كوكشەتاۋدىڭ وبلىستىق گازەتى رەداكتسياسىندا ون ءبىر جىل, اۋداندىق گازەتتەرىندە ون ءتورت جىل, كەيىن ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ورتالىق ورگاندارىندا, ونىڭ ىشىندە پارلامەنت ءماجىلىسى مەن سەناتى اپپاراتىندا, رەسپۋبليكالىق «قانسونار» جۋرنالىندا ابىرويلى قىزمەت اتقارعان قاپەز قوجاحمەتوۆ «قالامگەر اۋلەتى» اتتى جيناعىن باسپاعا ۇسىنعان بولاتىن. ول تاياۋدا جارىق كورمەكشى.
كىتاپتىڭ العىسوزىن جازعان جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پارلامەنت سەناتىنىڭ ەكس-دەپۋتاتى جابال ەرعاليەۆ: « كوكشەدە ءبىر عاجايىپ جەر بار! ول – زەرەندى!.. وسى زەرەندىگە لايىقتى اتاق-داڭقىمەن جانە تانىمال شىعارمالارىمەن ەلىن ءسۇيسىندىرىپ جۇرگەن قالامگەر ماعيرا قوجاحمەتوۆا دەر ەدىم. ماعيرا اپكەمىز دە ءوزىنىڭ بويىنا انا سۇتىمەن بىتكەن تالانتىن جارقىراتا اشىپ, كورسەتە ءبىلدى. قالامىنىڭ قارىمدىلىعىمەن, ويىنىڭ تەرەڭدىگىمەن, ءتىلىنىڭ شۇرايلىلىعىمەن, سوزبەن كەستە تىگە بىلەر زەرگەردەي شەبەرلىگىمەن قالىڭ وقىرمانىنىڭ ىقىلاسى مەن پەيىلىنە ەرتە بولەندى. بۇدان كەيىن اپكەمىزدىڭ قالامىنان قازاق ادەبيەتىندە بۇرىن-سوڭدى قالام تارتىلماعان تاقىرىپتاعى كوركەم دۇنيەلەر كەلدى. ادام جانى مەن ادام سەزىمىنىڭ تىلسىم سىرلارىن اشا كەلگەن ماعيرا قوجاحمەتوۆا شىعارمالارى قۇبىلىس دەپ تانىلدى.
ءوز باسىم وسى اۋلەتتىڭ تاعى ءبىر كوشەلى ازاماتى قاپەزبەن كوكشەتاۋدا, سول كەزدەگى «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىندە بىرگە قىزمەت جاسادىق. تۋراشىل مىنەزى بار قاپەز ادال دا ابىرويلى ازامات. جازعان دۇنيەلەرىندە كەسەك-كەسەك ويلار جاتادى. جانە دە ەڭبەكقور ءارى ىزدەنىمپاز جان. كوكشەتاۋدىڭ بىرنەشە اۋداندارىنىڭ گازەتتەرىندە رەداكتور بولىپ, ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن دە تانىلعان-دى. ال ماعيرا اپكەمىزدىڭ تۋعان ءسىڭلىسى, قاپەزدىڭ قارىنداسى ساليمامەن سول كەزدەگى كازمۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە بىرگە وقىپ, بىرگە بىتىردىك. ءساليما وتە سالماقتى ءارى بيازى, كوركەم مىنەزدى جان. بار عۇمىرىن ءباسپاسوز سالاسىنا ارنادى.
«قالامگەر اۋلەتى» دەگەن كىتاپتىڭ قولجازباسى قولىما ءتيىپ, وقىپ شىققان سوڭ وسى ءبىر ويلار ورالىپ ەدى. جالپى, بۇل كىتاپتى ءبىر اۋلەتتىڭ عۇمىرنامالىق دەرەگى دەپ قانا قاراستىرماي, مۇندا سول كەزدەگى اۋىل ءومىرى مەن سول كەزدەگى اۋىل ادامدارىنىڭ مىنەزدەرى مەن ومىرلەرى جاتىر. ءبىر اۋلەتتىڭ ومىرىندە ۇلگى دە, ونەگە دە جاتىر. «قالامگەر اۋلەتىنىڭ» كوپشىلىككە جان قۋانىشىن سىيلارى دا انىق» دەپ اتاپ كورسەتكەن.
مىنە, پارلامەنت سەناتىندا دەپۋتات بولىپ قاتارلاس قىزمەت اتقارعان قابىرعالى قالامگەر جابال ەرعاليەۆتىڭ قوجاحمەتوۆتەر اۋلەتىنە, ونىڭ ىشىندە ءوزىمىز تىلگە تيەك ەتكەلى وتىرعان جۋرناليست جەرلەسىمىز, اقىن ءارى اۋدارماشى قاپەز قوجاحمەتوۆكە بەرگەن باعاسى وسىنداي.
ءوز باسىم قاپەز داۋلەتبەك ۇلىمەن ول وبلىستىق «كوكشەتاۋ پراۆداسى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا ىستەگەن جىلدارى تانىسقان ەدىم. العاش رەت لەنينگراد اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ءبىرىنشى حاتشى بولىپ ىستەپ جۇرگەنىمدە ىسساپارمەن ارنايى كەلىپ اۋپارتكوم كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ ەسەپتى ماتەريال جازعانى ەسىمدە.
كوكشە وڭىرىندەگى كوپتەگەن جاس تالاپ جۋرناليستەر تالانتىنىڭ جارقىراپ اشىلۋىنا قامقورشى, تالىمگەر ۇستاز بولا بىلگەن جازۋشى, جۋرناليست, جايساڭ جاندى جانايدار ءمۋسيندى وسى ورايدا ءبىر ەسكە العان ءجون دەپ بىلەمىن.
– 1985 جىلدىڭ جازىندا جانايدار اعا مەنى وزىنە شاقىرتىپ, وبلىس ورتالىعىنان شالعايداعى ءۋاليحانوۆ اۋداندىق «شالقار» جانە «پروستور» گازەتتەرىنە رەداكتور بولىپ بارۋىما ۇسىنىس جاسادى, – دەپ الىستاپ كەتكەن سول ءبىر جىلداردى ەسكە الادى قاپەز داۋلەتبەك ۇلى. – ول كەزدە مەن وسى گازەتتىڭ ششۋچە, ەڭبەكشىلدەر جانە ءۋاليحانوۆ اۋداندارى بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى ەدىم. بارعىم كەلمەي بۇلتالاقتاپ كورىپ ەدىم, جانايدار اعا قاراماعىندا ىستەيتىن جۋرناليستەردىڭ ءبىر دە بىرەۋىنىڭ بارعىسى كەلمەيتىنىن, ال وبكومنىڭ قايتكەندە ءبىر كىسى تاۋىپ بەر دەپ سوڭىنان قالماي قويعانىن, ەگەر كىسى تاپپاسا وبلىستىق پارتيا كوميتەتى الدىندا ىڭعايسىز جاعدايدا قالاتىنىن ايتىپ تابانداپ تۇرىپ الدى. ءسويتىپ ون ءبىر جىل ويداعىداي قىزمەت اتقارعان وبلىستىق گازەتپەن, «ارقادا جەر جەتپەيدى بۋرابايعا» دەپ ماعجان جانە باسقا دا تالاي اقىن جىرلاعان سۇلۋ وڭىرمەن قوش ايتىسىپ, بىرەر كۇننەن كەيىن ۋاليحانوۆقا كەلىپ جەتتىم.
ءيا, بۇل شالعايداعى اۋداندا رەداكتور بولىپ قىزمەت اتقارۋ قاپەز داۋلەتبەك ۇلىنا وڭاي سوققان جوق. ون سەگىز ءنومىرى شىقپاي تۇرالاپ قالعان, اسىرەسە بىلىكتى كادر جەتىسپەيتىن, ەكى تىلدە قاتار شىعاتىن اۋداندىق گازەتتەردىڭ جۇمىسىن قاز تۇرعىزىپ قاتارعا قوسۋ ءۇشىن قانشاما ەڭبەك ەتىپ, تەر توگۋگە تۋرا كەلدى.
رەداكتسيادا ارۆيد گريگورەۆيچ سەرەبرەننيكوۆ دەگەن تاجىريبەلى جۋرناليست جۇمىس ىستەيتىن. قالامى جۇردەك, ويى ۇشقىر. بىراق اندا-ساندا قىزىپ الىپ, بۇلدىرەتىنى بار ەكەن. بىردە جۇمىس اياقتالۋعا تاياپ قالعان كەزدە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ءابىل كوچۋباەۆتىڭ اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە تەلەفون شالىپ, ا.سەرەبرەننيكوۆتى رەداكتسيادان الىپ كەتۋگە ءوتىنىش جاساپ جاتقانىن ەستىپ, وزىنە-ءوزى سەنبەدى. سويتسە, بۇل كادىمگى ادەتتەگى جاعدايعا اينالىپ كەتىپتى. وسىنداي سوراقىلىقتى كورىپ جۇمىسقا ەندى عانا كىرىسە باستاعان رەداكتور جاعاسىن ۇستادى. بىراق ءجۋرناليستى ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ ورنىنا جىبەرۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدى.
ء بىر ايداي بوس ءجۇردى دە, رەداكتسياعا قايتا كەلدى.
– قاپەز داۋلەتبەك ۇلى, اراقتى قويدىم. ەندى قايتىپ مۇلدە ىشپەيمىن. جۇمىسقا قايتا الىڭىزشى, – دەپ ءوتىندى.
– وندا بىلاي بولسىن, – دەدى رەداكتور جاڭىلىس باسقان جۋرناليسكە بارلاي قاراپ. – مەن ءسىزدى قايتا جۇمىسقا الايىن. تەك ءبىر اي سىناق مەرزىمىمەن. ەگەر وسى ۋاقىتتا «باياعى انىڭىزگە» قايتا باساتىن بولساڭىز, تاپ سول كۇنى جۇمىستان شىعارىلاسىز. ۋادە مە؟
– ۋادە, – دەدى ءجۇزى ك ۇلىمسىرەپ شىعا كەلگەن ارۆيد گريگورەۆيچ, – الاڭ بولماڭىز, سەنىمىڭىزدى اقتايمىن. ال وتكەندە ميليتسياعا جىبەرىلۋدەن قورعاپ قالعانىڭىز ءۇشىن كوپ راحمەت.
شىندىعىندا دا, ول سوزىندە تۇردى. رەداكتسيانىڭ بەلدى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. سەگىز جىلعا جۋىق شالعايداعى اۋداندا قوس تىلدە شىعاتىن گازەتتى شىعارۋ بارىسىندا كادردىڭ جەتىسپەۋىنە بايلانىستى قاپەز داۋلەتبەك ۇلىنا باسىلىمنىڭ رەداكتورى, اۋدارماشىسى ءارى جاۋاپتى حاتشىسى دا ءبىر ءوزى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن كەزدەرى از بولعان جوق. وسى ورايدا جۇمىستى اۋەل باستا زەرەندى اۋداندىق گازەتىندە اۋدارماشى بولىپ باستاۋىنىڭ, ون ءبىر جىلداي وبلىستىق گازەتتە قىزمەت ىستەپ ىسىلۋىنىڭ كوپ سەپتىگى ءتيدى.
1993 جىلدىڭ قىسىندا وبلىس ورتالىعىنىڭ تاپ ىرگەسىندەگى بۇرىنعى كوكشەتاۋ اۋدانىنىڭ جاڭادان اشىلعان «بۇلاق» گازەتىنىڭ ەڭ العاشقى ءارى سوڭعى رەداكتورى بولدى. بۇلاي دەيتىنىمىز, 1997 جىلدىڭ جازىندا بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسى, ونىڭ ىشىندە كوكشەتاۋ اۋدانى دا قىسقارتۋعا ىلىكتى. اۋداننىڭ جەرى مەن ەلدى مەكەندەرى زەرەندى اۋدانىنا قوسىلدى. بۇل اۋداننىڭ اكىمى ا.ن. ۆيبە دەگەن نەمىس ازاماتى, بۇعان دەيىن ءۋاليحانوۆ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان, ءتىپتى ق.قوجاحمەتوۆپەن كورشى تۇرعان بولاتىن. الايدا جەكە باسىنىڭ قارسىلىعى, الدە باسقا ءبىر سەبەبى بولدى ما, ايتەۋىر قازاقشا شىعاتىن «بۇلاق» گازەتىن اۋدان بيۋدجەتىنە العىسى كەلمەدى. ءتىپتى اۋدان اقساقالدارىنىڭ, گازەت جاناشىرلارىنىڭ دا ايتقاندارىن قۇلاعىنا ىلمەدى.
«قىرسىققاندا قىمىران ءىريدى» دەپ بەكەر ايتىلماسا كەرەك, وسى اۋدانعا قىزمەت ەتۋگە كەلگەندە بەرىلگەن ءۇي جەرگىلىكتى كەڭشاردا باس ينجەنەر بولىپ قىزمەت ىستەگەن س. حامەتوۆ دەگەننىڭ جەكەشەلەندىرىپ العان ءۇيى بولىپ شىقتى. اۋدان اكىمدەرى ك.جۇسىپبەكوۆ پەن ت.جاقىپوۆتىڭ باسقا ءۇي بەرمەكشى بولعان ۋادەلەرى ءسوز جۇزىندە قالدى. سودان ءۇيدى تاستاپ پاتەر جالداپ شىعۋدان باسقا امالى قالمادى. ءسويتىپ قىرىق توعىزدان ەلۋ جاسقا قاراعان شاعىندا ءۇي-كۇيسىز, جۇمىسسىز ءبىر جىلداي وتىرىپ, امالسىزدان استاناعا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى.
ءا دەگەندە ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جانە اۋدارما بولىمىنە باس مامان بولىپ جۇمىسقا ورنالاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇل رەتتە دە كەزىككەن قيىنشىلىقتار از بولعان جوق. بۇرىن كومپيۋتەرمەن جۇمىس ىستەپ كورمەگەندىكتەن ونى تەز ارادا ۇيرەنۋگە تۋرا كەلدى. ارينە تابيعاتىنا ءتان تاباندىلىعى سەپتىگىن تيگىزدى. وسى بولىمدە ءۇش جىلداي جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ رەداكتسيالىق-باسپا بولىمىنە كەلىسىمشارت بويىنشا ىلەسپە اۋدارماشىلىققا جۇمىس ىستەۋگە شاقىرىلدى. كەيىن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى, جوعارعى سوتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ باس كونسۋلتانتى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىندە باس مامان بولىپ ويداعىداي قىزمەت اتقاردى. 2004 جىلدىڭ كۇزىندە پارلامەنت سەناتى اپپاراتىنىڭ رەداكتسيالىق-باسپا بولىمىنە الىنىپ, قاتارداعى ساراپشىدان باس كونسۋلتانتقا دەيىنگى جولدان ابىرويمەن ءوتتى. وسى جىلدار ىشىندە قانشاما زاڭداردىڭ قازاقشا ماتىنىنە لينگۆيستيكالىق ساراپتاما جاساپ, انا تىلىمىزدە جاتىق شىعۋىنا, ەل ءومىرىنىڭ سان الۋان سالاسىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق اكتىلەردى ازىرلەپ قابىلداۋعا, جالپى زاڭناما سالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالىپتاستىرۋعا قوماقتى ۇلەس قوستى. زاڭنامالىق تەرميندەردىڭ ورىسشا-قازاقشا سوزدىگىن قۇراستىرۋعا بەلسەنە قاتىستى.
2010 جىلدىڭ قاراشاسىندا سەنات اپپاراتىندا دا شتاتتى قىسقارتۋ جۇرگىزىلدى. زەينەتكەرلىككە شىعۋىنا ءتورت اي قالعاندا وسى بولىمگە كەيىنىرەك كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قىسقارىپ كەتۋىنە كەسىرىم تيمەسىن دەگەن نيەتپەن ءوزى سۇرانىپ قىسقارتۋعا ىلىكتى. ويتكەنى بۇل قىزمەتشىلەر قىسقارتۋعا ۇشىراعان جاعدايدا تيەسىلى وتەماقى الۋدان قاعىلاتىن ەدى. بۇل ەندى سەنات اپپاراتىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان, بالكىم, بۇدان كەيىن بولۋى دا ەكىتالاي جاعداي ەدى.
زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. كەلىسىمشارتپەن جوعارعى سوتتا, باس پروكۋراتۋرادا اۋدارماشى, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, اڭشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ باسىلىمى «قانسونار» جۋرنالىندا باس رەداكتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقاردى. جانىمىزدا جۇرگەن جاقسى ادامدار تۋرالى, ومىردەن ءوتىپ كەتسە دە ونەگەلى ءىزى قالعان تۇلعالار جايلى جازۋدان استە جالىققان ەمەس. كوكشەلىك ايتىسكەر اقىن كوكەن شاكەەۆ, تاعدىر تەپەرىشىن كوپ كورگەن جازۋشى يبراگيم سالاحوۆ, قايسار قالامگەر, اقىن ەلۋباي جاكەنوۆ, ۇلكەن-ۇلكەن قىزمەتتەر اتقارعان قوعام قايراتكەرى, ۇلتىمىزدىڭ, تابيعاتىمىزدىڭ قايتپاس قايسار جاناشىرى, جازۋشىلىقتان دا قۇرالاقان قالماعان قاسىم تاۋكەنوۆ, ەلىمىزدىڭ تەرىسكەي جاعىنداعى بەس وبلىسىن رەسەيگە قوسىپ الماقشى بولعان سول كەزدەگى وداق باسشىسى قاسقاباس حرۋششەۆتىڭ وزىنە قارسى شىعىپ, امان الىپ قالۋ جولىندا نەدەن بولسىن تايىنباي, باسىن بايگەگە تىككەن قازاقتىڭ قايسار ۇلى جۇمابەك تاشەنوۆ, جازۋشىلىق پەن اۋدارماشىلىق تىزگىنىن قاتار ۇستاپ كەلە جاتقان ءمادي ايىمبەتوۆ, باقىتجان ازىرباەۆ, ەسەنقۇل سافۋاني, ورىنبەك جولدىباي, مۇساحان باسشىباەۆ, زەينەتكەرلىك جاسقا جەتە الماي دۇنيەدەن وتكەن ارىپتەس دوسى, مەيلىنشە اقكوڭىل دە ادال ازامات ابەن جۇماش جانە باسقا دا جايساڭ جاندى ازاماتتار تۋرالى جازعان ويلى ماقالالارى, كوركەم سۋرەتتەمەلەرى مەن وچەركتەرى, ەسسەلەرى مەن ولەڭدەرى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا, اقمولا وبلىستىق «ارقا اجارى» «بۇقپا» گازەتتەرىندە, «جەر شوقتىعى» جۋرنالىندا جاريالانىپ كەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, قالامگەرلىك پەن اۋدارماشىلىقتىڭ جۇگىن قايىسپاي كوتەرە بىلگەن بەلگىلى جۋرناليست ءارى اۋدارماشى قاپەز داۋلەتبەك ۇلى قوجاحمەتوۆتىڭ ازاماتتىق جارقىن بەينەسى, بەلسەندى ومىرلىك ۇستانىمى كىمگە بولسىن ۇلگى-ونەگە ەكەنىن ايتا وتىرىپ, وعان قاجىرلى ەڭبەگىڭىزبەن ابىروي-قۇرمەت بيىگىنە كوتەرىلە بەرىڭىز دەمەكپىز.
ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
سۋرەتتە: جۋرناليستەر اۋلەتى – ءساليما, ماعيرا جانە قاپەز قوجاحمەتوۆتەر.