اكادەميك سالىق زيمانوۆ!.. ول عىلىمنىڭ ءبىر سالاسى – يۋريسپرۋدەنتسيانىڭ عانا مامانى ەمەس, بۇكىل قوعامدىق عىلىمداردىڭ بارلىق سالاسىنان ماعلۇماتى مول, تۇجىرىمى مىقتى, وزىندىك ۇستانىمى بار عالىم ەدى. وعان جۋىردا جارىق كورگەن 10 تومدىق شىعارمالار جيناعى كۋا بولا الادى.
ساكەڭ جازعاندارىمەن, وقىعان لەكتسيالارىمەن, كوپشىلىك الدىندا سويلەگەن سوزدەرىمەن عانا ەمەس, بۇكىل ناقتى ءىس-ارەكەتىمەن, مىنەز-قۇلقىمەن, بار بولمىسىمەن, ادامي بيىك قاسيەتىمەن ەلىنە قادىرلى. ونىڭ شاكىرتتەرى تەك زاڭگەرلەر عانا ەمەس, زيالى قاۋىمنىڭ بۇكىل وكىلدەرى دەسەك تە بولادى. ولار ساكەڭدى وزدەرىنە ۇلگى ەتىپ, ۇستاز تۇتتى. وسى ۇلى ۇستازدىڭ دۇنيەدەن ءوتۋى ءبىر عىلىم ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل قازاق حالقى ءۇشىن ورنى تولماس اۋىر قازا بولدى.
ساكەڭ باتىستا تۋىپ, ەر جەتسە دە, ءبۇكىل قازاقتىڭ بايتاق وڭىرىنە ورتاق سۇيىكتى پەرزەنتى ەدى. قازاقستاننىڭ ءتورت بۇرىشى تۇگەل ونى سىيلاپ, قۇرمەتتەۋشى ەدى. حالىق بۇل قازاعا قاتتى قايعىرىپ, كوڭىلى بوسادى. ارينە, قازاق حالقى تۇرعاندا, ونىڭ ەسىمى ەشقاشان ولمەيدى. ول حالىقپەن بىرگە ماڭگى جاسايدى.
ۇلتتىڭ اقىلمان ۇستازى, جۇزىنەن نۇرى تامعان, اينالاسىنا شۋاق شاشقان ابزال جان تۋرالى ول دۇنيە سالعان كۇندەرى باسپاسوزدە از جازىلعان جوق. بارلىعى دا ەرەكشە سىيلى ادامنىڭ ءار قىرىن اشىپ كورسەتۋگە تىرىستى. ءبارى دە شىن جۇرەكتەن شىققان جىلى لەبىزدەرىن جەتكىزىپ باقتى. ولار ۇستازعا, عالىمعا, قايراتكەرگە, ازاماتقا, ۇلكەن جۇرەكتى ادامعا دەگەن ىقىلاسىن, ىستىق پەيىلىن, ادامي ءسۇيىسپەنشىلىگىن تانىتسا, بيلىك تە ءوز قۇرمەتىن, ءىلتيپاتىن سەزدىرىپ جاتتى. ءبارى دە جىلىلىقتى, ادامدى ادامشا سۇيۋگە, قۇرمەتتەۋگە دەگەن ۇلتتىق قاسيەتىمىزدىڭ ۇمىتىلماعانىنىڭ ايعاعى ىسپەتتەس بولدى.
كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان بۇل ارداقتى ازاماتتىڭ باسقالاردان نە ارتىقشىلىعى بار؟ نەگە وعان ۇلكەن دە, كىشى دە قۇراق ۇشىپ, ەرەكشە قاستەرلەيدى؟ الدە ونىڭ ادامنىڭ جان جۇيەسىن باۋراپ الارلىق ءبىر تارتىلىس كۇشى بار ما, الدە, گيپنوزدىق سيقىرى بار ما؟ نەگە وعان ەل جاقىن تۇردى, اقىلشى اعا-ۇستاز تۇتتى؟ ۇستازدىعى ساباق بەرگەنى مە؟ ول ەلدىڭ بارىنە ساباق بەرگەن, لەكتسيا وقىعان جوق قوي. سوندا دا بولسا, ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمداردىڭ ءوزى, ستۋدەنتتەردى بىلاي قويعاندا, ساكەڭدى ۇستاز تۇتتى. ۇستازدىعى جازعانىمەن, ايتقان اقىل-كەڭەسىمەن, ادامي قاسيەتىمەن, جاردەم-قولداۋىمەن ەرەكشەلەندى. ونى كارى-جاس بىردەي ءپىر تۇتتى, جىلى سەزىمنەن باسقا وعان ەشكىم وعاش مىنەز كورسەتپەدى. ونىڭ سەبەبى نەدە؟
بىرىنشىدەن, كەز كەلگەن ادام وزىنە دەگەن ىقىلاستى ايتقىزباي-اق بۇكىل دەنەسىمەن, سىرتقى تەرىسىمەن-اق سەزىنەدى. ويتكەنى, بۇلار وزدەرىنە ساكەڭنەن ادامعا دەگەن جىلى شۋاق, نۇر-ساۋلە ۇشقىنداپ تۇرعانىن سەزەدى. ادامي جىلىلىعىمەن ول وزىنە ەلدى باۋراپ الدى.
ەكىنشىدەن, نە نارسە ىستەسە دە, ايتسا دا ول وزىنە نەندەي ءبىر پايدا, ۇپاي ىزدەمەيدى, كونيۋنكتۋراشىلدىق دەگەن وندا اتىمەن جوق, كۇنباعىسشا قۇبىلمايدى. بىرەۋگە جاعىنا قويايىن, سودان قولداۋ كورەيىن دەگەن نيەت اتىمەن بولمايدى. وعان قاراپايىم ەڭبەك ادامى دا, لاۋازىمى ۇلكەن شەنەۋنىك تە بىردەي. ەكەۋىنە دە ادامشا بىردەي قاتىناس جاسايدى. مىناۋ باي, مىناۋ جارلى دەپ بولمەيدى. بايلىعىنا بولا نەمەسە قىزمەت شەنىنە بولا قۇلاي كەتپەيدى. ومىردە زيالى دەپ جۇرگەن ادامداردىڭ كوبى مۇنداي سىرقاتتان ادا ەمەس ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ونى كورىپ ءجۇرمىز. ءار ادام وزىنشە باعالى. جاراتقان بەرگەن سىي-سىباعاسىنا ساي تىرشىلىك ەتەدى. بىرەۋ اقىلدى, ءبىلىمپاز, بىرەۋدىڭ ساۋاتى از, قابىلەتى شەكتەۋلى. بىراق ولاردىڭ ءبارى دە ادام, ءبارى دە ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان. بارىندە نامىس, وزىنە ءتان ار-ۇيات, ءوزى تۋرالى ەداۋىر پىكىرى بار, امبيتسياسى دا جەتىپ ارتىلادى. مۇنى سالىق زيمان ۇلى جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا ول ادامعا الدىمەن ادام دەپ قارايدى. سودان كەيىن بارىپ عالىم, شەنەۋنىك, مۇعالىم, دارىگەر, شوپىر, قازاق, ورىس, نەمىس, كورەي, تاتار, ۇيعىر, چەشەن جانە ت.ت. دەپ قارايدى.
ۇشىنشىدەن, ادامعا جاساعان جاقسىلىقتان قور بولعان پەندەنى بىلمەيمىن دەگەن ۇستانىمدى ءاردايىم باسشىلىققا الدى. قولىنان كەلسە, ءسوز جاردەمىن, قولعابىسىن, قولداۋ-دەمەۋىن كورسەتۋگە اركەز دايىن تۇردى. بىراق بۇل ءۇشىن ول اقى, سىي, قايتارىم دامەتپەدى. قۇرعاق قاسىق اۋىز جىرتادى دەگەن توعىشارلىق فيلوسوفياعا ءومىر بويى جان-تانىمەن قارسى بولىپ ءوتتى. سوڭعى شىققان كىتابىنداعى فاكتىلەرگە قاراعاندا, جەلتوقسان كەزىندە قازا تاپقان ءلاززات اسانوۆا تۋرالى, جازىقسىز جاپا شەككەن م.اكۋەۆ تۋرالى ءتيىستى ورىندارعا حات جازىپ, اراشا ءتۇسۋى ادامگەرشىلىكتىڭ بيىك ولشەمى بولىپ تابىلادى. اقىسىز-پۇلسىز وزىنە بەينەت تىلەپ الۋدان ول الدىنا جان سالمادى دەسە دە بولادى. تورتىنشىدەن, عىلىمدى كۇن كورۋدىڭ, اقشا تابۋدىڭ كوزى دەپ قاراماي, ءومىرىنىڭ ءمانى, مازمۇنى دەپ باعالادى. عىلىمنىڭ تازالىعى ءۇشىن كۇرەسە ءبىلدى. عىلىم عىلىم ءۇشىن دەگەن قاعيدادان الىس تۇردى. عىلىم قوعامعا, ادامزات بالاسىنا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. عىلىم ادامنىڭ ءومىرىن جەڭىلدەتۋگە, قوعامدىق پروگرەسكە جاردەمىن تيگىزۋگە ءتيىس. بۇل – شىن عىلىمنىڭ ەڭ باستى ماقساتى. مۇنى تەك عىلىمعا شىن بەرىلگەن, عىلىمدى ومىرلىك مۇراتىم دەپ سيپاتتايتىندار عانا جەتە ءتۇسىندى. وسى قاعيدانى ساكەڭ بەرىك ۇستاندى. سوندىقتان دا ونى ارىپتەستەرى وزدەرىنە ۇلگى ەتتى, وعان باس ءيدى. ناعىز عالىمنىڭ ەتالونى دەپ باعالادى. سوعان ۇقساۋعا تىرىستى, سونداي بولماسا دا ۇقساپ باعۋعا ۇمتىلدى. مۇنى سالىق زيمان ۇلى ىشتەي انىق سەزىندى دە. سوندىقتان دا ول جازعاندارىنا بولسىن, كوپشىلىك الدىندا سويلەگەن سوزدەرىنە بولسىن, اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. كەز كەلگەن جەردە تۇرا قالىپ, ءسوز سويلەۋگە, تىلشىلەرگە لەزدە سۇحبات بەرۋگە, كوگىلدىر ەكران الدىندا كولبەڭدەپ, كوپشىلىك كوزىنە تۇسۋگە, ءوزىن-ءوزى جارنامالاۋعا جانى قاس ەدى. از سويلەسە دە, از جازسا دا ساز ءسويلەۋگە, زيمانوۆشا جازۋعا تىرىستى. كوپىرمە سوزگە, ءدايەكسىز پىكىر ايتۋعا, اسىعىس وي قورىتۋعا بارعان جوق.
بەسىنشىدەن, سالىق زيمان ۇلى ءوز ەلىنىڭ, حالقىنىڭ شىن ءمانىندەگى پاتريوتى, ۇلتىنىڭ ماقتانىشى بولدى. ول حالىق سەنىمىن, ۇلتىنىڭ ىقىلاسىن, قولداۋ-دەمەۋىن وتە جوعارى باعالادى. «مەن ۇلىمىن, كەرەمەتپىن» دەپ كوكىرەك كەرمەدى, ءوزىن بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا ۇستادى. سيرەك كەزدەسەتىن قاراپايىم, كىشىپەيىل جان بولدى. بىلگىشپىن دەپ العا وزىپ, ومىراۋلاعان جوق. ءوزىنىڭ قادىرىن, قوعامداعى سالماعى مەن ابىرويىن ىشتەي سەزىندى دە, ول كوزگە تۇسۋگە, ءوزىن ەرەكشە دارالاپ, بيىك كورىنۋگە, تورگە ۇمتىلۋعا اسىققان جوق. وسى شىنايى قاراپايىمدىلىعى وزىنە جاراسىپ, تابيعي كورىنىس تاپتى. سونىڭ وزىندە ونىڭ ۇلىلىعى, اقسۇيەكتىگى, بەكزاتتىعى ايتقىزباي-اق الىستان كوزگە ۇرىپ تۇردى.
«التىن كورسە پەرىشتە جولدان شىعار» دەگەن توعىشارلىق پيعىل ۇستەم بولىپ تۇرعان بۇگىنگى زاماندا ونىڭ ايتقاندارى, جازعاندارى عانا ەمەس, ارامىزدا جۇرگەنىنىڭ ءوزى ءبىر ەتيكالىق مەكتەپ ەدى. ول تازالىق پەن تۋرالىقتىڭ ولشەمىندەي اسەر قالدىراتىن. تىمىق كۇنى جاۋعان نوسەر جاۋىن قورعاسىنعا, گازعا, شاڭ-توزانعا تۇنعان كوشەنىڭ اۋاسىن قالاي تازارتىپ, تىنىستى جەڭىلدەتىپ, كوكىرەكتى اشىپ جىبەرەتىن بولسا, ءبىزدىڭ ساكەڭ دە اينالاسىنا سونداي اسەر ەتەتىن ەدى. ەلدىڭ ءبارىن باۋىرىنا تارتىپ, قالتاسىنان سۋىرىپ بەرەرى بولماسا دا, جان جۇيەڭە تازالىق سىيلاپ, جومارت كوڭىلىن سەزدىرىپ, كەزدەسكەن سايىن ءوزىڭدى ءبىر بايىتىپ جىبەرگەندەي بولۋشى ەدى. ونىمەن كەزدەسكەن ءاربىر پەندە ءساۋىرمەن كەلگەن كوكتەمنىڭ جۇمساق لەبىندەي جىلىلىقتى سەزىنەتىن. ەلىمىزدىڭ قازاق ءتىلدى عانا ەمەس, بۇكىل ورىس ءتىلدى ءباسپاسوزى دە ۇلى عالىم دۇنيەدەن وتكەن كۇنى تەگىس ءۇن قوسىپ, بارشا حالىقتىڭ ازالى قايعىسىن, قيماس سەزىمىن قوعامعا جەتكىزۋگە كۇش سالدى. ادەتتە كوپ جاساعان قارتتار ءومىردەن وزعاندا جۇرتشىلىق: ارمانى جوق, از جاساعان جوق, توقساننان استى, يمانى جولداس بولسىن, توپىراعى تورقا بولسىن, دەپ قاناعات سەزىمىن بىلدىرەدى. وسى جولى بۇل تابيعي قازاعا قاناعات ەتپەي, ءالى دە كەرەك جان ەدى, جاساي تۇرعانى دۇرىس ەدى, اجال ابزال ازاماتتى الىپ كەتتى عوي, دەگەن قيماستىق سەزىم كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىندە كەپتەلىپ تۇردى.
نەگە بۇل كوپشىلىك ونى ولىمگە قيمادى دەسەڭىزشى! ويتكەنى, ول قوعامعا, ەلگە ءالى دە قاجەت, قارتايسا دا حالىق سۇرانىسىنا لايىق ازامات ەدى.
راس, ءتىرى پەندەنىڭ ومىردە ەش كوپتىگى جوق. اركىمنىڭ ءوز نەسىبەسى بار. جاراتقان يەمىز ءوزى بەرىپ, ءوزى الادى دەسەك تە, كوپشىلىك بۇل جولى «ءوزى العانىنا» ىشتەي ريزاشىلىق بىلدىرگەن جوق, وكىنىش سەزدىردى. ونىڭ دا ۇلكەن ءمانى بار. ادام وزىنە كەرەكتىسىن جوعالتقاندا عانا قينالىس بىلدىرەدى. ءانشەيىندە ول ءار نارسەگە سىر بەرە بەرمەيدى.
ساكەڭنىڭ ۇلىلىعىمەن قاتار ادامعا نانعىشتىعى, اڭقاۋلىعى دا از بولمايتىن. كەيدە بىرەۋدىڭ قىلىعى, ءسوزى ۇناسا, قۇلاي كەتىپ, وعان باسىن يەتىن. تاماشا, ويلى جىگىت دەپ ماقتايتىن. ونىسى ىشكى ەسەبىمەن ۇلى عالىمنىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ءۇشىن كوزگە ءتۇسۋدىڭ ءبىر امالى ەكەنىن اڭعارماي دا قالاتىن. بۇل اڭعالدىق ۇلى ادامداردىڭ كوبىسىنە ءتان قاسيەت. ءوزى ادال ادامنىڭ باسقالارعا دا سولاي دەپ قارايتىنى بەلگىلى.
كۇندەلىكتى تۇرمىستىق ماسەلەلەردە قىتىمىرلىق تانىتپايتىن, دۇنيە-م ۇلىك جيناۋعا, بايلىققا قۇل بولۋعا شىن پەيىلىمەن قارسى بولدى. جول ساپارلارعا شىققاندا وزىنە ەرەكشە جاعداي جاساۋدى قالامايتىن, كوپتەن وقشاۋلانبايتىن. ەلدەن ءبىر ەلى جوعارى تۇرىپ, دارالانۋدى توعىشارلىق دەپ تۇسىنەتىن.
سالىق زيمان ۇلى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا عانا ەمەس, كەڭەس زامانىندا دا, توتاليتارلىق جۇيە داۋىرلەپ تۇرعاندا-اق قازاق تىلىنە ارا تۇسكەن ەدى. رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى م.سولومەنتسەۆ پەن گ.كولبين قاتىسقان جيىندا بۇل ماسەلەنى اشىق كوتەرگەن ەدى. ۇلت ءتىلىنىڭ قولدانۋ اياسى تارىلعانىن, زيالى قاۋىم وكىلدەرى انا تىلىندە سويلەمەيتىندىگىن, پارتيا باسشىلارىنىڭ بىردە-ءبىرى قازاق جاستارى الدىندا قازاق تىلىندە ءسوز سويلەمەيتىنىن, قازاق تىلىنە قۇرمەتتىڭ جوقتىعىن اشىق ايتتى. بۇل پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىنىڭ كەمشىلىگى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. ۇلتتىق مادەنيەت پەن انا ءتىلى شەكتەۋلى كۇي كەشىپ وتىرعانىن اشىق ايتقان ەدى.
ءبىز, قوعامدىق عىلىمنىڭ وكىلدەرى, دەدى س.زيمانوۆ, ەڭبەكتەرىمىزدى قازاق تىلىندە جازبايمىز, جاستار اراسىندا وسى تىلدە سويلەمەيمىز. بۇل بارلىق دەڭگەيدەگى باسشىلارعا ءتان قاسىرەت. الماتىعا جينالعان مالشىلار سلەتى دە ورىس تىلىندە وتەدى. سونىڭ سالدارىنان جيىنعا كەلگەندەر العا قويعان ماقساتتاردىڭ ءوزىن جەتە تۇسىنبەي, اۋىلدارىنا كاكىر-شۇكىر تاۋارلار الىپ قايتقانعا ءماز بولاتىن.
ۇلتتىق ءتىلدى قولدانۋدىڭ اياسى جىل سايىن تارىلىپ كەلەدى, بۇل پارتيانىڭ ۇلت ساياساتىنا سايكەس كەلمەيدى. (س.زيمانوۆ. پارلامەنت كازاحستانا ۆ ترۋدنىە گودى پروۆوزگلاشەنيا نەزاۆيسيموستي, «الاش» باسپاسى, 2011, 48-ب.)
ءتىل تۋرالى كۇرەس بۇگىن عانا باستالماعان. سوناۋ 80-جىلداردىڭ وزىندە-اق سالىق زيمان ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىندەگى ءتىل جاناشىرلارى باستاعان. ونى قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى قاتتى مازالاعان ەدى.
ءوز ۇلتىنىڭ شىن مانىندەگى جاناشىرى, ۇلى عالىم سول كەزدىڭ وزىندە-اق بيلىك وكىلدەرىنىڭ بەتىنە تۋرا قاراپ, ءوز كۇيزەلىسىن بىلدىرگەن ەدى. مىنە, سول ءتىل تۋرالى كۇرەس ءالى ءجۇرىپ جاتىر. ۇلتجاندى ءبىر توپ ازاماتتار بۇل ماسەلەنى ءالى جالعاستىرىپ كەلەدى, ءتىل دەپ شىرىلداپ, جان ايقايىن ايتۋمەن ءجۇر.
سالىق زيمان ۇلى بولسا, كسرو كونستيتۋتسياسىندا جازىلعان ءسوز بوستاندىعىن بەرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن ەركىندىك, ازاتتىق يدەياسىمەن سۋارۋدىڭ ماڭىزىن جەتە ءتۇسىندى. سوندىقتان دا ول نەمىستىڭ كلاسسيكالىق فيلوسوفياسىنىڭ اتاسى يممانۋيل كانتتىڭ: «ءوزىن ينتەللەكتۋالدىق جانە رۋحاني جۇدەۋلىكتەن ازات ەتپەگەن ادام باسقا جاندى ەشقاشان دەسپوتيا مەن قۇلدىقتان قۇتقارا المايدى. ەگەر بوستاندىق يدەياسى حالىقتىڭ سانا-سەزىمىنىڭ وزەگىنە اينالماسا, ەشكىم دە يدەيالار ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندىقتان دا ادام ميىن بارىنشا تولىق پايدالانۋ, جەتىلدىرۋ باستى مىندەت بولىپ تابىلادى», دەگەن ءسوزىن ۇنەمى ەستە ۇستادى. سالىق زيمان ۇلى وسى قاعيدانى ءاردايىم باسشىلىققا الدى.
ازاماتتىق ار-ۇياتىن ساكەڭ ۇلت نامىسى سىنعا تۇسكەن جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە انىق كورسەتتى. ەلدىڭ ۇلتجاندى ازاماتتارى جۇبان مولداعاليەۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ, مۇحتار شاحانوۆ, سابىر قاسىموۆ, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, بەيبىت قويشىباەۆ جانە باسقالارمەن بىرگە گ.كولبين كەزىندەگى زورلىق-زومبىلىققا اشىق قارسىلىق كورسەتتى. رەسپۋبليكا باسشىلارىمەن وتكەن كەزدەسۋدە, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردا سويلەگەن سوزدەرىندە ساياسي بيلىكتىڭ ۇلت مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن ساياساتىن سىناپ, اسىرا سىلتەۋشىلىككە جول بەرمەۋىن تالاپ ەتتى.
جەلتوقساننان كەيىن باستالعان جازالاۋ شارالارىنان جازىقسىز جانداردى اراشالاپ الۋعا كۇش سالدى. ءتيىستى ورىندارعا ارنايى حاتتار جولداپ, يۋريست رەتىندە زاڭدىلىقتىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن ەسكەرتتى. كىناسىز جاستاردىڭ بولاشاعىنا بالتا شابىلماۋىن تالاپ ەتتى. كولبين كەتكەننەن كەيىن جەلتوقسان قۇرباندارىنىڭ, قاھارماندارىنىڭ وزدەرىنە لايىقتى باعالارىن الۋدى جاقتاپ, بيلىككە ۇسىنىستار ءتۇسىردى.
سالىق زيمان ۇلىنىڭ بۇل ماقالادا عىلىمي ەڭبەكتەرىنە تولىق تالداۋ جاساۋعا بارماي-اق, ءۇستىرتىن شولىپ وتەر بولساق, بىلاي دەر ەدىك. سالىق زيمان ۇلى قازاقستان زاڭ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالدى, وسى سالا بويىنشا تۇڭعىش اكادەميك بولىپ سايلاندى. فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى رەتىندە زاڭ جانە فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ قالىپتاسىپ, وركەندەۋىن ۇيىمداستىرۋشى بولدى, كەلەشەك ماماندارىن تاربيەلەپ ءوسىردى. ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس وقىپ, كوپ شاكىرتتەر تاربيەلەدى. كوپتەگەن مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر جازدى. زيمانوۆ ۇزاق جىلدار بويى كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيە تۇسىندا, كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ۇستەمدىك ەتكەن كەزەڭىندە قىزمەت ىستەپ, عىلىمي ەڭبەكتەرىن جازدى. بىراق سولاردىڭ ءبارى ءالى دە ءوز قۇنىن جوعالتقان جوق. ول, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت پەن قۇقىق تاريحىن زەرتتەۋشى, قوعامدىق-ساياسي وي-پىكىردىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن زەردەلەۋشى عالىم رەتىندە ەل قۇرمەتىنە بولەندى.
ەلۋىنشى جىلدارى ول ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاقتاردىڭ قوعامدىق قۇرىلىسىن, الپىسىنشى جىلدارى ءحۇىىى عاسىردىڭ سوڭى جانە ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاقستاننىڭ ساياسي قۇرىلىسىن, بوكەي حاندىعى مەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناسىن, قازاقتاردىڭ قوعامدىق تۇرمىسىنىڭ كەيبىر ەرەكشەلىكتەرىن زەردەلەگەن ەڭبەكتەرى ەلىمىزدىڭ تاريحىن, ساياسي قۇرىلىمىن تانۋعا كومەكتەسەتىن قۇندى عىلىمي جۇمىستار بولىپ تابىلادى. شوقان ءۋاليحانوۆ پەن مۇحامەدجان سەراليننىڭ قوعامدىق-ساياسي كوزقاراستارىن زەرتتەۋگە ارنالعان ەڭبەكتەرى دە ءوز ماڭىزىن جوعالتپاعان ورەلى تۋىندىلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. قازاق تىلىندە تۇڭعىش رەت جارىق كورگەن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى بولعان م.سەراليننىڭ ءومىرى ارقىلى ساكەڭ قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىنا دا ءۇڭىلدى, سونى پىكىرلەر ايتتى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ساكەڭ ەگەمەندىك حارتياسىن قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ەرلىك كورسەتتى. قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك سۋۆەرەنيتەتى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋعا بەلسەنە اتسالىستى. بۇل دەكلاراتسيا كەلەسى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ العاشقى باسپالداعى بولدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ العاشقى (1993 ج.) جانە بۇگىنگى قولدانىستاعى اتا زاڭىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ءوز ۇلەسىن قوستى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا پارلامەنتاريزمنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا ارناپ ارنايى ەڭبەك جازدى.
ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى كوشپەلى ۇلى دالانىڭ تاريحي-قۇقىقتىق مادەنيەتىن زەردەلەۋگە كوپ كۇش سالدى. «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسىنا سايكەس «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» اتتى ون تومدىق ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە باسشىلىق ەتتى, قازاقتىڭ داعدىلى ادەت-عۇرىپقا نەگىزدەلگەن قۇقىعى مەن بيلەر سوتىنىڭ قىزمەتىن زەرتتەپ, عىلىمي جۇيەگە كەلتىرۋمەن شۇعىلداندى. وسىعان بايلانىستى 2008 جىلى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. شەتەلدەردەن عالىمدار شاقىرىلىپ, بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى تالقىلاپ, ءتيىستى ۇسىنىستاردى تۇجىرىمدادى.
