرىپ, «گەلەندۆاگەن» مىنگەن جىگىت بار. مەملەكەتتەن قارجى الماعان, ءوز ەڭبەگى. ونىڭ جانىندا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا بولىنگەن, پايىزى تومەن, جىل سايىنعى ينفلياتسيامەن-اق جويىلىپ كەتەتىن نەسيەنى الىپ, جۇمىس جاساعان ادام پايداعا شىعۋى كەرەك قوي. ولاي بولمادى. كوپ اكىم ماردىمسىز جاۋاپ بەردى. بىردە-ءبىر كاسىپكەرلىككە ءوتىنىش بىلدىرمەگەن اۋىلدار دا بار ەكەن.
ءبىر مىسال ايتايىق. «قان مەن تەر» رومان-ەپوپەياسىنان بۇكىل قازاقستانعا اتى ماعلۇم بولعان «بەلاران» اۋىلىنداعى جاعداي ءماز ەمەس. قىزىق بولعاندا «بەلاراننىڭ» اكىمى دوسجان قوجاحمەتوۆ ەسەپتى كەزدەسۋگە ازىرلەپ كەلگەن بايانداماسىن ەجىكتەپ وقىپ, تۇساۋلى اتتاي قاراداي ءسۇرىندى. جاڭا جوبالار جوققا ءتان. وزگە اكىمدەردى قامشىلاپ وتىرعان ايماق باسشىسى مىناداي جۇگەنسىزدىككە قاتتى كەتتى. قازاقتىڭ اتاقتى كلاسسيگى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ اۋىلىن ماسقارا قىلىپ وتىرسىڭ. جاۋاپسىزسىڭ دەپ سوكتى. «قوسامان» اۋىلىنىڭ اكىمى ەرمەك سادۋاقاسوۆتىڭ اتقارىپ جاتقان ىسىنەن ۇلگى ال دەدى.
ايماق باسشىسى, قىسقاسى, كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ ناۋقاندىق شارۋا ەمەس ەكەنىن اڭعارتتى. ەندى وسىنداي ەسەپتى ماجىلىستەر وبلىستاعى بارلىق اۋدان, قالالاردا وتەدى. تامىزدىڭ اياعى, قىركۇيەكتىڭ باسىندا وبلىس اكىمدىگىندە بارلىق سالا باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جاسالعان جۇمىستاردىڭ ەسەبى تىڭدالماق ەكەن. ەل باي-قۋاتتى بولۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىكتى قولداپ, ادامدارعا پايدالى جۇمىس تاۋىپ بەرۋىمىز كەرەك. باسقا جول جوق. اكىم قورىتىندى ءسوزىن وسىلاي تۇجىردى. ەندى جاعاعا شىعىپ قالماس ءۇشىن اكىمدەرگە دە قامشى باساتىنداي كۇن تۋعانى انىق. ال ەلباسى مەملەكەتتىك كومەكتىڭ ءتۇرىن كوبەيتىپ وتىر. تاۋەكەلدىڭ قايىعىنا مىنگەندەردىڭ الدى مىڭدى ايداعان بايلارعا اينالدى. سوڭى دا نەسىبەسىز ەمەس.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى