ءتىل جانە اقپاراتتىق كەڭىستىك

مەملەكەتتىك ءتىل جانە ءۇش تىلدىلىك ماسەلەسى

ءتىل قولدانىسىنىڭ شارتتى تۇردە العاندا كوركەم ادەبيەتتەگى, عىلىمي ەڭبەكتەردەگى جانە رەسمي ورىندارداعى ءۇش باعىتىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. كوركەم ءتىل باعىتى – قازاق حالقىنىڭ وتكەن تاريحىنان بەرى جيناقتاپ كەلە جاتقان اسىل قازىناسى. وعان الەمدە تەڭدەسى جوق ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزى» دالەل. قازىر دە اۋەلگى قارقىنىنان جاڭالماي, قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ەكىنشى باعىت – عىلىم ءتىلى. قازاق ءتىل بىلىمىندە بۇگىنگە دەيىن ءتۇرلى سالالار بويىنشا كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلىپ, ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. وسى تەوريالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قولدانبالى باعىتتا دا كوپتەگەن ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاپتى. مىسالى تەرمينولوگيا, ونوماستيكا سالالارى بويىنشا كوپتەگەن سوزدىكتەر جارىق كورىپ, ولاردى دامىتۋدىڭ عىلىمي شەشىمدەرى انىقتالدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن جەر-سۋ اتاۋلارى وزگەرتىلىپ, پايدا بولعان ءتۇرلى نىساندارعى جاڭا اتاۋلار بەرىلدى, ءسويتىپ قازاقستان ونوماستيكاسىنىڭ وزىندىك كەلبەتى قالىپتاستى. ۇشىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ رەسمي سيپاتى. قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى رەسمي ءتىل نەگىزىنەن ءتۇرلى قۇجاتتاردا ورىس تىلىمەن قاتار قولدانىلىپ كەلەدى. ءتىل جاناشىرلارى تاراپىنان كوپتەگەن سىن-پىكىرلەردىڭ ايىتىلعانىنا قاراماستان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قازىرگە دەيىن وسى جاعدايدىڭ ساقتالىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە ءالى مەملەكەتتىك ءتىلى شىقپاعان پارلامەنت پەن ۇكىمەت ءجيى سىنعا الاتىن, الايدا بۇل ولقىلىق شەشىمىن تاپقان سياقتى. بيىل اقپان ايىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆتى قابىلداعانىندا «حالقىمىز ءۇشىن لاتىن قارپىنە كوشۋ ۇدەرىسىنىڭ تاريحي ءمانى زور. سونىمەن بىرگە, قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جالعاستىرۋ قاجەت. پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ قىزمەتى مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. سونداي-اق, بۇل ماسەلە بويىنشا ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن شەكتەۋگە بولمايدى. بۇل رەتتە ىلەسپە اۋدارما جاساۋ مۇمكىندىگى بار», – دەگەن بولاتىن. ەلباسىنىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن ەندى بۇل ماسەلە دۇرىس جولعا قويىلىپ, الداعى باعىتى ايقىندالعان سەكىلدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ مەملەكەتتىك ءتىل كۇن تارتىبىنە وزەكتى ماسەلە رەتىندە قويىلدى. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ سونشا كوپتىگىنە قاراماي, وزەكتىلىگى ارتپاسا كەمىگەن جوق. ولاي بولۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى الۋان ءتۇرلى, سونىڭ ىشىندە نەگىزگىسى ء«تىل ءتىرى ورگانيزم» دەگەن تۇجىرىممەن ساباقتاس – ول ۇنەمى دامىپ, جەتىلىپ وتىرادى. ادامزات اقىل ويى باسەكەگە تۇسكەن قازىرگى زاماندا كۇندە جاڭارىپ جاتقان ۇعىم تۇسىنىكتەرمەن قاتار, جاڭا تەحنولوگيالار پايدا بولىپ, ءتۇرلى زاتتار ءوندىرىلىپ جاتىر, ولارمەن بىرگە كوپتەگەن جاڭا تەرميندەر مەن اتاۋلار جاسالادى. تىلدەگى وسى جاڭالىقتاردى يگەرۋدىڭ ءوزى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن كوپتەگەن قيىندىقتار تۋدىرادى. قازىر جالپى الەمدە اعىلشىن ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندە الدىڭعى ورىندا تۇراتىنى شىندىق. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, الەمدە ادام بالاسىنا پايدالى كىتاپتاردىڭ دەنى اعىلشىن تىلىندە جارىق كورەدى ەكەن. بۇل تەك بىزدەگى عانا جاعداي ەمەس. وزگە ەلدەردە دە ونى انا تىلىنە اۋدارىپ, دەر كەزىندە باسىپ شىعارۋعا ۋاقىت تا, قارجىلاي قولداۋ دا تاپپايدى ەكەن. اعىلشىن ءتىلىن مويىندامايتىن, مەكتەپتەرىندە بۇل ءتىل جۇرمەيتىن, دامىعان ەل قاتارىنداعى فرانتسيانىڭ دا زامان تالابىنا بايلانىستى مۇنداي پرينتسيپتەرىنەن باس تارتۋىنا تۋرا كەلدى. قازىر اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ مەكتەپ وقۋشىلارىنا مىندەتتەلىپ جاتىر. ءبىر جارىم ميلليارد حالقى بار دەپ ەسەپتەلەتىن الىپ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا دا اعىلشىن تىلىنە باسا ءمان بەرىپ وتىرعانىن ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىنەن بىلەمىز.

تاريحي سەبەپتەر مەن قازىرگى جاھاندىق جاعدايلار ەلىمىزدە ۇشتىلدىلىك ماسەلەسىن تۋدىرىپ وتىر. ارينە ءبىر ادامعا ءۇش تىلدەگى سوزدىك قور مەن ۇعىمداردى قابىلداۋ وتە اۋىر سوعارى بەلگىلى. اسىرەسى ءسوز باسىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ء«تىل – ۇلتتىڭ جانى» تۇجىرىمى تۇرعىسىنان قارار بولساق, ماسەلەنىڭ اۋىرلاي تۇسەتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس. الايدا الداعى بولاشاققا قازىرگى دامۋ باعىتى بويىنشا كوز سالساق, ۇشتىلدىلىك – كەزەڭدىك قۇبىلىس. قر ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆتىڭ ايتۋىنشا 2011 جىلى اعىلشىن تىلىندە ورتا ەسەپپەن 550 مىڭ جاڭا كىتاپ شىقسا, ورىس تىلىندە – 97 مىڭ. ال قازاق تىلىندە 2,3 مىڭ عانا كىتاپ جارىق كورىپتى. العاشقىسى قارا ءۇزىپ تۇر. وسى تۇستان قازىرگى تىلدىك ساياساتتىڭ ارىدە جاتقان ماقساتى كورىنىس بەرەدى. اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتقان بۇگىنگى جاستار ەرتەڭ الەمدىك كەڭىستىكتەگى ءبىلىمدى ورىس ءتىلى ارقىلى ەمەس, تىكەلەي اعالشىن تىلىنەن الاتىن بولادى. قازاقستانداعى ورىس تىلىنە دەگەن سۇرانىس ول كەزدە بۇگىنگىدەي بولمايتىنى انىق, سوندىقتان ۇشتىلدىلىكتىڭ بۇگىنگى تالاپتارىنا الداعى ماقسات ۇدەسىنەن شىعۋ ىڭعايىندا قاراۋىمىز كەرەك. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ ويىمىزشا ءبىرىنشى كەزەكتە كەز-كەلگەن قازاقستاندىق وسى ەلمەن بولاشاعىن بايلانىستىرا قارايتىن ازامات رەتىندە مەملەكەتتىك تىلگە باسا ءمان بەرۋى ءتيىس, ەكىنشى كەزەكتە الەم ەلدەرىندە ەركىن ءجۇرىپ تۇرۋ مەن ءبىلىم الۋ ءۇشىن اعىلشىن تىلىنە كۇش سالۋى ءتيىس, ءۇشىنشى كەزەكتە قازىرگى جاعدايدا قاتىناس جاساۋ ءۇشىن ورىس ءتىلىن ءبىلۋى ءتيىس. جاھاندىق جاعداي مەن قازىرگى قازاقستاندىق ءتىل ساياساتىنىڭ ۇستانىمدارىنان الداعى بولاشاق تۋرالى وسىنداي بولجام جاساۋعا بولادى. وتكەن شيرەك عاسىرلىق تاريحىمىزعا شولۋ جاساعاندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تۋرالى باساتامانىڭ باستاۋ كوزى مەن نەگىزدىلىگىن ءارى كەشەندىلىگىن تەرەڭىرەك تانيمىز.

لاتىن ءالىپبيى

قازاق ءتىلى وتكەن عاسىردا بىرنەشە رەت ءالىپبي اۋىستىردى. مىنە تاعى دا دايىندالىپ جاتىرمىز. ەلباسىنىڭ قول قويعان سوڭعى توقتامىنا دەيىن قارسىلار دا, ءالىپبيدىڭ نۇسقالارىن ۇسىنۋشىلار دا كوپ بولدى. قارسىلاردىڭ ءۋاجى – بۇل رەفورما ۇلتتى تامىرىنان اجىراتىپ, ساۋاتسىزدىققا, بىلىمسىزدىككە الىپ كەلەدى (وعان توقتالمايمىز). ال قولداۋشىلاردىڭ بولجامىنشا لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بار: ءبىرىنشىسى ساياسي جاعى – حالىقارالىق كەڭىستىككە ىقپالداسۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ; ەكىنشىسى – الىپبيلەر اۋىستىرۋ بارىسىندا جوعالتىپ العانىمىزدى تۇگەندەپ, ۇلتتىق ءتىلدىڭ تابيعي بولمىسىن قايتا جاڭعىرتۋ. ەكەۋى دە ءۋاجدى – ەشقايسىسىن جوققا شىعارا المايمىز. بۇل ورايدا كەلەتىن شىعىندارىمىز بەن جەتەتىن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ اراسالماعىن ناقتى باعامداي الۋىمىز كەرەك. لاتىن الىپبيىنە كوشكەندە اعىلشىن ءتىلى ارقىلى كەلەتىن تەرميندەردىڭ استىندا قالمايمىز با, ءتىل جۇيەسىندە ۇلتتىق بولمىسىنا قايشى قۇبىلىستار بەلەڭ الماي ما؟ دەگەن سۇراقتار دا قوعامدا جوق ەمەس. قازىرگى بولجام مەن ناقتى جۇزەگە اسقان كەزدەگى جاعدايدىڭ اراسىندا ەرەكشەلىكتەر شىعۋى مۇمكىن, الايدا ول كوپ مولشەردە جانە سالدارى اۋىر بولماۋى ءتيىس. قازىر وسى باعىتتا كوپتەگەن ىزدەنىستەر مەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. اسىرەسە كوپشىلىكتىڭ, سونىڭ ىشىندە ءتىلدىڭ بايىرعى بولمىسىنان حابارى بارلار تاراپىنان كوڭىلدە كۇمان بولسا دا, وشكەنى قايتا جاناتىنداي ءۇمىت باسىم. الدىڭعى ءالىپبي تۋرالى قوعامداعى قىزۋ تالقىلاۋلار سونىڭ ايقىن دالەلى. بۇگىندە الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە 5 ميلليونعا جۋىق قازاق تۇرادى. ونىڭ 80 پايىزى لاتىن ءالىپبيىن قولدانادى. قانداستارىمىزبەن جاقىنداسۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر تەتىگى لاتىن ءالىبيى, سوندىقتان جوعالتقانىمىزدىڭ تۇگەندەلەر ءبىر تۇسى وسى.

لاتىن الىپبيىنە قاتىستى ماسەلەلەر نەگىزىنەن مامانداردىڭ ارالاسۋىمەن شەشىلەدى. جازۋدى رەفورمالاۋ ساياست, مادەنيەت, قارجى, ەكونوميكا, حالىقارالىق قاتىناستار ت.ب. سالالاردى دا قامتيدى, سوندىقتان ءىستىڭ كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسقانىن قالار ەدىك. ەكىنشىدەن, تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرازى لاتىن ءالىپبيىن پايدالانادى, الايدا ولار كوپتەگەن قيىندىقتارعا تاپ بولىپ, بىرنەشە رەت قايتا قابىلداعانىن دا ەستىپ, ءبىلىپ جاتىرمىز. بىزدە دە وسى جاعداي قايتالانباسا ەكەن دەيمىز. ا.بايتۇرسىن ۇلى رەفورمالاعان قازاق ءالىپبيى سول تۇستاعى عالىمدار تاراپىنان وتە جوعارى باعاعا يە بولدى, قىرعىز حالقىنىڭ دا وسى ءالىپبيدى ءبىراز ۋاقىت پايدالانعانىن تاريحتان بىلەمىز. بۇل جولى دا سول ساپاعا قول جەتكىزۋ اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.

قازىرگى كەزدە العاشقى تاجىريبەلەر رەتىندە باق ارقىلى دايارلىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ينتەرنەت سايتىنا (egemen.kz) كوز جۇگىرتسەك ۇشتىلدىلىكتەن بولەك لاتىن نۇسقاسىنداعى ماقالالاردى وقۋعا بولادى. ءارى بۇل تەك «ەگەمەن قازاقستاندا» عانا ەمەس تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان سايتتاردىڭ كوبىندە جۇزەگە اسىپ جاتىر. باق قۇرالدارى بۇگىنگە دەيىن دە تۋعان ءتىلدىڭ تاعدىرىنا اراشا ءتۇسىپ, ونىڭ جەتىستىگىنە قۋانىپ, كەمشىن تۇستارىنا وكىنىش ءبىلدىرىپ كەلگەن. ارى قاراي دا بۇل باعىتىنان جاڭىلماق ەمەس. قازىرگە دەيىن ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى ۇلكەن ويلار اۋەلى باق ارقىلى حالىققا جول تارتىپ جاتتى. جاڭا زامان تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, قوعامدىق پىكىر تۋدىرىپ, تۇشىمدى كوزقاراستاردى حالىققا جەتكىزۋدە جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي قىزمەت ەتۋ ونىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تابيعي ميسسيا. لاتىن ءالىپبيىنىڭ ارى قارايعى تاعدىرىندا دا بۇل سالانىڭ ارقارار قىزمەتى زور بولماق.

لاتىن الىپبيىنە كوشۋ مەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ قاتار كەلۋىندە ۇلكەن ءمان بار. بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى وتە ءبىر سىندارلى تۇس. لاتىن ءالىپبيى بازبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي اعىلشىندانۋ ەمەس, كەرىسىنشە تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتىلىن تاريحىمەن تابىستىراتىن, جاھاندانۋدىڭ الاپات داۋىلىنان قورعايتىن ۇلى قورعان بولۋى ءتيىس. ەلباسى ماقالاسىنداعى  «جاڭعىرۋ» مەن «قۇر جاڭعىرىق» سوزدەرى بەكەر ايتىلعان جوق, اجىراتىن تاني الساق جانە سوعان وراي ءىس قىلا الساق نۇر ۇستىنە نۇر بولماق.

ءتىلدى ادام بالاسى تۋعاننان باستاپ ۇيرەنەدى جانە ءومىر بويى ونىڭ تاعىلىمىنان ءدارىس الادى. سوندىقتان ونىڭ تابيعاتى تەز اراداعى وزگەرىستەردى كوتەرمەيدى. ەلىمىزدەگى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ءتىل ساياساتىنىڭ باعىتى مەن باعدارىن زەردەلەگەندە وسى ماڭىزدى فاكتوردىڭ ەسكەرىلگەنىن شامالايمىز جانە الىستان بوجانعان كەمەل ساياساتتىڭ ايقىن بەلگىلەرىن كورەمىز. ول بۇگىنگە دەيىنگى ايتىلعان وتكىر سىنداردى دا دۇرىس قابىلدادى, قابىلداي وتىرىپ شىڭدالدى, الايدا اۋەلگى باعىتىن وزگەرتپەدى. ويتكەنى ونىڭ اۋەلگى ماقساتى ايقىن, مەجەلەگەن بيىگى انىق بولاتىن.

ايان ءابدۋالي, «ەگەمەن قازاقستان»