«مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – اسىل مۇرامىز كۇيشىلىك ءداستۇردى ساقتاپ, ونى ودان ءارى دامىتۋعا قىزمەت ەتۋ» دەگەن ۇستانىممەن ونەر جولىندا قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن سەرىك ەتكەن ايگۇل ناريمانقىزى قىرىق جىلعا جۋىق ۇلتتىق رۋحانياتىمىزعا قالتقىسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى اتىراۋ ايماعى يساتاي اۋدانىنىڭ قازىرگى تۇششىقۇدىق اۋلىندا بالالىق شاعىن وتكىزگەن ايگۇل ءتورت جاسىنان دومبىراعا ءۇيىر بولعان. بالدىرعاننىڭ قابىلەتىن بايقاپ, دومبىرا ۇيرەتكەن العاشقى ۇستازى ءوز اكەسى, ەلگە تانىمال سەگىز قىرلى ونەر يەسى ناريمان ۇلكەنباەۆ ەدى. مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان جىلداردان باستاپ ايگۇل وقۋشىلار وركەسترىندە ويناپ, ون جاسىندا ونەردەگى العاشقى جۇلدەسىن الىپ, ۇلكەن ساحناعا شىعا باستادى. ول قۇرمانعازى مەن دينا, داۋلەتكەرەي, مامەن سەكىلدى كۇيشى-كومپوزيتورلار مۇراسىن دارىپتەگەن ءداستۇرلى ورتادا, نەبىر كۇي ساڭلاقتارىنىڭ تارتقان سازدارىن قۇلاعىنا قۇيىپ ءوستى.
ايگۇل ىزدەنىسكە تولى كاسىبي ونەر جولىندا تىلەش ءبادىلوۆ, ايتقالي جايىموۆ, شامعون قاجىعاليەۆ, قارشىعا احمەدياروۆ سياقتى كۇي قاعاندارىنان ءتالىم الدى. بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرگەن شاكىرتتى بويىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن قابىلەتى مەن ەڭبەكقورلىعى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتەلەدى.
كونسەرۆاتورياداعى ۇستازى, كومپوزيتور ا.جايىموۆ سول كەزدە جاس بولسا دا بىرنەشە رەسپۋبليكالىق جانە بۇكىلوداقتىق كونكۋرستاردىڭ لاۋرەاتى بولىپ ۇلگەرگەن ايگۇل ناريمانقىزىنىڭ ورىنداۋشىلىعىنا ارناپ «شالقىما» كۇيىن شىعاردى. بۇل دومبىرا مەن فورتەپيانوعا جازىلعان «شالقىما» تۋىندىسى العاش رەت باكۋ قالاسىندا وتكەن (1986) حالىقارالىق كونكۋرستا ورىندالدى. سول كەزدەن باستاپ وسى كۇي ارنايى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلامالارىندا بەرىك ورىن الىپ, دومبىراشىلاردىڭ سۇيىكتى شىعارماسىنا اينالدى.
كۇيشى ايگۇل ۇلكەنباەۆانى قالىڭ تىڭدارمان تالعامى بيىك, مۋزىكا الەمىنە جاڭالىعىمەن, تىڭ باستامالار الىپ كەلگەن جاڭاشىل مۋزىكانت رەتىندە تانيدى. ونىڭ «اراي» انسامبلىندەگى كۇيدى ەسترادالىق ارلەۋمەن ورىنداۋشىلىققا باستاعان باتىل قادامى (1991), جاڭا فورماتتاعى «كەرۋلەن» ەتنوتوبىن قۇرىپ, قازاق ساحناسىنا تىڭ ءۇردىس اكەلۋى (2007), ...ءبارى-ءبارى ونىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن دارا جولىن ايعاقتايدى.
قازاق مۋزىكاسىنىڭ «قوڭىر» اتالاتىن تەمبريدەالىن دومبىرادان شىعارۋ ءۇشىن اسپاپ بۇراۋىنىڭ تومەن دىبىستارعا ءتۇسىرىلۋى جەتكىلىكسىز. بۇل تاقىرىپقا قاتىستى شەبەر كۇيشى جانعالي جۇزباەۆ مىناداي پىكىرىن ورتاعا سالعان بولاتىن: «قوڭىر دىبىس جۇيكەگە تيمەيدى. دينادان سوڭ قوڭىر دىبىس ايگۇلدىڭ ورىنداۋىندا تىڭداۋشىسىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرادى. ايگۇلدىڭ مىقتىلىعى ونىڭ وي-ءورىسىنىڭ باسقاشا بولۋىندا. ونىڭ ءبىر وزگەشە قاسيەتى – تەمبردى تانۋى. ول قاي دومبىرانى ۇستاسىن, قوڭىر دىبىس شىعادى. قازىر كۇيشىلەردىڭ شىرىلداتىپ تارتىپ جاتاتىنىن ءجيى ەستيمىز. ال ايگۇلدىڭ تارتىسىنىڭ ءبىر دىبىسى, ءبىر نوتاسىنىڭ ءوزى مازمۇنعا, ماعىناعا تولى. ول ويناعان كۇيدىڭ ءبىر بۋىنىنىڭ ءوزى سەزىمگە تولى, «اھ!» دەگىزەدى. ونداي دىبىس شىعارۋدى, وكىنىشكە قاراي, وقۋ ورىندارىندا ۇيرەتپەيدى, بۇل ءداستۇر قانمەن بەرىلسە كەرەك. اكەسى ناريمان ۇلكەنباەۆتىڭ دا دومبىرا تارتىسى بولەك بولاتىن».
وسى ورايدا اسپاپتىڭ ءار پەرنەسىنىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ, ونى دۇرىس انىقتاي ءبىلۋ كۇيشىگە قويىلاتىن بىردەن-ءبىر شارت دەپ ايتقان, «دومبىرا شەرتكەندە ونى ادامشا سويلەتىپ, سول ارقىلى بەلگىلى ءبىر كۇيدىڭ ءمان-مازمۇنىن تىڭداۋشىعا تولىق جەتكىزۋ كەرەك» دەگەن كۇي اناسى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ ءسوزى ويعا ورالادى. دومبىرا تارتاتىندار كوپ, بىراق حاس شەبەر كۇيشى عانا وسى ايتىلعان شارتتان شىعا بىلسە كەرەك.
«ايگۇل – ماڭدايى جارقىراعان كۇيشى, – دەيدى پروفەسسور ا.جايىموۆ, ايگۇلدە شىعارماشىلىق مىنەز بار, ءدۇلدۇل كۇيشى. ونىڭ تارتىسىنىڭ ەرەكشەلىگى – كومپوزيتوردىڭ ايتار ويىن شەبەرلىكپەن جەتكىزۋىندە. قاي شىعارمانىڭ بولسىن, مازمۇنى مەن وبرازىن, شىققان كەزەڭى مەن ءستيلىن جوعارى دەڭگەيدە كورسەتەدى. بارلىق كۇيشىلىك مەكتەپتەردى مەڭگەرگەن كورنەكتى مۋزىكانت».
ۇلت ماقتانىشى, كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆ قۇرمانعازى اتىنداعى ءى رەسپۋبليكالىق كونكۋرستا لاۋرەات اتانعان جيىرما جاستاعى دومبىراشىعا «ايگۇل ۇلكەنباەۆا – دومبىرا قاعىسى, تارتۋ مانەرى جاعىنان اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق جاس. ءتىپتى قازاقتىڭ بولاشاق ديناسى, ەكىنشى دينا دەۋىمە بولادى» دەپ باعا بەرگەن ەدى. اراعا ۋاقىت سالا ايگۇل ناريمانقىزىنىڭ ونەر جولى وزىنە بەرىلگەن جوعارى باعاعا لايىق ءورىلدى. ول دومبىراسىمەن الەمدى شارلاپ, قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ء(داستۇرلى) مۋزىكاسىن جەرىنە جەتكىزە ناسيحاتتادى. دومبىراسىنىڭ ەكى ىشەگىنە ءۇش عاسىردى توعىستىرا ءبىلدى. قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە دە شىنايى ونەردىڭ تۇنىعىن بۇزباي, ءوزىنىڭ سارا جولىمەن بيىككە كوتەرىپ كەلەدى.
كۇيشى جانعالي جۇزباەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك: «ايگۇلدىڭ دەڭگەيىنە كۇيشىلەر بارا المايدى. ول – ىزدەنىمپاز, كۇيلەردى جارقىراتىپ شىعارۋعا كەلگەندە – جاڭاشىل, جارقىن دارىن يەسى. قاي كۇيدى السىن, تاتتىمبەتتىڭ «كوكەيكەستىسى» مە, قازانعاپتىڭ «بوز جورعانىڭ بوگەلەك قاقپايى» ما, ەسىردىڭ «يرەڭى» مە, ت.مومبەكوۆتىڭ «سالتاناتى» ما, باسقاسى ما, ايگۇل تارتقاندا حيت بوپ شىعا كەلەدى. قولىنا تۇسكەن كۇيلەر حيتقا اينالىپ, بىردەن كەڭىنەن تاراپ كەتەدى».
كەزىندە ءازيدوللا ەسقاليەۆ دومبىراعا دىبىس كۇشەيتكىش پەن گيتارانى قوسىپ موتسارتتىڭ «تۇرىك مارشى», وگينسكيدىڭ «پولونەزىن» ويناعان بولاتىن. كەيىن بۇل باعىتتا دومبىرانى جاڭا دەڭگەيدە, جاڭا قىرىنان كورسەتكەن ايگۇلدىڭ رەپەرتۋارى «اراي» انسامبلىندەگى كەزىنەن تىڭدارمان جادىندا. جاڭاشىل مۋزىكانت مۋزىكا الەمىنە ءوز جاڭالىقتارىمەن قادام جاسادى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بەلگىلى كۇيشى ج.جۇزباەۆ: «ەۋروپادا يمپروۆيزاتسيالىق ونەر – دجاز بولسا, ونداي ءۇردىس شىعىستا دا بار, ءبىزدىڭ دومبىراداعى ونەرىمىز دە يمپروۆيزاتسيا. مەنىڭ ويىمشا, سول دجازعا قاراي (يمپروۆيزاتسيا تۇرعىسىنان) باتىل ءبىر قادام جاساعان كۇيشى – ايگۇل. بۇل ىزدەنىسى ءورىسىن تابا ما, الدە باسقاشا بولا ما, ونى ايتا المايمىن. بىراق ول دجازعا بارا الدى...» دەسە, پروفەسسور ايتقالي جايىموۆ: «ايگۇل ەسترادامەن قوسىلىپ ورىنداعاندا دومبىرانىڭ تەمبرىن جوعالتپاۋعا تىرىسادى, ەشۋاقىتتا ۇلتتىق ناقىش شەڭبەرىنەن شىقپايدى. مۋزىكانى ارلەۋشى ماماندارعا باسقا اسپاپتىڭ دومبىرانى جەڭدىرمەي ويناتۋعا, الدىڭعى پلانعا شىعارۋىنا تالاپ قويادى. كۇي تاقىرىبىن ءبىر ساتكە دە جوعالتپايدى. ەگەر مۋزىكانتتارىمىز كۇيلەردى وسىنداي كاسىبي تۇرعىدا, ۇلكەن ىزدەنىستەرمەن ۇسىنىپ جاتاتىن بولسا, بۇنىڭ ەش ورەسكەلدىگى جوق», – دەگەن بولاتىن.
ايگۇل ناريمانقىزىمەن «تيكو-تيكو» (زەكينيا دە ابرەۋ), «Sing-sing» (لۋي پريما) جانە ت.ب. سياقتى دجازدىق يمپروۆيزاتسيانى ساحنادا بىرگە ارلەپ جۇرگەن ريتم-توپتىڭ تانىمال كاسىبي مۋزىكانتتارى ەرلان مىرزابەكوۆ (گيتارا), دميتري ليسۋنوۆ (ۇرمالى اسپاپتار), ەدىل جانعابباسوۆ (كلاۆيش), جوبا جەتەكشىسى رينات گايسيندەر جاڭا باعدارلاما جاسادى. مۋزىكالىق پروديۋسەر ءادىلجان تولىقباەۆ (پەركۋسسيا اسپابى): «ايگۇل از ۋاقىتتا بىزگە دومبىرانىڭ كورىنبەي جاتقان مۇمكىندىكتەرىن تۇسىنۋگە كومەكتەستى. دومبىرانىڭ ورنىن ەسترادادا قالاي ايقىنىراق كورسەتۋگە بولاتىنىن ۇيرەتتى» دەسە, فارحات يبراگيموۆ (باس گيتارا): «كاسىبي مامانداردىڭ وزدەرى دە دومبىرانىڭ تەرەڭ سىرىن تۇسىنە بەرمەيدى ەكەن. ال ايگۇل ۇلكەنباەۆا ءار كونتسەرتكە بىرتەكتەس بولىپ كەتپەس ءۇشىن سان ءتۇرلى ىرعاقتاعى كۇيلەردى مۇقيات تاڭداپ الادى. ەكى ىشەكپەن وينالاتىن كۇيلەردىڭ ىرعاققا بايلىعى ءبىزدى سونشالىقتى شابىتتاندىرىپ, شەكسىز شىعارماشىلىق قيالعا جەتەلەيدى» دەيدى.
مۋزىكانتتاردىڭ ايتقانىن تىڭداي وتىرىپ, قازىرگى كەزەڭدەگى ءار مۋزىكانتتا كۇيگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن دومبىراعا دەگەن قۇرمەت وسىنداي دارەجەدە بولسا عوي دەگەن وي كەلەدى. ويتكەنى كۇي مەن دومبىرا قازاقتىڭ قاسيەتتى قازىناسى. ەلىمىزدە سوڭعى كەزدەرى ۇلتتىق اسپاپقا ەرەكشە ءمان بەرىپ, 1 شىلدەنى ارنايى ۇلتتىق دومبىرا كۇنى دەپ بەلگىلەپ وتىرعانى سوندىقتان. ال دومبىرادان توگىلگەن قوڭىر دىبىستى تورتكۇل دۇنيەگە تاراتىپ, كۇيدىڭ قۇدىرەتىن اسقاقتاتىپ جۇرگەن داۋلەسكەر كۇيشى, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ پروفەسسورى ايگۇل ۇلكەنباەۆا شىن مانىندە حالىق كۇيشىسى.
باقىت تۇرماعامبەتوۆا,
ونەرتانۋ كانديداتى, مۋزىكاتانۋشى