بيلەر سوتى مەن قازاقتىڭ شەشەندىك ونەرىن حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن بايلانىستىرا زەرتتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سالىق زيمان ۇلى ءومىرىنىڭ سوڭعى ساعاتىنا دەيىن عىلىمي, قوعامدىق جۇمىستاردان قول ۇزگەن جوق, تىنىمسىز ەڭبەك ۇستىندە بولدى. ول ءوز ەلىن, تاۋەلسىز قازاقستاندى جان-تانىمەن ءسۇيدى. سوعان ادال قىزمەت ەتۋدى ءوز ءومىرىنىڭ باستى ءمانى جانە مازمۇنى دەپ ءتۇسىندى. ول ەلدىڭ ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق تاۋەلسىزدىگىنە دە كوپ كوڭىل ءبولدى. سوڭعى جىلدارى قۇقىقتىق ءماسەلەلەردى زەرتتەگەندە ونىڭ ومىرمەن تىكەلەي بايلانىسىنا كۇش سالدى. مۇناي سالاسىنداعى ەكونوميكالىق حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتاردىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرىن ۇلت ءمۇددەسىنە باعىندىرۋ جونىندە زەرتتەۋ ەڭبەك جازدى. وسى ارقىلى ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ قۇقىقتىق بازالارىن نەگىزدەۋگە كوپ كۇش جۇمسادى. بۇل سالاعا ءتيىستى ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن ارنايى اكادەميالىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىن اشتى.
ۇلى عالىم تاۋەلسىز ەلدىڭ بۇكىل تىرشىلىگى – ەكونوميكاسى, ءبىلىم, عىلىم جۇيەسى, ساياسي باسشىلىقتى جەتىلدىرۋ, دەموكراتيانى دامىتۋ, مەملەكەتتىڭ ءوز فۋنكتسياسىن تولىق اتقارۋى سەكىلدى ماسەلەلەردى ۇنەمى نازاردا ۇستادى. بۇل جايىندا ءوز ۇسىنىستارىن, عىلىمي توپشىلاۋ-تۇجىرىمدارىن ەلباسىنا, ۇكىمەتكە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جىبەرىپ وتىردى. قۇلاققا ىلىنگەنى بار, ىلىنبەگەنى بار, ايتەۋىر اكادەميك سالىق زيمانوۆ بۇل باعىتتا كوپ ىستەر تىندىردى. قوعامدىق پىكىرگە قوزعاۋ سالدى, پارلامەنت ۇيىمداستىرعان سەمينار-فورۋمداردا ءوز ويلارىن ىرىكپەي, بارىنشا ءادىل ءارى اشىق ايتۋعا ۇمتىلدى. ونىڭ وسى شىنشىلدىعى, ەل ءۇشىن, قوعام ءۇشىن ايتقان ساليقالى ويلارى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى, ەلدىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەدى.
ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, سالىق زيمان ۇلى وسىنداي ادام بولدى. ارينە, دۇنيەدە ءمىنسىز ادام جوق. ادام بويىنان جاقسىلىق ىزدەمەي, ءمىن ىزدەگەن جان ابايدىڭ بويىنان دا تابار. بىراق جان-جاعىنا ەنەرگەتيكالىق ساۋلە شاشىپ, جىلۋ سىيلايتىن تۇلعالاردىڭ قوعامدا الار ورنى ەرەكشە. سولاردىڭ قاتارىنا ساكەڭدى جاتقىزار ەدىك. ومىردەن وتپەيتىن پەندە جوق. مىنە, ساكەڭ دە ومىردەن وزدى. بىراق حالىق الدىنداعى پارىزىن ادال وتەپ, زيمانوۆشا ومىردەن ءوتۋدىڭ ءوزى كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن ونەگەسى مول ساباق, تۇتاس ءبىر ۋنيۆەرسيتەت دەسەك جاڭىلىسپاسپىز.
ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, سالىق زيمانوۆ «شىن مانىندە كىسىلىك پەن دانالىقتىڭ ۇلگىسىندەي, ادىلدىكتىڭ تارازىسىنداي» كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولىپ قالا بەرمەك.
ابدەش قالمىرزاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.