قاسيەت قونعان قاراوتكەل

قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىندە قاراوتكەل اتى ءجيى كەزدەسەدى, ال اندەرى مەن كۇيلەرىنە كەلسەك قا­زاق تۇگىلى ءوزىن شالاقازاقپىن دەيتىن عازيز اقىننىڭ: «اتان­دىم عازيز اقىن بالا جاستان, اقىن جوق قاراوتكەلدە مەنەن اسقان» دەيتىنىن ەسكە تۇسىرسەك بولار.

مەنەن وقۋشىلارىم ءبىزدىڭ بايتاعىمىزدىڭ ەڭ كونە ەس­كەرت­كىشى قايسى دەپ سۇرايدى. استانانىڭ ەڭ ەسكى قۇرىلىستارى قالانىڭ ءوز ىشىندە, ول – قازىرگى سينە-تەمپورە, بۇرىنعى كەرۋەن ساراي. رەسەي وسى جەرگە كەلىپ بەكىنىس قورعانىن سالعان سوڭ كەرۋەن سارايدى «گوستينىي دۆور» دەپ اتاپ جىبەردى. ەرتە زامانداردا قاراوتكەل مەريديانالدى ساۋدانىڭ ورتالىعى بولدى. سوناۋ قازان, استراحان, ەۋرو­پادان ەسىلدى ورلەپ كەلە جات­قان كەرۋەندەر قازىرگى كەنە­سارى كوشەسىنىڭ بويىندا تۇركىس­تاننان كەلگەن كەرۋەندەرمەن تابىسادى. قاراوتكەلدەن باستاپ اششىوزەككە (سوليانايا بالكا, گرەبنوي كانال, اقبۇلاق) دەيىن سوزىلعان كەنەسارى كوشەسى ول كەز­دە ۇلكەن بازار كوشەسى اتالدى. ساۋدانىڭ ناعىز قايناعان جەرى كەنەسارى مەن بەيبىتشىلىك كوشەلەرى قيىلىساتىن الاڭ ول كەزدە كىشى بازار كوشەسى اتالدى. بۇل كەرۋەن ساراي ەرتە زاماندا سالىندى دەۋىمىزگە ەڭ ءبىرىنشى سەبەپ. 

استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان كۇيگەنجار وتكەلى تۋرالى وتە قىزىقتى دەرەكتەر بار. سولاردىڭ ءبىرى ءاز تاۋكە حاننىڭ ورداسى كۇيگەنجاردىڭ قورىمىنىڭ ىشىندە ورنالاسقان. قورعاننىڭ وڭتۇستىك جاعى 60 مەتردەي, سولتۇستىك جاعى 40 مەتر, ياعني قورعان تىك ءتورت بۇرىش ەمەس, ءبىر جاعىنىڭ ەنى ازداۋ. قور­­عاننىڭ ۇزىندىعى 100 مەتر. بە­كىنىس قورعاننىڭ سىرتىنان دا, ىشىنەن دە تەرەڭ ور قازىلعان جانە ول ورلار ەسىلمەن ارىق ارقىلى جالعاسادى. 

ەرتەدە قاراوتكەلدىڭ جان-جاعىندا جۇزدەگەن جەل جانە سۋ ديىرمەندەرى بولدى. حح عاسىردىڭ باسىندا قالانى سيپاتتاي كەلە پ.گولوۆاچەۆ: «گورود وكرۋجەن س ودنوي ستورونى تسەلوي سوتنەي ۆەتريانىح مەلنيتس» دەيدى. ناقتى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا قاراوتكەلدە 1913 جىلى 70 شاقتى جەل ديىر­مەنى بولعان. ەسىل مەن نۇرا وزەن­دەرىنىڭ بويىندا, سۋدىڭ اعى­سىن پايدالانىپ جاسالعان سۋ ديىرمەندەردى ەشكىم ساناعان دا جوق شىعار. 

