ءتىل جانە ۇلت
ۇزاق جىلدار بويى تىلگە انىقتاما بەرىلگەندە كوبىنە ونى «قاتىناس قۇرالى» رەتىندە تانىپ كەلگەنبىز. بۇل كوزقاراس ءالى دە تولىق وزگەرە قويعان جوق, ويتكەنى وعان دەگەن سۇرانىس قاتىناس جاساۋعا جارامدىلىعىنا بايلانىستى ارتاتىنىن قوعامداعى جاعدايدان كورىپ وتىرمىز. دەگەنمەن, ءار ۇلت تىلىندە ءوزىنىڭ بايىرعى تۇرمىس-تىرشىلىگى, ءومىر-تاريحى, ارمان-تىلەگى, ماقسات-مۇراتى, دۇنيەگە كوزقاراسى ت.ب. تۋرالى بارشا اقپاراتتاردىڭ ساقتالاتىنىن ەسكەرسەك, وعان تەك قانا «قۇرال» دەپ قاراي المايمىز. ەڭبەك ونىمدىلىگىنە قاراي قۇرالدى اۋىستىرۋعا بولادى, ال ءتىلدى اۋىستىرۋعا جول جوق. ءار ادام ءسۇيىنىشى مەن كۇيىنىشىنەن تۇراتىن بارشا سەزىمىن, ايتقىسى كەلگەن ىشكى تىلەگىن تۋعان ءتىلى ارقىلى عانا تولىق جەتكىزەتىن بولعاندىقتان, ونى جان الەمىمەن سۇيەدى, قورعايدى, سۋىعىنا توڭىپ, ىستىعىنا كۇيەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا ءتىل تەك «قاتىناس قۇرالى» عانا ەمەس, قازىرگى كەزدە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەندەي «ۇلتتىڭ جانى» دەگەن انىقتاماعا كوبىرەك يلانامىز.
قازىرگى قازاق ءتىلى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ونىڭ بويىنان ەكى نارسە كورىنەدى: بىرىنشىدەن, جالپى ۇلتتىڭ ءتىلى ارقىلى جەتكەن رۋحاني كەڭىستىك جانە ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزگە سىيدىرعان شەشەندىك پەن كوسەمدىك, ياعني سوزگە توقتاعان ۇلتتىق تەكتىلىك. ەكىنشىدەن, ۋنيتارلىق مەملەكەتكە ءتان مەملەكەتتىك ءتىل قىزمەتى. قوعامدىق قۇرىلىستىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى قازىرگى تاڭدا بۇلاردىڭ العاشقىسى ءوز قىزمەتىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن كەيىنگىسىنە بەرگەن, الايدا رەسمي تۇرە سولاي بولعانمەن, ەل بىرلىگى مەن بىرتۇتاستىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە ءتىلدىڭ بايىرعى ەرەكشەلىگى ءوزىنىڭ اۋەلگى ميسسياسىن ورىنداپ كەلەدى. تۇرمىستىق قاتىناستار, اعايىنگەرشىلىك, ازاماتتاردىڭ ءبىر-بىرىنە قۇرمەتى سەكىلدى يگى داستۇرلەردى جۇزەگە اسىرۋ قابىلەتى – ءتىل بويىنداعى بايىرعى قاسيەت. قاسيەت دەيتىنىمىز ءتىلدىڭ حالىقتى ۇيىستىرۋشىلىق مۇمكىندىگى وسى ەرەكشەلىگىندە ساقتالادى.
كەڭەستىك دەپ اتالاتىن ءبىرتۇتاس ۇلت جاساۋعا نەگىزدەلگەن ساياسي جۇيە ۇلتتىق ءتىلدىڭ دامۋىنا ءتۇرلى توسقاۋىلدار قويعاندا وسى شىندىققا كوبىرەك نازار اۋدارسا كەرەك. اسىرەسە وتكەن عاسىردا ۇلتتىق ءتىل وتە كۇردەلى كەزەڭدەردى باسىنان كەشىردى. ءتىل ءبىلىمىنىڭ بىلگىرى ب.حاسانوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, 30-شى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ۇلت تىلدەرىنىڭ دامۋىن تەجەۋ مەحانيزمدەرىنىڭ قالىپتاسقانى ايتىلادى. عالىم حالىق ساناعى مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, 1926-1989 جىلدار ارالىعىندا جالپى العاندا جىل سايىن 3792 قازاق انا تىلىمەن قوش ايتىسىپ وتىرعان دەگەن بولجام جاسايدى (حاسانوۆ ب. انا ءتىلى – اتا مۇرا. – الماتى: «جازۋشى», 1992. – 272 بەت.). قازاق مەكتەپتەرى تىڭ يگەرۋ جىلدارى جۇزدەپ جابىلدى. قالالىق جەرلەردە قازاق بالالارى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە وقىدى. وسىعان قاراماستان سول تۇستاعى ساياسي ۇستانىم مەن ءتىل ومىرشەڭدىگىنىڭ ارا سالماعىن سارالاساق, ونىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى قانداي ۇزاق داۋىرلەردى قامتىسا, جويىلۋى ءبىر كۇندە بولا سالمايتىنىن شامالايمىز.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كوپتەن قوردالانعان ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە شىقتى. ونىڭ كوپشىلىگى كۇردەلى جاعدايدا ەدى. ساناعا سىڭىرىلگەن داعدىدان بىردەن ارىلا الماي نە كوز الدىنا ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس جاڭا قوعامنىڭ كەلبەتى قالاي بولاتىنىن بولجاي الماي, بەلگىلى جاعدايدا ەل ىشىندە داعدارىستىڭ كورىنىس بەرگەنى راس ەدى سول تۇستا. اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قالالىق جەرلەردە ورنالاسۋى, ال ول ورتادا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى سانىنىڭ ازدىعى نەمەسە ەلدىڭ بەلگىلى ءبىر ايماقتارىندا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ كوپ شوعىرلانۋى ءتىل ساياساتىنداعى بارشاعا قولايلى قازاقستاندىق ۇلگىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ىقپال ەتتى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تىلدەردىڭ دامۋ بارىسىنا كوز سالعاندا سول تالاپ ۇدەسىنەن شىعا العانىمىزدى كورۋگە بولادى.
مەملەكەتتىك ءتىل جانە قۇقىقتىق جۇيە
بارشاعا قولايلى ءتىل ساياساتىنىڭ باستاۋىندا قر كونستيتۋتسياسى تۇر. 7-باپتا 1. «قر مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى» دەپ انىق كورسەتىلدى, 2. «...رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلاتىن» ءتىل رەتىندە ورىس ءتىلىنىڭ جانە 3. وزگە ۇلتتاردىڭ تىلدەرىن ۇيرەنۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋعا مەملەكەت قامقورلىق جاسايتىنىن ايقىن دا, انىق كورسەتىپ بەردى. قر كونستيتۋتسياسىنىڭ نەگىزىندە قر ء«تىل تۋرالى» زاڭى دايىندالدى, وندا «جالپى ەرەجەلەرمەن» قاتار, «مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا», ء«بىلىم بەرۋ, عىلىم, مادەنيەت جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىندا», «ەلدى مەكەن اتاۋلارىندا, جالقى ەسىمدەردە, كورنەكى اقپاراتتا», ء«تىلدى قۇقىقتىق قورعاۋدا», «شەت ەلدەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قاتىناستاردا» پايدالانۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى ايقىندالدى. وسى زاڭ تالاپتارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءبىرشاما تۇجىرىمدامالار مەن باعدارلامالار دۇنيەگە كەلدى, ولار بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كولەمىندە تۋىنداعان سۇراقتارعا وراي دايىندالىپ, قۇقىقتىق تۇرعىدان جاۋاپ رەتىندە ۇسىنىلدى.
بۇگىنگە دەيىنگى ارالىقتا وسى زاڭ اياسىندا كوپتەگەن سۇراقتار مەن ماسەلەلەر ءوزىنىڭ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا قوعامدىق سانا مەن قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي قاجەتتى زاڭدى ءوزى تۋدىرادى, ال قۇجاتتىڭ دايىندالۋى كەزىندە جالپىعا ورتاق قاجەتتىلىكتەر دۇرىس قامتىلماسا, ول ورىندالماۋى نەمەسە قۇقىقتىق ءمانىن جويىپ الۋى مۇمكىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىردان اسىپ بارا جاتقان تۇسىندا دا بۇل قۇجاتتىڭ بەلسەندى قولدانىسى اۋەل باستاعى الدىعا قويىلعان ماقساتتىڭ ايقىندىعى مەن ستراتەگيالىق بولجامنىڭ دالدىگىنەن بولسا كەرەك. سونىمەن قاتار ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋشى تەتىكتەر دە قالىپتاسقان, ولار باقىلاۋمەن قاتار تىلدەردىڭ ءارى قارايعا دامۋ باعىتتارىن دا ايقىنداپ, ءتيىستى ۇسىنىستار ەنگىزىپ وتىرادى.
قۇقىقتىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلگەن قازاقستانداعى ءتىل ماسەلەسى ءتىل ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعدارى ەكەنى راس. وسى زاڭنىڭ باستى ەرەكشەلىگى رەتىندە ونىڭ امبەباپتىق پرينتسيپتەرى مەن مازمۇنىن اتاۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, كوپۇلتتى مەملەكەت رەتىندەگى جاعدايىمىزعا لايىقتالعان. قازىرگى كەزدە قوعامداعى باسىمدىققا يە بولىپ وتىرعان ورىس ءتىلى مەن قازاق ءتىلىنىڭ قايسىسىنا سۇرانىس ارتسا, زاڭ سول ءتىلدىڭ قولدانىسىنىڭ ارتۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى. بۇل تاۋەلسىز ەلدىڭ الىس بولاشاققا جاسالعان ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ ءبىر تۇسى, ويتكەنى جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسەتىن دەموگرافيا مەن كوشى-قون جاعدايى الدىعا قويىلعان ماقساتقا بەيبىت جاعدايدا جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ايان ءابدۋالي, «ەگەمەن قازاقستان»