پرودۋكتىنى ءبىر قۋ قاعىپ كەتپەسىن...
توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزى. دۇكەن اتاۋلى قاڭىراپ بوس تۇر. ازىق-ت ۇلىك الۋعا, قىمبات بولسا دا امالسىزدان بازارعا بارامىز. «بازارى جاقىن بايىماس» دەپ, ءۇيىمىز كوك بازارعا ءتيىپ تۇر, ەكى-اق كوشە.
بازاردان قاجەت نارسەلەرىمدى الىپ ۇيگە بەتتەگەنىم سول ەدى, تۋرا كەۋدە تۇسىما شانشۋ قادالىپ, دەمالا الماي تۇرىپ قالدىم. قولىمداعى ءۇش-ءتورت پاكەتتى جەرگە تاستاي سالىپ, كەۋدەمدى سيپالاپ ۋقالاعانسيمىن, ءتىپتى بولار ەمەس. مىنا سۇرىممەن كومەكسىز ۇيگە جەتە المايتىنىمدى ءبىلدىم. ويتكەنى ەڭكەيىپ زاتتارىمدى الۋعا شامام كەلمەدى. ابىروي بولعاندا تەلەفون بۋدكاسىنىڭ قاسىندا تۇر ەكەنمىن, ول زاماندا قازىرگىدەي سوتكا دەگەن جوق كەز عوي, سودان ۇيگە زۆوندادىم. بىردەن ەشكىم الا قويمادى. بالامىز ەرجاننىڭ ساباققا كەتكەنى بەلگىلى, ال باكەڭنىڭ – باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ ۇيدە ەكەنى انىق. مۇمكىن ۇيىقتاپ قالدى ما دەپ تاعى زۆوندادىم, قويشى ايتەۋىر, ءۇشىنشى رەتتە زورعا ءتۇستىم. جۇبايىما نە بولعانىن, قايدا تۇرعانىمدى ءتۇسىندىرىپ ايتتىم.
ازىق-ت ۇلىك سالىنعان دوربالارىم جەردە, ءوزىم بۋدكانىڭ ءبىر جاعىنا سۇيەنىپ, كەۋدەمدى ۇستاپ تۇرعانىمدا:
– اپاي! – دەگەن داۋىسقا قاراسام, جازۋشى مارات قابانباەۆ ەكەن. ول قاسىما كەلىپ:
– گجي-دەن (گازەتنو-جۋرنالنوە يزداتەلستۆو) شىعىپ كەلە جاتىر ەدىم, سونادايدان كوزىمە ءبىر ءتۇرلى كورىندىڭىز, نە بولدى؟ – دەپ سۇرادى.
بۇكىل گازەت-جۋرنال رەداكتسيالارى ورنالاسقان ۇلكەن عيمارات كوك بازاردىڭ قارسى بەتىندە ەدى.
مەن ماراتقا جاعدايىمدى ءتۇسىندىردىم. ول پاكەتتەردى كوتەرىپ, ەكەۋمىز جايلاپ ۇيگە قاراي اياڭدادىق. الدىمىزدان اسىعىس كەلە جاتقان باكەڭ كورىندى. جايشىلىقتا وتە رەتتى كيىنەتىن, ەشقاشان ولپى-سولپى جۇرمەيتىن جيناقى ادامنىڭ سۇرىن كورگەندە مارات تۇرماق, ءوزىم تاڭعالدىم. شاشى سۋ-سۋ, شالا سۇرتىلگەنى كورىنىپ تۇر. جەيدەسىنىڭ جاعاسى جايلاۋىنان كەتىپ, ءبىر جاعى ىشىنە بۇكتەتىلىپتى, تۇيمەلەرى جوعارى-تومەن اۋىسىپ تۇيمەلەنىپتى. ۇيدە كيەتىن شالبارىنىڭ ءار جەرىنە سۋ تيگەن.
– ويبۇي, مىنا سيقىڭ نە؟ – دەدىم شىداي الماي. باكەڭ جاۋاپ قاتىپ ۇلگەرگەنشە مارات:
– اپاي-اۋ, كوردىڭىز بە, اعانىڭ ءسىزدى قالاي جاقسى كورەتىنىن! جاعدايىڭىزدى ەستىگەن زامات ءبارىن ۇمىتىپ الدىڭىزدان شىعىپ تۇرعان جوق پا؟! – دەدى. شاماسى اعاسىن ىڭعايسىز كۇيدەن قۇتقارايىن دەدى بىلەم. الايدا قىسىلىپ تۇرعان باكەڭ جوق:
– ماراتجان, اپاڭ زۆونداعاندا باسىمدى جۋىپ جاتىر ەدىم. ول قۇلاپ قالسا, مىنا قۇرعاپ تۇرعان زاماندا بازاردان الىنعان پرودۋكتىنى ءبىر قۋ قاعىپ كەتپەسىن دەپ اسىعىپ شىققانىم عوي, – دەدى تۇك بولماعانداي كەيىپپەن.
قىپ-قىزىل قازاق بولدىق
باكەڭمەن ينستيتۋتتا قاتار وقىعان سوۆەتبەك دەگەن جىگىت ءبىر جيىندا كەزدەسە كەتتى. تالاي جىلدان بەرى كورىسپەگەن تانىستار اشىق-جارقىن اڭگىمەلەسىپ جاتىر. سوۆەتبەك باكەڭە قاراپ:
– ويپىرىم-اي, باياعىدا قازاقشا سويلەمەيتىن ناعىز ورىس ەدىڭ, ەندى سارناپ تۇرسىڭ عوي, – دەدى.
– ونىڭ راس, بۇرىن ساپ-سارى ورىس ەدىك, مىنا زەينەپتىڭ ارقاسىندا قىپ-قىزىل قازاق بولدىق قوي, – دەپ جاۋاپ بەردى.
زەينەپ احمەتوۆا
الماتى
«سىراحانا جاقىن جەردە مە؟»
– جۇمەكە, بۇگىن جەكسەنبى عوي, تەاترعا بارساق؟
– قۇلاعى قۇرعىر توساڭ, كوزگە كولەڭكە ءتۇسىپ كىلگىرىپ ءجۇر.
– وندا مۇراجايعا قالاي قارايسىڭ؟
– ونداعى ەسكى-قۇسقىلار ءوز ۇيىمدە دە بار عوي.
– تەڭىز جاققا بارىپ, سالقىنداپ كەلسەك؟
– ويباي, ءجۇزۋ بىلمەيمىن, تولقىن الىپ كەتەر.
– ازداپ ءشول بار, سىراحاناعا بارالىقشى؟
– جاقىن جەردە مە؟!
ء«ۇش كۇن كۇتەيىن...»
– قارىنداس, كەشىرىڭىز, مەن سىزگە ءبىر كورگەننەن عاشىق بولدىم, سىزگە وتباسىن قۇرۋ تۋرالى ءسوز سالعىم كەلىپ تۇر.
– ويباي-اۋ, نە دەپ تۇرسىز, تانىسقانىمىزعا ەكى-اق كۇن بولدى ەمەس پە؟
– ءيا, تانىسقانىمىزعا ەكى كۇن ەكەن عوي, وندا ءۇشىنشى كۇندى كۇتەلىكشى.
«وندا, ءتىلماش ارقىلى...»
– سۋديا مىرزا, ءبىزدى اجىراستىرىڭىز, ويتكەنى مىنە ەكى جىل بولدى ءبىرىمىزدىڭ ءتىلىمىزدى ءبىرىمىز تۇسىنبەي قور بولىپ ءجۇرمىز.
– وندا ءتىلماش ارقىلى تۇسىنىسۋگە بولماي ما؟
ء«بارى دە كەرىسىنشە...»
بىزدەر نەكەگە وتىرعاندا «نەلىكتەن, قالاي, نە ءۇشىن؟» دەپ ەشكىم سۇراعان جوق, ال اجىراسقاندا وسىناۋ سۇراقتارمەن يتسىلىكپەمدى شىعارىپ, سوت الدىندا سورپام توگىلدى.
ءازىربايجان قونارباەۆ
ماڭعىستاۋ وبلىسى
زامانىڭ تۇلكى بولسا...
XX عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان بەرى قاراي دۇنيەگە كەلگەن بالالار ەرەكشە ءبىر ەركەتوتاي بولۋشى ەدى... شاڭى بۇرقىراعان الىستاعى ءبىر شاعىن اۋىلدىڭ بالالارى بالاباقشا, كلۋب دەگەندى بىلمەي-اق ءوستى. كۇرەڭ كۇزدە مەكتەپكە باراتىن بالاسىنا اكەسى ۇيدە وتىرىپ-اق ارىپتەردى ۇيرەتىپ, «مەكتەپالدى» دايىندىق «كۋرسىن» وتكىزە بەرەتىن. مىسالى, «قاراسۋ» كولحوزىنىڭ قاتارداعى كولحوزشىسى قوجبان:
– «ا» دەگەنىمىز – اربا, «ب» دەگەنىمىز – بريگادير, «د» دەگەنىمىز – دوپ, «س» دەگەنىمىز – سوعىم, «ش» دەگەنىمىز – ءشوپ, – دەپ, بالاسىنا ەجىكتەي ۇيرەتىپ وتىرعانىن ءوز كوزىممەن كورگەنىم بار.
وسى اۋىلدىڭ ماڭدايالدى مەحانيزاتورى, كوك تراكتىردىڭ قۇلاعىندا وينايتىن بوجبان بالاسىنا:
– «ا» دەگەنىمىز – اگرەگات, «ب» دەگەنىمىز – بولت, «د» دەگەنىمىز – دومكرات, «س» دەگەنىمىز – سولياركا, «ش» دەگەنىمىز – شايبا, – دەپ شەگەلەيتىن ءاربىر ءارىپتى. ال ەندى وسى اۋىلدىڭ اتاقتى اراققۇمارى ءالىمباي «ا» دەپ اقىرىپ قالسا, بالاسى: «اراق!» – دەپ تاق ەتە قالادى. «اراق» دەپ باستالاتىن ءالىمبايدىڭ الىپپەسى ءارى قاراي بىلايشا جالعاسادى: «ب» دەگەنىمىز – بورموتۋحا, «د» دەگەنىمىز – دۇكەن, «س» دەگەنىمىز – ساموگون, «ز» دەگەنىمىز – زاكوسكە, «م» دەگەنىمىز – ماحوركا, «پ» دەگەنىمىز – پاحىمەل, – دەپ شۇبىرىپ كەتە بەرەدى.
ءالىمبايدىڭ بالاسى قياسقا ءجونى ءتۇزۋ ءبىر ءسوز ۇيرەتپەك بولىپ: «ر» – «راكەتا» دەپ ايت, – دەسەڭ بار عوي, «رەكەت» ا-اا!» – دەيدى قيامپۇرىستانىپ. سودان بەرى تالاي ۋاقىت ءوتتى. «ا» – «اربا!» – دەپ وقىعان بالالار دا ەرجەتتى. وقىعاندارى وقىدى, وقىماعاندارى سول قالپى وقىماي قالدى. وزدەرىنىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلىندا «ا» – ارباسىن ايداپ, «ش» – ءشوبىن شاۋىپ, «د» – دەفيتسيتكە اينالعان «س» سولياركاسىن ىزدەۋمەن كۇيكى تىرشىلىگىن اتقارىپ جاتىر. تەك ءالىمبايدىڭ بالاسى قياس قانا ءوزىنىڭ «جۋان جۇدىرىعىنىڭ» ارقاسىندا, «راكەتا» دەگەن ءسوزدىڭ ورنىنا بالا كەزىنەن-اق الدەبىر «تىلسىم» كۇش اكەلىپ اۋزىنا سالعان «رەكەت» بولىپ, وتكەن عاسىردىڭ اۋمالى دا توكپەلى 90-جىلدارىندا اۋىل-ايماقتى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ, ەل-جۇرتتى ابدەن دۇرلىكتىرگەن ەكەن, ونىسى وزىنە مايداي جاعىپ, تۇرمەدەگى مەرزىمىن امان-ەسەن وتەپ كەلگەننەن كەيىن «اۋىلدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىمەن ماراپاتتالىپ, سوڭعى كەزدەرى دەپۋتاتتىققا سايلانۋعا تالپىنىپ جاتىر دەپ ەستىدىك. الدىڭعى تولقىن اعالارىنىڭ سالعان «سارا» جولىمەن جۇرۋگە ورەسى جەتىپ, وزىنشە «دارا» جولعا ءتۇسىپ, ايدالاعا لاعىپ كەتپەسە, قياستىڭ ءالى دە تالاي قىر اساتىنىنا ەشبىر كۇمانىڭىز بولماسىن.
جاقىندا سول ءبىر شاڭ باسقان شاعىن اۋىلعا جولىم ءتۇسىپ بارا قالىپ ەدىم, سودان بەرى وتكەن 40 جىلدا ەش وزگەرىس بولماعان سياقتى, ءبارى قاز-قالپىندا... ءبىز ءتۇسىپ شاي ىشكەن ءۇيدىڭ بالاسى, التى جاسار نۇرالىگە شەشەسى شاڭكىلدەي ۇرسىپ, الىپپەنىڭ ارىپتەرىن ۇيرەتىپ جاتىر ەكەن: – «ا» دەگەن – اربا, «ابراموۆيچ» ەمەس! «ابراموۆيچ» دەگەنىڭ نە پالە, تاعى؟! ءاي, جايراعىر, «پ» دەگەنىمىز – پارتا, «پارا» ەمەس! ءبىلدىڭ بە؟ ۇعىپ ال. «س» – سىبايلاس, «ج» – جەمقورلىقتا نەڭ بار سەنىڭ, جەتپەي جەلكەڭ قيىلعىر جۇگەرمەك. ە-ە, «د» – دەپۋتات دەگەنىڭ دۇرىس. «ۇ» – «ۇيىقتايدى» دەيدى؟! ءاي, دەپۋتاتتىڭ ۇيىقتاعانىندا سەنىڭ نە شارۋاڭ بار؟ جاسى بىرتالايعا كەلگەن ادامدار حالىقتىڭ قامىن ويلاپ شارشاعاندىقتان ءبىر اۋىق كوز شىرىمىن السا, وندا تۇرعان نە بار؟! قوي, ودان دا الىپپەڭدى وقى... «ب» – «بازار» دەيدى؟! ءاي, اۋزىڭا «بالا», «بالعا» دەگەن ءسوز تۇسپەي مە؟ وي, توبەڭمەن جۇرمەگىر جۇگەرمەك!
ءبىزدىڭ الىپبيدە ءارىپتىڭ نەشە اتاسى بار عوي. سوندىقتان بۇل اڭگىمەنى ءارى قاراي دا سوزا بەرۋگە بولار ەدى. بىراق «زامانىڭ تۇلكى بولسا...» دەگەن ماقالدى ەسىمە الا وتىرىپ تۋرا وسى جەردەن توقتاعانىم ءجون شىعار...
قىدىر بايدۇيسەنوۆ
تەكەلى قالاسى
عۇلامادان ءبىر ايەل: – كوپ قىزبەن جۇرگەن جىگىت جاقسى دا, كوپ جىگىتپەن جۇرگەن قىز نەگە جامان؟ – دەپ سۇرايدى. – كەز كەلگەن ق ۇلىپتى اشاتىن كىلت جاقسى, ال كەز كەلگەن كىلتكە اشىلا بەرەتىن ق ۇلىپ جامان, – دەپتى عۇلاما.
– پەندەنى قاي كەزەڭدە ەرەسەك ازامات دەپ بىلۋگە بولادى؟ – وعان «تاماعىن تاۋىسىپ ىشكەن اقىلدىم مەنىڭ!» دەگەن ءسوزدىڭ ورنىنا «وڭباعان, تاعى دا تويىپ كەلگەنبىسىڭ!» دەگەن ءسوز ايتىلعان كەزەڭدە ول ەرەسەك ازامات بولىپ سانالادى.
شاش قيدىرعالى وتىرعان كىسى شاشتارازدان: − قولىڭىز نەگە كىر؟ – دەپ سۇراپتى. سوندا ول: – جۇمىس ەندى باستالدى عوي. ءالى ەشكىمنىڭ باسىن جۋعان جوقپىن! – دەگەن ەكەن.
– قىمباتتىم, ناپولەون مەن گيتلەردى جەڭگەن ەلمىز, ال الكوگوليزمدى نەگە جەڭە المايمىز؟ – جانىم مەنىڭ, الكوگوليزم بىزگە شابۋىل جاساعان جوق قوي!..
بىرەۋ كورىپكەلگە بال اشتىرىپتى. – بولاشاعىڭ جارقىن سياقتى, – دەپتى بالگەر قۇمالاعىن شاشىپ جىبەرىپ, – اجەپتاۋىر قىزمەتىڭ, قىپ-قىزىل ماشيناڭ بار ەكەن... باسپالداقپەن جىلدام ورلەپ كەلەسىڭ... كىم بوپ جۇمىس ىستەيسىڭ ءوزىڭ؟ – ءورت ءسوندىرۋشىمىن...
– كولىگىڭنىڭ ۇرلانعانى جونىندە پوليتسياعا نەگە حابارلاما تۇسىرمەي ءجۇرسىڭ؟ – ولاردىڭ ماشينەنىڭ كەم-كەتىگىن جوندەپ, باسقا تۇسكە ادەمىلەپ بوياۋىن كۇتىپ ءجۇرمىن.
جۇمىستاعى «جۇمىر» ءسوز
جاڭا قازاق ءوزىنىڭ حاتشىسىن ماقتاپ جاتىر: – وتە جاقسى! جارايسىڭ! نەبارى ەكى-اق قاتە جىبەرىپسىڭ. – راحمەت! – ال ەندى ەكىنشى ءسوزدى جازشى. * * * كەڭسەدە باستىق قىزمەتكەرىنە: – ءسىز وسىمەن بەسىنشى كۇن قاتارىنان جۇمىسقا كەشىگىپ كەلىپ ءجۇرسىز. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ – دەمەك, بۇگىنگى كۇن جۇما دەگەن ءسوز... * * * اكىمشىلىكتىڭ جىرتىلىپ-ارتىلعان كەزەكتى تويىنىڭ ەرتەڭىنە ديرەكتور كومەكشىسىن شاقىرىپ الىپ دۇرسە قويا بەرەدى: – ەستۋىمشە كەشەگى توي-تومالاقتان سوڭ كوشە بىتكەندى شۋلاتىپ اربا سۇيرەپ ابىگەرگە ءتۇسىرىپسىڭ عوي. ىشە بىلمەيتىنىڭ بار... ويلاپ كورشى, بالا ەمەس, شاعا ەمەسسىڭ – اربا سۇيرەگەن دەگەن نە سۇمدىق... وزىڭدە قادىر-قاسيەتتەن جۇرداي بولدىڭ, ساليقالى فيرماعا دا كىر جۇقتىردىڭ! – باسەكە, ايتىپ وتىرعانىڭىز اينا-قاتەسىز. تەك ول كەزدە ءتۇن اسىپ كەتىپ, كولىك اتاۋلى توقتاپ, ءسىزدى ءبارىبىر ۇيگە اپارۋىم كەرەك بولدى ەمەس پە... * * * – مىرزا, ءسىز كىرىس پەن شىعىستى اۋىستىرىپ تۇرعانىڭىز... – نە دەيدى! ە, ءيا, ولاي بولعانى – مەن ايتپاقشى سولاقاي ەكەنىمدى ايتپاپپىن عوي... ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر, «ەگەمەن قازاقستان»