حح عاسىر باسىندا قاراوت­كەلدىڭ جالعىز فوتوگرافى ك.پ.شاحوۆ تۇسىرگەن سۋرەتتەردىڭ بىرىندە ەكى قاباتتى ءساندى, ەڭسەلى قۇ­رىلىس كورىنەدى. استىڭعى قاباتى كىرپىشتەن, ءۇستى اعاشتان سالىنعان وتە ءساندى ءۇيدىڭ بۇ­رىش­تارى مۇنارا ءتارىزدى كوتە­رىل­گەن. شاتىرى كوتەرىڭكى, ورتا تۇسىنان جوعارى ورلەپ ەرەكشە ساتىلانعان, تەرەزە جاق­تاۋلارى مەن شاتىردىڭ ەتەگى باي ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن. بۇل ءۇي كەرۋەن ساراي الاڭىن (قازىرگى سينە-تەمپورە ماڭى) شىر­كەۋ كوشەسىنەن ءبولىپ تۇر, قازىر­گى كوشەلەر رەتىنە قاراساق اباي مەن بەيبىتشىلىكتىڭ قيى­لىسى. قازاقستان ۇكىمەتى اق­مولاعا كوشىپ كەلگەن ۋاقىتتا وسى ءۇيدىڭ ورنىنا پارلامەنت عيما­راتى سالىندى. ك.پ.شاحوۆ فوتوسۋرەتىندەگى ءۇيدىڭ يەسى اقمو­لانىڭ اتاقتى كوپەسى عالي­اسقار حالفين بولاتىن. 

استانا ماڭىندا كيەلى ەسكەرت­كىشتەر از ەمەس, سولاردىڭ ىشىندە تسەلينوگراد اۋدانى سەمەنوۆكا اۋىلى جانىنداعى قارامەندى باتىر كەسەنەسى ەرەكشە. 1922 جى­لى قازاقستاندا كەڭەس ۇكىمەتى جاڭا ورناپ جاتقان الاساپىران تۇستا قاراوتكەلدىك قازاق ازا­ماتتارى قالانىڭ اتباسارعا شىعاتىن جاعىندا قارامەندى باتىردىڭ بەيىتى ماڭىندا (قازىرگى سەمەنوۆكا اۋىلى) كەنە­سارى مەن ناۋرىزبايدىڭ قازا تاپ­قانىنا 75 جىل تولۋىنا ار­ناپ ات شاپتىرىپ, اس بەرگەن. وسى استا قازاقتىڭ حان كەنەسى, ونىڭ سوڭىنان ەرگەن سەرىكتەرى ناۋرىزباي, اعىباي, جانايدار, جەكە باتىر, بۇعىباي, تاناش, باسىعارالاردىڭ اتتارى اتالىپ, ولاردىڭ ارۋاقتارىنا دۇعا وقىلىپتى.

اقمولانىڭ كونە ەسكەرتكىش­تەرىنىڭ ءبىرى جانە كوپشىلىككە بەلگىسىزى, جەرگىلىكتى قازاق «ىشكى­ تۇرمە» دەپ اتايتىن حح عاسىر­دىڭ باسىنداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ بىرە­گەي ەسكەرتكىشى اۋەلدە «مۇ­گە­دەكتەر ءۇيى» اتانعان. ءبىز بۇل جەردە وسى عيماراتتى ارحي­تەك­تۋرالىق ەسكەرتكىش دەپ اتا­عانىمىزبەن, شىن مانىندە ول ەسكى قۇرىلىستاردىڭ تىزىمىندە دە جوق. 

قازىرگى ت.بيگەلدينوۆ كوشە­سىندە ورنالاسقان ءۇش قاباتتى ءۇي سوۆەت كەزىندە نكۆد-نىڭ ىشكى تۇرمەسى اتالعان. 1914 جى­لى ءبىرىنشى جاھان سوعىسى باستال­عاننان كەيىن ەكى قاباتتى بولىپ قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن بۇل ءۇي قازىنالىق اقشانىڭ ەسە­بىنەن 1915-1917 جىلدارى بۇ­رىڭعى ۋچيليششنايا كوشە­سىن­دە سالىندى. ىشكى تۇرمە ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ قارالى كەزەڭىمەن تىعىز بايلانىستى. 

بۇرىڭعى-سوڭعى تاريحتى پا­راقتاساق قاراوتكەل ەشقاشان ءدىن ورتالىعى بولعان ەمەس, بىراق قازاق زامانىندا وتكەل ماڭىندا شاعىن مەشىتتەر بولعان. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى بىرەۋ – بۇل قو­نىس ەجەلدەن ۇلى دالاداعى ۇل­­كەن ساۋدا ورتالىعى, توعىز جولدىڭ تورابى, ونىڭ ۇستىنە ەسىلدىڭ وسى تۇسى دالانىڭ ۇلى بيلەۋشىلەرىنىڭ تاق ورناتقان جەرى. رەسەي بيلىگى ورناعاننان كەيىن, اقمولا وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى قوڭىرقۇلجا قۇداي­مەندى ۇلى وسى ءداستۇردى جالعاس­تىرىپ بەكىنىس جانىنان­ مەشىت سالعىزادى. بەلگىلى ولكە­نتانۋشى ا.ف.دۋبيتسكي قاراوتكەلدىڭ العاشقى مۇسىلمان مەشىتى 1838 جىلى سالىندى دەپ جازادى (ا.ف.دۋبيتسكي. پرويدەمسيا پو ۋليتسام تسەلينوگرادا. تسەلينوگراد,1990. س.22). ونىڭ پى­كىرىنشە, مەشىتتى پاتشا ۇكىمەتى رەسەي مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ساۋدانى قولداۋ ماقساتىمەن سالعان. 

قاراوتكەلدىڭ العاشقى مە­شى­تى قورعاننىڭ ىشىنەن ەمەس, سىرتىنا اعاشتان سالىندى. قا­راوتكەلدىڭ ەسكى مەشىتى 1920 جىلى سوۆەت ۇكىمەتى ورنا­سىمەن وتقا وراندى. ەسكى مەشىت­تىڭ جانىپ كەتكەنىنە ىزالى مۇسىل­ماندار قاراجات جيناي باستادى. وسى ءبىر ازامات سوعىسىنان جاڭا عانا قۇتىلعان, ەلدىڭ قولىنداعى مال سەلدىرىپ قالعان جوقشىلىق ۋا­قىت­تا قازاقتىڭ ءوز اراسىنان شىققان ءىرى ساۋدا اۋلەتى قوس­شىعۇلوۆتار مەشىتتى قايتا جاڭ­عىرتۋدى ءوز مويىندارىنا الدى. وسىلايشا جانىپ كەتكەن اعاش مەشىتتىڭ ورنىنا قۇيگەن قىزىل كىرپىشتەن كوتەردى. 

كىرپىشتەن سوعىلعان مەشىت­تىڭ ءومىرى ۇزاق بولعان جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا 1930 جىلدار­دىڭ باسىندا قازاق جەرىنە ۇلى اپات اشتىقتى پايدالانىپ بول­شەۆيكتەردىڭ مەشىتتى جاپ­قانى انىق. 

بولشەۆيكتەر مەشىتتى بىردەن قيراتقان جوق, الدىمەن ونى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا بەردى. ا.ف.دۋبيتسكي مۇراجاي مەشىتكە 1930 جىلى كوشىپ كەل­دى دەيدى, ياعني مەشىتتىڭ دە وسى جىلى جابىلعانىنا دالەلدىڭ ءبىرى. مۇراجاي بولعان ۋاقىتتا مەشىت­تىڭ ساۋلەتتىك بەينەسىنە ەش وز­گەرىس ەنگەن جوق, ونىڭ بيىك مۇناراسى دا, كۇمبەز شاتىرى دا, تاستان ورگەن سىرتقى شارباعىنىڭ باعاندارى دا ساق­تالدى... مەشىتتىڭ شاربا­عىنانىڭ سىرتىنان مۇراجايدىڭ شىنىدان فوتوپاۆيلونى سالىندى. 1940 جىلى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى كازاچيا سلوبوداداعى كونستانتين-ەلەنا شىركەۋىنە كوشىرىلدى دە, ەسكى مەشىتتى ۇكىمەت «كازپيۆو» اتالاتىن زاۋىتقا بەردى. اقىرى كوممۋنيستەر بەرتىڭگى ۋاقىتتا ونى تاس-تالقان قىلىپ بۇزىپ, ورنىن بەس قاباتتى تۇرعىن ۇيمەن جاپتى. 

استانانىڭ اباي اتىنداعى كوشەسىن بويلاپ قالانىڭ ەسكى ورتالىعىنا جاقىنداساڭىز وڭ جاعىڭىزدان بيىك قىزىل كىر­پىشتەن قالانعان, جاسىل قا­ڭىلتىر تەلپەك كيگەن باعان­دارى, تەمىردەن يىلگەن شارباق اركاسى, بيىك قاقپا كەزدەسەدى. بۇل زامانىندا جاسىل مەشىت نەمەسە تاتار مەشىت اتالعان قۇرى­لىستان قالعان قالدىق. 

تاتار مەشىتىنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە وسى قالانىڭ ەڭ باي ادامى اتانعان نۇركەي ءزابيروۆتىڭ قاراجاتىنا سالىنعان. كوپەستىڭ ءبىر ادەتى قانداي قۇرىلىس سالسا دا جاسىل بوياۋمەن سىرلايدى ەكەن. وسى سەبەپتى «جاسىل مە­شىت» اتانىپ كەتتى. بۇل مەشىت­تىڭ قاي جىلى جابىلعانى تۋرالى مالىمەت جوق, بىراق وسى قۇرىلىستىڭ كوپ جىلدار پيو­نەرلەر ءۇيى رەتىندە قىز­مەت جا­ساعانىن قالانىڭ ەسكى تۇر­عىن­دارى بىلەدى. كەيىن كەلە پيونەرلەر ءۇيى قالالىق پارتيا كو­ميتەتىنىڭ عيماراتىنا كو­شىرىلدى. وسى كەزدە مەشىتتىڭ اعاشتارىن وتىنعا الۋ بەلسەندى جۇرگىزىلدى. مەشىت قىزمەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. اقىر تۇبىندە ونىڭ ور­نىنا ءۇش قاباتتى تۇرعىن ءۇي سالىندى. 

قازاق اراسىندا ءبىز ساۋداعا بەيىم حالىق ەمەسپىز دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ونىڭ سە­بە­بىن كەيبىر باۋىرلارىمىز كوشپەلى ءومىر سالتىنان, جال­قاۋلىعىمىزدان, نە تابيعي كەڭدى­گىمىزدەن ىزدەيدى. بۇل ەشقانداي تاريحي نەگىزى جوق بوس اڭگىمە. قازاقتىڭ ءوزىنىڭ ىشكى ساۋداسى, ايىرباسى بولعانى ەشكىمگە دە جاسىرىن ەمەس شىعار, مال جەكە مەنشىكتە بولعاندىقتان, ءار ادام جەكە باسىنىڭ م ۇلىك دۇ­نيەسىنە يەلىك جاساعاندىقتان ساۋدا مەن ايىرباستىڭ بولۋى زاڭدى. قاراوتكەل وڭىرىنەن شىققان, ءى گيلديا كوپەسى دەگەن بيىك دارەجەگە كوتەرىلگەن قوسشىعۇلوۆتار سونىڭ دالەلى.

وكىنىشكە قاراي قوسشىعۇ­لوۆتارمەن بايلانىستى قۇرى­لىس­تاردىڭ نەگىزگىلەرىن سوۆەت ۇكىمەتى قيراتقان. قوسشىعۇ­لوۆتاردىڭ قارا شاڭىراعىندا 1975 جىلعا دەيىن اقمولا وب­لىستىق سوتى وتىردى. سوت وزگە جەرگە قونىس اۋدارعاننان كەيىن, جاس­تار سارا­يىن سالامىز دەگەن سىلتاۋمەن بۇل جەردەگى كو­پەس ۇيلەرى قيراتىلدى. قازىرگى اباي مەن رەسپۋبليكانىڭ قيى­لىسىندا سوۆەت زامانىندا گور­سوۆەت وتىرعان ۇيدە ءۋالي قوس­شىعۇلوۆتىڭ وتباسى مەكەن ەتتى. سوۆەت زامانىندا ناسوس زاۆودى دەپ اتاق العان مولتەك اۋداندا مۇقان قوسشىعۇلوۆتىڭ وت باسىنىڭ ۇلكەن اعاش ءۇيى بولدى. قوسشىعۇلوۆتاردىڭ اباي مەن رەسپۋبليكانىڭ قيىلىسىندا قى­زىل كىرپىشتەن سالىنعان (بۇ­رىڭعى لەنين كوشەسى, 77-ءۇي) ەكى قابات اتاقتى كامپيت-تو­قاش فابريكاسى تسەليوگرادتا تۇر­مىستىق ءۇي (دوم بىتا) جانە ماسكەۋ قوناق ۇيلەرىن سالعان كەزدە 1975 جىلدارى قيراتىلىپ, ورنى ءبىر زامان بوس تۇردى. 

قوسشىعۇلوۆتار 1890 جىلى قارا­وتكەلدىڭ تۋرا ورتاسىندا قا­زىنا قارجىسىنا «كەرۋەن ساراي», ورىسشا «گوستينىي دۆوردى» قايتادان قالپىنا كەلتىردى. كەرۋەن سارايدا 72 ءىرى دۇكەن جانە 10 ۇساق ساۋدا سورەلەرى اشىلدى, بۇل كەزدە قالا ساۋداسىنىڭ ىشكى اينالىمى 1,5 ميلليون رۋبلگە جەتكەن ەدى. كەرۋەن سارايدىڭ الدىندا اتتار مەن تۇيەلەردى بايلايتىن كەرمە, شويىن باعانالارعا سۇيەنگەن كۇنقاعارلار, كيريل­ليتسا مەن اراب جازۋىمەن جازىل­عان دۇكەن اتاۋلارى, جارناما­لار كەرۋەن سارايدىڭ كىرە بەرى­سىنە كورىك بەرىپ تۇردى. قارا­وتكەلگە ەڭبەكتەرى سىڭگەن, سوۆەت داۋىرىندە جازىقسىز جاپا شەككەن, قالانىڭ تاريحىنان اتتارى كۇشپەن وشىرىلگەن وسىناۋ اۋلەتكە ءبىر نازار اۋدارماي تۇر. استاناداعى مىڭعا جا­قىن كوشەنىڭ بىرەۋىنىڭ اتىن وسى اۋلەتكە بەرۋگە بولادى دەپ ەسەپ­تەيمىز. 

ف.نازاروۆ سياقتى ەلشىلەردىڭ دەرەكتەرىنە قاراپ ءحىح عاسىردىڭ باسىندا قاراوتكەل ماڭىندا قۇدايمەندى سۇلتان, كەيىننەن ونىڭ ۇلى قوڭىرقۇلجا سۇلتان سياقتى شىڭعىس تۇقىمىنىڭ وكىلدەرى جايلاعانىن بىلەمىز. قازاقتىڭ اۋىزشا ايتىلاتىن شەجىرە اڭىزدارى بۇل كەزەڭ تۋرالى تاماشا مالىمەتتەردى ساقتاعان. ول كەزدە قازاق تورەلە­رىنىڭ مىقتى اۋلەتتەرى, سونىڭ ىشىندە سامەكە حان ۇرپاقتارى, ءالى دە تۇركىستانمەن بايلانىسىن ۇزبەگەن. بەلگىلى دارەجەدە ماۋ­رەنناحر مەن تۇركىستان-تاشكەنت ايماق­تارىنان قاراوتكەل ارقى­لى سولتۇستىككە وتەتىن ساۋ­دا كەرۋەندەرى دە سامەكە جانە ابىلمامبەت حانداردىڭ ۇرپاق­تارىنىڭ باقىلاۋىندا جانە قامقورلىعىندا بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەسەبىمىزشە پودپولكوۆنيك ءشۋبيننىڭ ۇسىنىسىنا قارا­ماستان قاراوتكەلدىڭ ور­نى­نا اقمولانى وكرۋگ ور­تا­­لىعىنا, ياعني بۇيرىققا (پري­­كاز), قازاقتىڭ بۇرىڭعى ۇعى­مىمەن ايتساق دۋانعا (ديۆان) ارناپ تاڭداعان سامەكە حان­نىڭ تۇقىمى قوڭىرقۇلجا قۇ­داي­مەندى ۇلى. نەگىزگى سەبەپ قا­زاقتىڭ سارىارقا ايماعىنا شەڭگەلىن سالا باستاعان ورىس­تاردى مەريديانالدىق ساۋداعا ارالاستىرماۋ, قاراوتكەلدەن تۇسەتىن پايداعا ورتاقتاستىرماۋ, قازاقتىڭ كوشى-قون جانە قاتىناس جولىنا بوگەت جاساماۋ. 

قاراوتكەلدىڭ العاشقى اعا سۇل­تانى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەن­دى ۇلىنا دا, وسى جەردە زامانىندا بيلىك قۇرعان ونىڭ اتالارى سامەكە, ابىلمامبەت حاندارعا دا قالامىزدا ءبىر ەسكەرتكىش جوق. ءتىپتى بۇل جەردىڭ حان جايلاۋى بولعانىن دا ەشكىم بىلمەيدى. ءبىز سامەكە, ابىلمامبەت حاندار ارقىلى قازاق تاريحىن تانۋعا, قاراوتكەلدىڭ تۇركىستان سياقتى قالالىق ايماقپەن بايلانىسى تۋرالى تۇسىنىگىمىزگە قاجەتتى تاماشا دەرەك الار ەدىك.

№19 اقمولا بەكىنىسى تۋرا­لى ولكەتانۋ ادەبيەتىندە كوپ جازىلعان, ول تۇسىنىكتى دە رە­سەي جانە سوۆەت زامانىندا قا­زاق دالاسىنا وركەنيەتتى وسى بەكىنىستەر اكەلگەن سياقتى سۋ­رەت­­تەدى. بەكىنىستىڭ العاشقى قۇ­رىلىستارىن سالعان ينجەنەر-پودپورۋچيك پوپوۆ دەگەن ادام ەكەن. ونىڭ جانىنا ءسىبىر اسكەرىنەن 52 سولدات بەكىتىلگەن. وسى سولداتتاردىڭ كومەگىمەن 1834 جىلى پوپوۆ اقمولا دۋا­نىنىڭ باسقارماسى وتىراتىن ءۇيدى, ورىس دەرەكتەرىندە «پريكاز» دەپ اتايدى, قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان ءبىر-ەكى ءۇيدى اياقتاعانعا ۇقسايدى.

قازاقستاندى اسكەري وتارلاۋ كەزەڭىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى 1860-شى جىلدارى بۇرىڭعى بەكىنىستەرگە قالا ستاتۋسىن بەرۋ ساياساتى جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. 1862 جىلدىڭ 7 مامىرىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ءسىبىر كوميتەتىنە اقمولانى قالا اتاۋعا بولاتىنى تۋرالى ۇسىنىس جاساپ, سەنات وسى جىلدىڭ 23 قازانىندا جارلىعىن شىعاردى. رەسمي تۇردە اقمولانىڭ وكرۋگ­تىك قالا مارتەبەسىن العانى تۋرالى جۇرتشىلىقتى تانىستىرۋ 1863 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىندا بولدى. 

1864 جىلعى ساناق بويىن­شا قاراوتكەلدە 4777 ادام ءومىر سۇرسە, سونىڭ باسىم ­كوپ­شى­لىگى «كازاچيا ستانيتسا» مەن «تاتار­سكايا سلوبودكادا» مەكەن­دەيتىن. بەكىنىستىڭ ءوز ىشىندە 36 مەكەمە ءۇيى, 39 جەكە مەنشىك ءۇي بولدى. ستانسادا 119 ءۇي, 4 قازىنالىق مەكەمە ءۇيى بولدى. تاتار سلوبوداسىندا 105 ءۇي. قالانىڭ ءوزى وسى كەزەڭدە 25 شارشى شاقىرىم ايماقتى الىپ جاتقانىمەن, ونىڭ شارۋاشىلىق مۇددەلەرى قالا ايماعىنان ونداعان شاقى­رىم سىرتقا شىعىپ كەتتى. 

1876 جىلى اقمولا بەكىنىسى رەسمي تۇردە جابىلدى, بۇدان ءارى اقمولانىڭ ازاماتتىق قالا ەسەبىندە تىرشىلىگى تولىققاندى ءجۇردى. 

ايتا بەرسەك, اقمولاعا بايلانىستى شەرتەر شەجىرە كوپ. ونىڭ ءبىرازىن جەكە كىتاپ ەتىپ جازعانىمىز بار. كوزى قاراقتى وقىرمان ودان حاباردار بولار. بۇل جولى كوكەيدەگى كوپ ويلاردىڭ كەيبىرىنە عانا توقتال­دىق.

...ارقا توسىندەگى اجارلى استانامىز بۇگىندە الاشتىڭ التىن القاسىنداي كوز جاۋىن الادى. كوركىنە كوز تويمايدى. ەل دامۋىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدى. ەلباسىنىڭ ءتول تۋىندىسى سانالاتىن ساۋلەتتى شاھاردىڭ تاريحي ءتۇپ-تامىرى ارعى عاسىرلاردا جاتقانىن كەيىنگى جاستار بىلە جۇرسە دۇرىس بولار ەدى.

جامبىل ارتىقباەۆ,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور