ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى ىرگەلى ىستەرگە قوزعاۋ سالدى. ۇلتتىڭ قاينار بۇلاعىنان باستاۋ الاتىن ۇلتتىق داستۇرلەرىمىزدى ارداقتاۋعا, تاريحي تۇلعالارىمىزدى, قاسيەتتى جەرلەرىمىزدى قاستەرلەۋگە, تۋعان جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن باعامداۋعا كەڭىنەن جول اشتى.
ء«بىز جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ قانىمىزعا سىڭگەن, بۇگىندە تامىرىمىزدا بۇلكىلدەپ جاتقان ىزگى قاسيەتتەردى قايتا تۇلەتۋىمىز كەرەك», دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى مازمۇنى دا وسىدان باستاۋ الادى. رۋحىمىزدى اسقاقتاتاتىن ىزگى قاسيەتتەردى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ ارقىلى وركەنيەت كوشىنە ىلەسىپ, باسەكەلەستىك كەزىندە قازاق ەلىنىڭ دارەجەسى بيىك بولۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان مىندەتى الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋ بولسا, ارينە ول ءۇشىن ءاربىر قازاقستاندىق باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءتيىس.
قازىرگى عىلىمي-تەحنيكالىق جاڭارۋ مەن دامۋ جاعدايى ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق كۇش-جىگەرىن, سانالى ءىس-ارەكەتى مەن جوعارى دارەجەدەگى ىزدەنىمپازدىعىن تالاپ ەتەدى. وسىعان وراي, ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باستى مىندەتى – الەمدىك باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ, جوعارى ساپالى ءبىلىم بەرۋ, ونى جەكە تۇلعانىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى جانە كەلەشەكتەگى سۇرانىستارىنا سايكەستەندىرۋ.
ەلباسىنىڭ «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس, ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى. سوندىقتان ءاربىر قازاقستاندىق, سول ارقىلى تۇتاس ۇلت ءححى عاسىرعا لايىقتى قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك. مىسالى, كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق, شەت تىلدەرىن ءبىلۋ, مادەني اشىقتىق سياقتى فاكتورلار اركىمنىڭ العا باسۋىنا ءسوزسىز قاجەتتى العىشارتتاردىڭ ساناتىندا» دەپ ايتاتىنى دا سوندىقتان. بۇلار اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ, قابىلەت-قارىمىن ۇشتاي تۇسەتىن قاسيەتتەردىڭ بىرەگەيى بولماقشى. ياعني بولاشاق جاستاردىڭ كومپيۋتەردى ەركىن مەڭگەرۋى, شەت تىلدەرىن يگەرۋى ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. ءارى ولاردىڭ كەز كەلگەن سالادا وزدەرىنىڭ شەتەلدىك زامانداستارىمەن ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدا ءبىلىم جارىسىندا وق بويى وزىق بولۋىنا, رۋحاني تۇرعىدا پايىم-پاراساتىنىڭ جوعارى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
رۋحاني جاڭعىرۋ قازىرگى تاڭدا اقپارات الەمىمەن تىكەلەي بايلانىستى دەپ ايتار ەدىك. اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ناتيجەسىندە الەمدە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق, اقپاراتتىق مادەنيەت, مەديامادەنيەت سياقتى ۇعىمدار پايدا بولدى. بۇل ۇعىمداردىڭ قاي-قايسىسى دا مەديابىلىمدى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى عىلىمي اينالىمعا ەندىرىلدى. مەديابىلىمنىڭ باستى ماقساتى – جاڭا ۇرپاقتى قازىرگى اقپاراتتىق زاماننىڭ جاعدايىندا ءومىر سۇرۋگە, ءارتۇرلى اقپاراتتاردى قابىلداي جانە تۇسىنە بىلۋگە دايىنداۋ دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. دەمەك مەديابىلىم جاستار مەن جاسوسپىرىمدەرگە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن دۇرىس پايدالانۋدى ۇيرەتۋدى ماقسات ەتەتىن پەداگوگيكانىڭ ەرەكشە بولىگى بولىپ تابىلادى. ياعني مەديابىلىم نەگىزىندە تۇلعانىڭ اقپاراتپەن مادەني قارىم-قاتىناس ورناتا الۋ قابىلەتى مەن مەدياماتىندى تالداۋ ىسكەرلىگى قالىپتاسادى. اقپاراتتىق زاماندا وسكەلەڭ ۇرپاق اقپاراتتى تەك قانا قابىلداپ نەمەسە ونى تالداۋشى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اقپاراتتى بەلسەندى تۇردە جاساۋشى بولىپ ەسەپتەلەدى.
اقپاراتتىق جانە كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالاردىڭ كەڭىنەن ءورىس الۋى قوعام مەن ادامدارعا تەك جاقسى جاعىنان عانا ەمەس, جاعىمسىز جاعىنان دا اسەرىن تيگىزەدى. م.ماكليۋەن: «شىن مانىندە ساۋاتتى بولۋ ءۇشىن مەديا الەمىندە ساۋاتتى بولۋ قاجەت», دەگەن بولاتىن. ايگىلى كانادالىق الەۋمەتتانۋشىنىڭ ءسوزى بۇگىندە ءوزىنىڭ اقيقات ەكەندىگىن دالەلدەدى. مەديابىلىم بەرۋ, ونىڭ ءمانى مەن ەرەكشەلىكتەرى, پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, جۋرناليستيكا جانە الەۋمەتتانۋ سالالارى ءۇشىن ەڭ ءبىر پىكىرتالاستى ماسەلەلەرگە اينالدى.
ءححى عاسىر – ءتۇرلى اقپاراتتاردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ەشقانداي كەدەرگىسىز تاسىمالدانىپ جاتقان ۋاقىتى. بۇل اقپاراتتاردىڭ ەكى جاعى بار: ءبىرى جاستاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق وي-ءورىسىن كوتەرۋگە, ءبىلىمىن شىڭداۋعا اسەرىن تيگىزسە, ەندى ءبىرى كەرىسىنشە جاستاردىڭ تاربيەسىنە كەرى ىقپال ەتىپ, ءتىپتى ولاردىڭ فيزيولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق دامۋىن تەجەپ وتىر. بۇگىنگى كۇندە تەلەديدار مەن عالامتورعا تاۋەلدى جاستار پايدا بولىپ, سونىڭ نەگىزىندە «ۆيرتۋالدى الەم» دەگەن تۇسىنىك تە ەندى. شەتەلدەردە شىعارىلعان ارزانقول دۇنيەلەر, سەريالدار مەن مۋلتتوپتامالار, ويىندىق اقپاراتتاردىڭ تەرىس ىقپالى جەتكىنشەكتەر مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ تاربيەسىنەن كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. اقپاراتتى دۇرىس سارالاي بىلمەگەندىكتەن, قاجەتتى اقپاراتتى دۇرىس تاڭداماعاندىقتان دا جاستارىمىز باتىستىق مەنتاليتەتكە ەلىكتەپ, قازاقى بولمىسىمىز بەن ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەمىزدەن الشاقتاپ بارا جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى بiزگە توسقاۋىلسىز اعىلىپ كەلiپ جاتقان اقپاراتتىڭ اسەرi.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا ەركىندىك بەرىلگەن قوعامدا اقپاراتتىڭ قاجەتتىسىن الۋ مەن ونى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بولاتىندىعى ءسوزسىز. زياندى اقپاراتتار, اسىرەسە تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن, اقپاراتتىق مادەنيەتى قالىپتاسپاعان جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ساناسى مەن تاربيەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ياعني مەديانىڭ ادام ومىرىنە, اسىرەسە جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ ومىرىنە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا اقپاراتتى كەدەرگىسىز الاتىن قوعامنىڭ ورناۋى زاڭدىلىق دەپ تانىلسا, ەكىنشى جاعىنان جاستاردى اقپارات تاسقىنىنىڭ كەيبىر كەرى ىقپالدارىنان ساقتاندىرۋ كەرەكتىگى دە اقيقات. ءاربىر تۇلعا قوعامدا قالىپتاسقان بارلىق اقپاراتتىق رەسۋرس- تاردى قولدانا بىلۋمەن قاتار ولاردىڭ قاجەتتىسىن تاڭداي الۋ قابىلەتىن يگەرۋى قاجەت. سوندىقتان بۇكىل الەمدە ورىن الىپ وتىرعان الەۋمەتتىك وزگەرىستەر مەن اقپارات تاسقىنى ءتۇرلى مەديارەسۋرستاردى پايدالانۋدا ءداستۇرلى تۇردە قالىپتاسقان جۇيەلەردى, وقىتۋ ادىستەرى مەن تەحنولوگيالارىن قايتا قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى.
ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى, باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى» دەگەن بولاتىن. وسى تۇرعىدان العاندا, ءبىلىم بەرۋ دە مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە جاھاندىق اقپاراتتاندىرۋ ءۇردىسىن سەزىنۋدە. مەديابىلىمنىڭ ماڭىزدىلىعىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, اقپاراتتىق قوعامنىڭ دامۋى كلاسسيكالىق ءبىلىم بەرۋ پاراديگماسىنىڭ ورنىن باسىپ وتىرعان جاڭاشىل ءبىلىم بەرۋ پاراديگماسىنىڭ قالىپتاسۋىمەن بايلانىستى. ونىڭ نەگىزىندە ءبىلىم بەرۋ ارقىلى تۇلعانىڭ دامۋى جاتىر. جاڭا ءبىلىم بەرۋ پاراديگماسىندا ستۋدەنت پەداگوگيكالىق ىقپال ەتۋ وبەكتىسى ەمەس, وقۋ ءۇردىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا فورمالارى ارقىلى قاراپايىم رەپرودۋكتسيادان تىس وقىتۋشىمەن ديالوگقا تۇسەتىن تانىم ءىس-ارەكەتىنىڭ بەلسەندى سۋبەكتىسى.
بولاشاق ماماننىڭ باسەكەلەستىككە بەيىمدىلىگى ونىڭ جيناعان ءبىلىم قورىمەن عانا ولشەنبەيدى, العان ءبىلىمىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ, ءوزىن-ءوزى دالەلدەۋدىڭ, سىندارلى قاسيەتتەرىن دامىتا وتىرىپ, وزگەلەرمەن ءتىل تابىسا ارەكەت ەتۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قولدانا بىلۋىنەن كورىنەدى.
ولاي بولسا, زامان تالابىنا ساي بولۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ادام بەلگىلى كولەمدەگى بىلىمگە يە بولىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار وزدىگىنەن ءبىلىم الا ءبىلۋى ماڭىزدى. قاجەتتى اقپاراتتى ىزدەپ, تابا ءبىلۋ, ول ءۇشىن ءتۇرلى دەرەككوزدەرىن پايدالانا ءبىلىپ, ياعني ءوزىن ۇزدىكسىز دامىتىپ وتىرۋى قاجەت. ال بۇل, «جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ اعىنى الىپ كەلەتىن وزگەرىستەردىڭ بارىنە دايىن بولۋ دەگەن ءسوز». ولاي بولسا, ءبىلىم بەرۋدى اقپاراتتاندىرۋعا قاتىستى دۇنيەتانىمدىق جانە ادىستەمەلىك ۇستانىمداردى قايتا قاراستىرۋ كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى قوعامدا كاسىبي ماسەلەلەردى ءوز بەتىمەن شەشە الاتىن, ءوزىنىڭ كاسىبي باعىتى بويىنشا ۇزدىكسىز ءبىلىم الۋعا قابىلەتتى, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا سالالارىندا جەتكىلىكتى دارەجەدە بىلىمگە يە ماماندارعا قاجەتتىلىك تۋىنداپ وتىر. سوندىقتان مەديابىلىم ماسەلەسى ءتۇرلى عىلىمدار تاراپىنان جان-جاقتى جانە كەشەندى تۇردە قاراستىرىلۋى قاجەت.
زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس, مەديابىلىمدى بازالىق ءبىلىم بەرۋدە ءاربىر وقۋ پانىمەن كىرىكتىرۋ – مەديابىلىم بەرۋدەگى ماقساتقا جەتۋدىڭ ءبىر جولى بولىپ تابىلادى. دەمەك ءارتۇرلى مەديابىلىم بەرۋ مىندەتتەرىن شەشۋ ماقساتىندا مەديانىڭ ديداكتيكالىق جانە تاربيەلىك الەۋەتىن تولىققاندى تۇردە قولدانا وتىرىپ, «سىرتقى» اقپاراتتىق اعىمدار مەن وقۋ ءپانى اراسىنداعى ورتاق اسپەكتىلەردى ىزدەستىرۋ قاجەت. بۇگىنگى كۇنى اتالعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ بىرقاتارى جوعارى وقۋ ورىندارىندا «مەدياپەداگوگيكا» ارنايى كۋرسىن ەندىرۋ ناتيجەسىندە ءوز شەشىمىن تابۋدا.
باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ باستاۋىندا ساپالى ءبىلىم الۋ تۇراتىنى بەلگىلى. جاستار ۋاقىت سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىندەي ءبىلىمدى بولۋى ءتيىس. تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامىعان زامانىندا كۇن سايىنعى وزگەرىستەر جاستاردان جاڭاشىلدىقتى تالاپ ەتۋمەن قاتار, ۋاقىت جىلدامدىعىنا ساي ءبىلىم ساپاسىن دا جەدەل تولىقتىرىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايتقانىنداي, تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى, باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى.
پەريزات سەيىتقازى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى