تاريحقا ءۇڭىلۋ, وتكەندى ءبىلۋ مۋزەيدەن باستالادى. مەكتەپتەردە تاريحي-ولكەتانۋ تاقىرىپتارى بويىنشا دارىستەر, تانىمدىق ساباقتار وتكىزۋ داستۇرگە اينالۋدا. ءبىز گ.پوتانين اتىنداعى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى گۇلنار نۇراحمەتوۆامەن تاريحي, تانىمدىق تاقىرىپ اياسىندا اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ءبىزدىڭ وبلىستىق مۋزەي عيماراتىنىڭ ءوزى تاريحي-ساۋلەت ەسكەرتكىشى سانالادى. ىرگەسى 1899 جىلدارى قالانعان. جالپى, وبلىس ورتالىعىنداعى ەسكى قالا اۋماعىندا مۇنداي نىساندار كوپ. اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي سياقتى. وسى جەرلەردە قانىش ساتباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ سەكىلدى ءىرى تۇلعالاردىڭ ىزدەرى قالعان. زەرتتەۋشى ە.سوكولكيننىڭ جازۋىنشا, اۋقاتتى قازاق قىستاۋباەۆتىڭ ۇيىندە ءار جىلدارى بالۋان قاجىمۇقان, اقىن يسا, رەجيسسيور جۇمات شانين بولعان, مايرا ۋاليقىزى ءان سالعان. بۇلار وتكەننىڭ ەسكەرتكىشتەرى, ولاردى ساقتاۋ ماڭىزدى.
– جالپى, مۋزەي تاريحى قاي كەزدەن باستالادى؟
– 1920-شى جىلدارى كەڭەس وكىمەتى قىرعىز ولكەسىن زەرتتەۋ قوعامىن قۇرۋدان باستالادى. ومبى ورىس گەوگرافيالىق قوعامى ەرتىس وزەنى جاعالاۋىندا ورنالاسقان وڭىرلەردە زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى قولعا الادى. پاۆلوداردا دا گەوگرافيالىق قوعام قۇرىلىپ, ونىڭ جۇمىسىن فوتوسۋرەتشى, عالىم دميتري باگاەۆ باسقارادى. ولكەتانۋشىنىڭ قازاق ءومىرى جايلى تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەرى گازەت بەتتەرىندە جاريالانادى. سولاردىڭ كەيبىرى قازىر دە بار. ال 1942 جىلى ولكەتانۋ-گەوگرافيالىق مۋزەي اشىلادى. ونىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتۋ سول كەزدەگى حالىقتىق ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى زەيتىن اقىشەۆقا جۇكتەلەدى. وڭىرىمىزدەگى ولكەتانۋ جۇمىسىن ق.ساتباەۆ, ءا.مارعۇلان, ح.ارعىنباەۆ سياقتى عالىمدار نازارعا الادى. مۋزەيگە 1959 جىلى ورتالىق ازيانى زەرتتەۋشى, ساياحاتشى گريگوري ءپوتانيننىڭ ەسىمى بەرىلدى.
– ەسكى عيماراتتا جادىگەرلەردى قالاي ساقتاپ كەلەسىزدەر؟..
– مۋزەيگە 2011 جىلى كۇردەلى جوندەۋ جاسالدى. جاڭا زالدار اشىلدى. شەتەلدىكتەرگە قىزمەت كورسەتەتىن 7 تىلدە اۋديوگيدتەر بار. ۆيرتۋالدى سايت بار. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۋزەيىمەن, تۇڭعىش پرەزيدەنت مۋزەيىمەن, ومبىنىڭ, ءسىبىردىڭ, ەلىمىزدىڭ باسقا دا مۋزەيلەرىمەن بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز. ارينە قازىر جادىگەرلەردى, ەسكى قولجازبالاردى, كىتاپتاردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تسيفرلى فورماتقا كوشۋگە دايىندالۋدامىز. ەلەكتروندى ەكسپوزيتسيا, مۋزەي كوللەكتسياسىن ساندىق جۇيەگە اينالدىرۋ, ەلەكتروندى اقپارات جيناۋ سياقتى تەحنيكالىق جاڭاشىلدىقتى اسىعا كۇتۋدەمىز. جادىگەرلەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە مامانداردى شاقىرىپ, قارۋ-جاراق شەبەرلەرى, زەرگەرلەر, تىگىنشىلەردى جۇمىسقا العىمىز-اق كەلەدى. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار ءۇشىن دە قولجەتىمدى مۋزەي بولۋ كەرەك.
– گۇلنار باركەنقىزى, مىنا تۇرعان قيماق جاۋىنگەرى شەتەلدىكتەردى تاڭعالدىرعان بولار؟
– مۋزەي قورى جىل سايىن مولايا تۇسەدى. بىلتىر «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ومبى وبلىسىنا بارىپ, قازاق اۋىلدارىن ارالادىق. قورعا 40-قا جۋىق جادىگەر اكەلدىك. ەڭ قۇندىسى – كۇمىسپەن كومكەرىلگەن كىسە بەلبەۋ. ەكىنشىسى – قيماق جاۋىنگەرى. ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا بارىسىندا ماي اۋدانىنداعى قىزىلەڭبەك اۋىلىنان تابىلعان. قازىر IX-XI عاسىرلارداعى جاۋىنگەردىڭ ساۋىت-سايمانى قالپىنا كەلتىرىلىپ مۋزەيدە تۇر. قازبا جۇمىستارى بارىسىندا جاۋىنگەردىڭ ساۋىتىمەن بىرگە دۋلىعاسىنىڭ بولشەكتەرى, كىرەۋكەنىڭ قالدىعى, سەمسەرلەر تابىلدى. بىرنەشە جىل بويى باتىردىڭ ساۋىتىن قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىستىق. ساۋىتىنىڭ سالماعى – 40 كەلى. تۇپنۇسقاسى مۋزەي قورىندا. باتىر ساۋىتىنىڭ تابىلۋى قيماق مەملەكەتىنىڭ ورتالىعى ەرتىس وزەنى بويىندا ورنالاسقانىن ايعاقتايدى.
– ايتپاقشى, سىزدەردە ءپوتانيننىڭ قولجازبالارى ساقتالعان با؟
– ارينە. پوتانين ءوزىمىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى يامىشەۆ اۋىلىندا, ەرتىس وزەنى جاعالاۋىندا 1835 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. جەرلەستەرى رەتىندە ءبىز بۇل ەسىمگە قۇرمەتپەن قارايمىز. جىل سايىن مەكتەپ وقۋشىلارى, ستۋدەنتتەر ءۇشىن «پوتانين وقۋلارى» اتالاتىن تانىمدىق ولكەتانۋ ساباقتارى, دارىستەر وتكىزىلەدى. شوقانمەن دوس بولعان ساياحاتشى زايسان كولىن, تارباعاتاي تاۋلارىن زەرتتەدى, موڭعوليا ەكسپەديتسيالارىنا قاتىسقان. ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ەپوسى, ەتنوگرافياسى, سالت-داستۇرىمەن تانىسىپ, مالىمەتتەر جيناعان. جالپى, گ.ءپوتانيننىڭ دە عىلىمي مۇراسىنىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە. مۋزەي قورىندا «د.باگاەۆتىڭ نەگاتيۆتەر جيناعى», ء«حىح-حح عع. زەرگەرلىك بۇيىمدار», «گ.ن.پوتانين.قور كوللەكتسياسىنداعى ماتەريالدار», «سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىمدار جانە سىيعا بەرىلگەن ادەبيەتتەر» سياقتى باسقا دا عىلىمي جيناقتار بار.
– مۋزەيدە جيناقتالعان قور قانشا؟
– جالپى, 112270 استام نەگىزگى قورعا جاتاتىن ەكسپوناتتار بار. مۇندا ورتا عاسىردا جاسالعان كۇمىس تەڭگەلەر, ساق زامانىنداعى التىن اشەكەيلەر, «بوككا» كۇمىستەن جاسالعان باس كيىمى (ب.ز.د 10 ع.), ءىرى ءمۇيىزدى مامونت قاڭقاسى سىندى ەرەكشە قۇندى جادىگەرلەر ساقتاۋلى. بۇل جيناقتاردىڭ نەگىزىن ارحەولوگيالىق, پالەونتولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق, نۋميزماتيكالىق, فوتوسۋرەتتىك, قۇجاتتىق, جاراتىلىستانۋ-عىلىمي, وندىرىستىك, قارۋ-جاراقتار توپتامالارى قۇرايدى. پالەونتوليا, ارحەولوگيا, قازاق ەتنوگرافياسى, كوشپەلى وركەنيەت, ەسكى قالا تاريحى, ءحVىى-ءحىح عاسىرلارداعى ولكە جانە جاڭا زامان تاريحى, تاۋەلسىزدىك, قازىرگى زامان تابيعاتى سياقتى ولكەمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە ارنالعان 12 زال جۇمىس كەلۋشىلەرگە قىزمەت كورسەتەدى. بۇعان قوسا عىلىمي كىتاپحانا, د.باگاەۆتىڭ مۋزەي-ءۇيى, ء انشى مايرا اتىنداعى مۋزەي-ءۇيى, اسكەري داڭق مۋزەيى, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىنىڭ, شارباقتى اۋدانىنىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرى, «اسپان استىنداعى مۋزەي» بار.
– قازىر «قاز قوناق» ەسكەرتكىشى دە قالپىنا كەلە باستادى عوي؟
– ءيا, وڭىردە پالەونتولوگيا ەسكەرتكىشتەرى از ەمەس. مۋزەيگە كەلۋشىلەر وڭىردە باياعىدا قالىڭ ورماندار, تولقىنداعان تەڭىزدەر بولعانى جايلى بىلە الادى. ءۇش تۇياقتى گيپپاريون جىلقىلارى جايىلىپ جۇرسە, مۇز ءداۋىرى كەزەڭىندە ولاردىڭ ورنىن مامونتتار مەن ۇلكەن ءمۇيىزدى بۇعىلار باسقان.
وبلىس ورتالىعى اۋماعىندا ورنالاسقان «قاز قوناق» پالەونتولوگيا ەسكەرتكىشىنە 1928-930 جج. پالەونتولوگ يۋ.ورلوۆ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. نەوگەن كەزەڭىنە جاتاتىن ەجەلگى جانۋارلاردىڭ كوپتەگەن سۇيەكتەرى تابىلدى. كەلۋشىلەر وسى جانۋارلاردىڭ سۇيەكتەرىن ەكسپوزيتسيادان كورە الادى. مامونتتىڭ, تۇكتى مۇيىزتۇمسىقتىڭ, ۇڭگىر ايۋى مەن باسقالارىنىڭ سۇيەكتەرى ەكسپوزيتسيادا كورسەتىلگەن.
– كورمەدە تۇرعان «Qarqaral ءساrmenkesinde» ماتەريال نازار اۋدارارلىق ەكەن.
– مۋزەي قورىنان الىنعان «لاتىن ءالىپبيى مۋزەي قۇجاتتارى مەن ماتەريالداردا» تاقىرىبىنداعى كورمە اشىلدى. وندا 1929-1940 جىلدار ارالىعىنداعى حاتتار, جەكە قۇجاتتار, كىتاپتار, گازەتتەر كورسەتىلگەن. وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ ءار جىلدارى لاتىن قارپىندە جارىق كورگەن ماقالالارى بار. تاريحي سۋرەتتەردە لاتىن الىپبيىمەن ۇراندار جازىلعان. مىسالى, 1940 جىلى جارىق كورگەن 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ باستاعان كوتەرىلىسكە ارنالعان جيناقتار لاتىن الىپبيىمەن جازىلعان. تاقىرىبى – «Qarqaral ءساrmenkesinde» («قارقارالى جارمەڭكەسىندە»). ءتۇرلى جانردا جازىلعان وسىنداي 8 كىتاپ ءبىزدىڭ قوردا ساقتالىپ تۇر. ءوڭىردىڭ «كيەلى ورىندار» كارتاسىنا 78 نىسان بەلگىلەندى.
– جولساپارلارعا بارعاندا كورىپ ءجۇرمىز, اۋدان ورتالىقتارىندا مۋزەيلەردىڭ بار-جوعى بەلگىسىز؟
– ارينە ولكە تاريحىن ءبىلۋ ءۇشىن اۋىل, اۋدان ورتالىقتارىنا مۋزەي كەرەك. تاريحقا ءۇڭىلۋ, وتكەندى ساقتاۋ مۋزەيدەن باستالادى. قازىر «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اۋدان اكىمدىكتەرى اۋدان ورتالىقتارىندا مۋزەي قۇرۋ ماسەلەسىنە ءمان بەرەدى, قاجەتتىگىن تۇسىنەدى دەپ ويلايمىز. مۋزەي كونە زاتتار مەن قۇجاتتاردى ساقتايدى, تۋعان جەردىڭ تاريحىن زەرتتەپ, جينايتىن, جازاتىن ادامداردى كۇتەدى. ۇرپاق ءۇشىن قاجەت. وكىنىشكە قاراي, ماماندار تاپشى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار