الماتى قالاسىنداعى «مەرەي» باسپاسىنان «تاريحقا تولى تارباعاتاي» كىتابىنىڭ ەكىنشى تومى شىقتى.
بۇل كىتاپتىڭ العاشقى تومى اتالعان باسپادان ەكى جىل بۇرىن جارىق كورگەن ەدى. وندا ەل مەن جەر تاريحىنا بايلانىستى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر, موڭعول يمپەرياسى كەزىندەگى وقيعالار مەن تارباعاتاي ايماعى تۇرعىندارىنىڭ شەجىرەسى, كۇيشىلىك ءداستۇرى, ايتۋلى پەرزەنتتەرى مەن ءتۇرلى تاريحي شايقاستار تۋرالى جازىلسا, وسى جولى جارىق كورگەن ەڭبەك تاسقا تۇسكەن تاڭبالار مەن قورىمدار تۋرالى ەلگە تانىمال عالىمداردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ماقالالارىمەن اشىلادى. اتاپ ايتقاندا, ابدەش تولەۋباەۆ ەرتەدەگى ءۇيسىن مادەنيەتىنىڭ تارباعاتاي وڭىرىندەگى ەسكەرتكىشتەرىنە, جاس عالىم ايدىن ءجۇنىسحانوۆ تەرىسكەي تارباعاتايدىڭ ارحەولوگيالىق مۇراسىنا توقتالادى. قۇلباباس, بازارشاتى, شىلىكتى, ماسالى سياقتى كونە تاريح كومبەسىنىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلىپ, الەمدىك تاريحي-مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرى رەتىندە جوعارى باعاعا يە بولعانىنا كوز جەتكىزەسىز. دەسە دە وڭىردە تىزىمگە الىنباعان, زەرتتەلمەگەن نەمەسە شارۋاشىلىق, انتروپەگەندىك, تابيعي فاكتورلار اسەرىنەن ب ۇلىنگەن ەسكەرتكىشتەر دە جەتەرلىك. قابانباي شاتى, قۋباس كەزەڭى سياقتى كەشەگى جاۋگەرشىلىك عاسىرلاردىڭ, قاندى شايقاستاردىڭ ءىزى قالعان تاريحي ورىندارمەن بىرگە بەلگىسىز باتىرلار مەن بوزداقتاردىڭ قورىمىنا دا ءالى عىلىمنىڭ قارىمى جەتە قويماعانى ءسوز بولادى. تارباعاتايدىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيى, جوعارى ەرتىس ءوڭىرىنىڭ حح عاسىر باسىنا دەيىنگى جەكەلەگەن تاريحى دا تىڭ ماعلۇماتقا تولى. اسىرەسە قازبا بايلىعى مول جەرگە كوز الارتقاندارعا ەل ەسەسىن جىبەرمەي, تاباندى قارسىلىق كورسەتكەن قازاق حاندارى مەن اسكەرىنىڭ جوڭعاريامەن, قىتايمەن جانە رەسەيمەن اراداعى ساياسي-ديپلوماتيالىق قاتىناستارى تولىمدى دەرەكتەرگە باي باياندالادى. مۇنى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ وسى وڭىردەگى ساپارلارىنان جازعان ەڭبەكتەرى دە ەكشەي تۇسەدى. سونداي-اق ايگىلى ەمشى, ءتاۋىپ ىرعىزباي اۋليە, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا اقپەن دە, قىزىلمەن دە كەلىسىمگە كەلمەي, حالىق قورعانى بولعان نۇعىمان بولىس, قۇنانبايدىڭ باۋىرىنا سالعان تۋعان جيەنى, مەككەگە بىرگە بارعان ىزعۇتتى قاجى, ورتا ءجۇزدىڭ توبە ءبيى, اعا سۇلتان, مەككەگە ەكى رەت بارىپ, سۇيەگى سوندا قالعان بۇتاباي قاجى سياقتى ەل تاريحىنداعى كەسەك تۇلعالاردىڭ ءومىرى دە وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە.
قوس تومنىڭ قۇراستىرۋشىسى – ەردەن ورالباي, دەمەۋشىسى – دۋلات تاستەكەەۆ. جالپى, تاستەكەەۆتەر اۋلەتى تارباعاتاي وڭىرىنە ەكى مەشىت سالىپ بەردى, جۋىردا سەمەي قالاسىندا ۇزاق جىلدان بەرى قۇرىلىسى توقتاپ قالعان مەشىت عيماراتىن دا قولعا الدى. جيناقتىڭ العاشقى تومى ءباسپاسوز ارداگەرى سايراش ابىشقىزىنىڭ العىسوزىمەن, ەكىنشى تومى «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەركىن جاپپاس ۇلىنىڭ كىرىسپە سوزىمەن اشىلعان. ءوڭىردىڭ قيلى دا قىزىقتى تاريحىنا قاتىستى جيناق ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنداعى «تۋعان جەر» تاعىلىمىن تەرەڭدەتە تۇسۋگە قوسىلعان ۇلەس دەۋگە بولادى.
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»