تالاي قۇپيانى قوينىنا بۇگىپ جاتقان قورىمنىڭ قاسىنان وتكەندە ۇلكەندەردىڭ ارەكەتىن قايتالاپ بەت سيپايتىنبىز, بىراق ولاردىڭ كۇبىرلەپ ايتقان دۇعاسىن ۇعا قويمايتىن ەدىك. بالا كەزىمىزدە.
ەسەيە كەلە قورىمدا كىمدەر جاتقانىن بىلگىمىز كەلدى. سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرەتىندەردىڭ بارلىعى دەرلىك قورىمنىڭ تاريحى پوشاتاي, ىبىرايىمحان جانە مولبەرگەن دەگەن قاريالار ارقىلى بۇگىنگە جەتكەنىن ايتاتىن.
تاۋ بوكتەرىندەگى قاسقاسۋ اۋىلىنىڭ تاماشا تابيعاتى شۆەيتسارياڭىزدان كەم تۇسپەيدى. سايرام شىڭى اۋىلدىڭ توبەسىنەن ءتونىپ تۇرسا, باۋرايىندا قوس وزەن – قاسقاسۋ مەن سايرامسۋ قىزدىڭ قوس بۇرىمىنداي كۇندiز-ءتۇنi سارقىراپ اعىپ, سالقىن سامال جەلپiپ وتىرادى. وسى سايرامسۋ وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا ورىن تەپكەن مىڭ شەيىت قورىمى اۋدەم جەردى الىپ جاتىر. قورىمنىڭ قاسىنا باۋ-باقشا ەگىلىپ, مەشىت, زياراتحانا سالىنعان. اعا بۋىننىڭ ايتۋىنشا, قورىمنىڭ العاشقى شىراقشىسى, ۇلتى ورىس تاتيانا پاۆلوۆنا بولعان ەكەن. قازاقتىڭ كەلىنى تاتيانا مۇسىلماندىقتى قابىلداپ, ەسىمىن داريحا دەپ وزگەرتىپتى. وسىدان 7 جىل بۇرىن 81 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن ول كىسىنى اۋىلداعىلار ارۋلاپ, قورىمنىڭ جيەگىنە جەرلەگەن.
ءيا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى تولەبي اۋدانىنداعى قاسقاسۋ اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «مىڭ شەيىت» اتتى اۋليەلى مەكەن جايلى اڭىز كوپ. سونىڭ بىرىندە وڭتۇستىك جەرىنە ءدىن يسلامدى تاراتۋعا كەلگەن اراب ساربازدارى جەرلەنگەنى ايتىلادى. جوعارىدا ءبىز اتاپ وتكەن قاريالاردان بۇگىنگە جەتكەن اڭگىمەلەرگە جۇگىنسەك, حازىرەتى وسمان ءزۋنيرايننىڭ ۇلى شاحي جاليل تۇركىستان ايماعىنا يسلام ءدىنىن تاراتۋعا كەلگەن ەكەن. ول كەزدە بۇل ايماقتا يسلام ءدىنى تارالماعان. شاحي جاليل وسى ايماقتىڭ جەرگىلىكتى حالقىمەن سوعىسىپ, باسىم بولىگىن يسلام دىنىنە كىرگىزەدى. ايماقتا حاندىق قۇرعان ۋحشيت جەڭىلىپ, ءدىندى قابىلدايدى.
بىراق ول شىن كوڭىلىمەن, ادال نيەتىمەن كىرمەگەن ەكەن. حان ۋحشيت شاحي ءجاليلدى سەندىرۋ ءۇشىن قىزىن ايەلدىككە بەرەدى. ءسويتىپ قىزى ارقىلى شاحي ءجاليلدى قولعا ءتۇسىرۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. ياعني مۇسىلمانداردىڭ ناماز ۋاقىتىندا عانا قىلىش ۇستامايتىنىن ءبىلىپ الادى دا استىرتىن ارەكەتكە كىرىسەدى. شاحي جاليل دە ءبىر جاماندىقتى سەزسە كەرەك. ەرتەڭىنە مۇسىلماندار نامازعا تۇرا باستاعاندا شاحي جاليل يمامعا نامازعا قىسقا سۇرە وقۋ قاجەتتىگىن ايتادى. يمام سۇرەنىڭ ەڭ كىشىسىن وقيمىن دەگەنىمەن, اۋزىنا ۇزاق اياتتاردىڭ ءبىرى تۇسەدى. يمام ونى وقىپ بىتىرگەنشە ءۋحشيتتىڭ ادامدارى نامازدا تۇرعان كوپ مۇسىلمانداردى شاۋىپ ولتىرەدى. الدىڭعى ساپتاعىلار قالعاندا ناماز بىتەدى. ءتىرى قالعاندارى سىرتقا شىعىپ ۇلگەرىپ, قاسىق قانى قالعانشا سوعىسىپتى. ءبىرى سول جەردە قازا بولسا, تاعى ءبىرى سول جەرگە تاياۋ كەرەگەتاس دەگەن جەردە كوز جۇمادى. تاعى ءبىر توپ مۇسىلمان ابدۋل اباد, قارامۇرت ەلدى مەكەنىنە تاياۋ جەردە اجال قۇشادى. ناماز ۇستىندە قازا بولعاندار جەرلەنگەن جەرگە «مىڭ شەيىت» دەگەن اتاۋ بەرىلگەن.
شەيىت بولعانداردى جەرلەگەن مازارات پەن مەشىتتىڭ اراسىن وزەن سۋى ءبولىپ تۇر. كەڭەسارىق اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, پوشاتاي اقساقال 1960 جىلدارى بۇكىل ەلگە ساۋىن ايتىپ, قاراجات جيناپ «مىڭ شەيىت» قورىمىن قورشاتقان. سونداي-اق اۋىل اقساقالدارى كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان كەزدە ۇزىنارىق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى مولبەرگەن جامالبەكوۆ مەشىتتىڭ نەگىزىن قالاعانىن ايتادى. اينالاسىن قورشاپ, باۋ-باقشا وتىرعىزعان ول اياقاستى بولىپ توزىپ كەتكەن جەردى قالپىنا كەلتىرەدى جانە بۇل جۇمىستاردى تەك تۇندە جۇرت كوزىنەن تاسالانىپ كەلىپ ىستەگەن ەكەن. 1996 جىلى باسىنا ءوز قاراجاتىمەن مەشىت تۇرعىزعان. كەي دەرەكتەردە «مىڭ شەيىت» دەپ اتالعانىمەن بۇل جەردە 6 مىڭ ادام شەيىت بولعانى ايتىلادى. ولاردىڭ بارلىعى قىلىش, نايزاسى مەن ساۋىت, سايمانىمەن قويىلعان.
«مىڭ شەيىت» قورىمى تۋرالى ەكىنشى ءبىر جورامالدا VI-عاسىردا سايرامسۋدىڭ تومەنگى اعىسىندا يسفيدجاب دەگەن ۇلكەن ساۋدا قالاسى پايدا بولعانى, كەيىن ول سايرام دەپ اتالعانى ايتىلادى. تاريحشى ءومىر شىنىبەك ۇلىنىڭ «قارا شاڭىراق – قاراسورا, قۇتتى مەكەن – سايرامسۋ» كىتابىندا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, يسفيدجاب ءوزى اتتاس وبلىستىڭ ورتالىعىنا اينالعان. سول ءوڭىر تۇگەلىمەن قۇرامىنا ەنگەن. ورتالىق ازيانى ارابتار باسىپ العاننان كەيىن ولاردىڭ سامارقاندتاعى باسقارۋشىسى نۇق يبن اساد ءوزىنىڭ ءىنىسى تاشكەنتتى يەلەنۋشى ياحيا يبن اسادپەن بىرگە 840 جىلى يسفيدجابتى باسقارىپ وتىرعان تۇرىكتەرگە قارسى ۇلكەن جورىق ۇيىمداستىرعان.
ءسويتىپ قالانى ۇلكەن قانتوگىسپەن, زور قيىنشىلىقپەن باسىپ العان. الايدا ءوز ەلىنىڭ استاناسىن ازات ەتۋدەن ءۇمىتىن ۇزبەگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار جان-جاقتان وعان شابۋىل جاساپ وتىرعان. وسىنداي قيان كەسكى ۇرىستاردىڭ بىرىندە ارابتار قاپىلىستا قورشاۋعا الىنىپ, سول جەردە تالقاندالادى. اپاتقا ۇشىراعان ارابتار سول جەردىڭ وزىندە قالاي بولسا سولاي كومىلە سالعان. تاريحشى ءوز ەڭبەگىندە بۇل مولا ارادا جۇزدەگەن جىلدار ءوتىپ, وسى ءوڭىردىڭ حالقى تۇگەلدەي يسلام دىنىنە مويىنسۇنعاننان كەيىن, «مىڭ شەيىت» اتالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپتى.
«مىڭ شەيىت» قورىمىندا يسلام ءدىنىن ۋاعىزداپ, مۇسىلماندىقتىڭ نەگىزىن قالاعاندار جاتىر دەۋگە دە بولار. ۋاقىت دەيتىن سىنشىنىڭ دالەلىنشە, ولار حالقىنىڭ ارى مەن وجدانى, جىگەرى مەن نامىسى ءۇشىن شەيىت بولعاندار. ولاردىڭ ارى مەن يمانىن تۇمار ەتىپ تۇيە بىلگەنىن, قالماقتاردىڭ تەرىس پيعىلدارىن ناماز وقۋمەن قايتارامىز دەپ, ارىسىندە ناماز وقۋدى يماندارىن ۇيىرۋگە بالاعانىن ايتۋشىلار دا از ەمەس. دەگەنمەن بۇگىنگى ۇرپاق قورىم تۋرالى كوبىرەك بىلگىسى كەلەدى. قۇيماقۇلاق دانا قاريالاردان قالعان دالا شەجىرەسىنىڭ تەرەڭىرەك زەرتتەلىپ, كەڭ ناسيحاتتالعانىن قالايدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ تاريحي قۇجاتقا اينالعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ءپاتريوتيزمنىڭ ەڭ جاقسى ۇلگىسى ورتا مەكتەپتە تۋعان جەردىڭ تاريحىن وقۋدان كورىنىس تاپسا يگى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس», دەلىنگەن ەلباسى ماقالاسىندا. وسى ورايدا كەشەگى پوشاتاي, ىبىرايىمحان سىندى قاريالاردىڭ تۋعان جەر تاريحىنا قاتىستى وزىنەن كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان قۇندى دەرەكتەردىڭ كومەسكىلەنبەي, عىلىمي-زەرتتەۋلەر ارقىلى جاڭعىرۋىن قالايتىن جاستاردىڭ كوپتىگى قۋانتادى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى