قازاق حالقىنىڭ ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق», ء«تانى ساۋدىڭ – جانى ساۋ» دەگەن ماقال-ماتەلدەرى ادام دەنساۋلىعىن كۇتۋدە تەرەڭ تاربيەلىك جانە فيلوسوفيالىق ماڭىزىن جويعان جوق. نەمىس فيلوسوفى ارتۋر شوپەنگاۋەردىڭ ايتۋى بويىنشا, ء«بىزدىڭ باقىتىمىزدىڭ وننان توعىزى دەنساۋلىعىمىزعا بايلانىستى». دەمەك اركىم دەنساۋلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, ەڭ الدىمەن ءوزى جاۋاپتى بولۋى كەرەك. ال ءومىر ەسىگىن جاڭا اشقان ءسابيدىڭ دەنساۋلىعىنا كىم جاۋاپتى؟ ارينە ەڭ الدىمەن اتا-اناسى جاۋاپتى ەكەنى ءمالىم. دەگەنمەن سابيلەرگە ەكپە سالۋ كەزەڭىندە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جۇگى اۋىرلاپ, اۋقىمى ۇلعايا تۇسەدى. ءوزىنىڭ جەكە پىكىرىن بىلدىرە المايتىن ءسابيدىڭ ەرتەڭگى ساۋلىعىنا قاتىستى, وكىنىشكە قاراي, ەرەسەكتەر اراسىندا تۇسىنىسپەۋشىلىك پەن تۇسىندىرە الماۋشىلىق تا تۋىندايدى.
دارىگەرلەر ەكپە سالدىرۋدىڭ پايداسىن ايتۋدان جالىقپاسا, كەيبىر اتا-انالاردىڭ بۇعان قارسى ۋاجدەرى جوق ەمەس. ياعني جۇرتشىلىقتىڭ اراسىندا ۆاكتسينانىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە دەگەن كۇدىك بار. ال دارىگەرلەر ەلىمىزدە قولدانىلاتىن ەكپەلەردىڭ ساپاسىنا كۇمان كەلتىرۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ايتىپ-اق كەلەدى. ەل اۋماعىنا سىرتتان اكەلىنەتىن ەكپەنىڭ بارلىعى دا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ سەرتيفيكاتىنا يە ەكەنىن دە مالىمدەۋدە. ۆاكتسينالار ەلگە كەلىسىمەن رەسپۋبليكالىق يممۋنوبيولوگيالىق زەرتحانادا تەكسەرۋدەن ءوتىپ, ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگى تەكسەرىلەدى ەكەن. ەكپەنىڭ زيانىنان پايداسى كوپ ەكەنى جونىندە از جازىلعان جوق. دەگەنمەن سوڭعى جىلدارى ەكپە تۋرالى قايشى پىكىرلەر دە پايدا بولا باستادى. عالامتوردا دا ونىڭ ادام ومىرىنە زيانى تۋرالى اقپاراتتار جەتەرلىك. ءتۇرلى جازبا, بەينەكورىنىستەردى كورگەن اتا-انالاردىڭ ەكپەگە دەگەن سەنىمسىزدىگى تۋىندايدى. قولدانۋشىلار ونىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا كوز جەتكىزبەستەن ۆاكتسينا سالدىرۋدان ات-توندارىن الا قاشادى. ۇگىتشىلەردىڭ ايتۋىنشا, ەكپەدەن كەيىن ءسابي سال نەمەسە اۋتيزم اۋرۋىنا شالدىعۋى ابدەن مۇمكىن. ءتىپتى مىسال دا كەلتىرەدى. دارىگەرلەر مۇنىڭ ءبارى جاي قاۋەسەت, ناقتى ەكپەدەن ءالى ەشقانداي بالا اۋرۋعا شالدىقپاعانىن قانشا ايتسا دا, دارىدەن باس تارتقان اتا-انالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ياعني قاراپايىم تۇرعىندار ماماندارعا ەمەس, جەلىدەگى بەيتانىس ادامدارعا كوبىرەك سەنەدى. وسىنداي جاعدايلاردىڭ الدىن-الۋ ءۇشىن دارىگەرلەر تاراپىنان تۇرعىندارعا ەكپەنىڭ ءتيىمدى ءارى پايدالى ەكەنىن ۇعىندىرۋ ماقساتىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ تە كەلەدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, ەكپەدەن باس تارتقاندار سانى 1231-گە جەتىپ وتىر. ولار 2 مەن 5 جاس ارالىعىنداعى بالالارىنا ەكپە جاساتۋدان باس تارتقان اتا-انالار. وتكەن جىلى بۇل كورسەتكىش 1280 بولعان ەكەن. دارىگەرلەردىڭ اتا-انالارمەن كەزدەسىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋىنىڭ ناتيجەسىندە 194 بالاعا ەكپە جاسالعان. ال بيىل باسقا اتا-انالاردىڭ ەسەبىنەن كورسەتكىش قايتادان ۇلعايىپتى. ەكپەگە قارسىلاردىڭ 60 پايىزدان استامى تەرىس اعىمداعى ءدىني ۇيىمداعىلار, جەكە سەنىم-نانىمى بويىنشا – 15,2 پايىز, ۆاكتسيناعا سەنىمسىزدىك – 7,6 پايىز, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاراتقان جاعىمسىز اقپاراتتار اسەرىنەن 13,2 پايىزىن قۇرايدى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس, سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە اتالمىش جاعدايلار ەسەلەپ ءوسىپ وتىر. مىسالى, ەلىمىزدە 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكپەدەن باس تارتقان تۇرعىنداردىڭ سانى 2017 جىلى 3 مىڭنان بىردەن 9700-گە ارتقان. ال بيىل ولاردىڭ سانى 13 مىڭعا جۋىقتاعان. رەسمي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, الەمدە جىل سايىن ۆاكتسينانىڭ ارقاسىندا 3 ميلليونداي ءسابي اجالدان امان قالىپ, 750 مىڭداي بالا مۇگەدەكتىكتەن ارىلادى ەكەن. ءيا, ەلىمىزدە ۆاكتسينا – ەرىكتى ءىس, اتا-انا بالاسىنا ەكپە ەگۋدى وزدەرى شەشەدى. جالپى, ادامداردىڭ جۇقتىرۋى مۇمكىن 70-كە تارتا جۇقپالى اۋرۋ ءتۇرى بار ەكەن. «ۇلتتىق ەكپەلەر كۇنتىزبەسىنە» پوليوميەليت, تۋبەركۋلەز, ديفتەريا, كوكجوتەل, سىرەسپە, قىزىلشا, قىزامىق, پاروتيت, ۆ گەپاتيتى, پنەۆموكوكك, گەموفيلدى سىندى ينفەكتسيالار ەنگىزىلگەن.
قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, ەكپە ارقىلى سوڭعى جىلدارى وبلىستا اسا قاۋىپتى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ سانى كەمىگەن. كوپشىلىگى مۇلدەم تىركەلمەگەن. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ديفتەريا اۋرۋى 2000 جىلدان بەرى بولماپتى. پوليوميەليت جەرگىلىكتى جاعدايدا سوڭعى رەت 1998 جىلى تىركەلگەن. سىرەسپە مەن قىزامىق 2011 جىلدان, كوكجوتەل 2012 جىلدان بەرى كەزدەسپەپتى. سوڭعى جىلدارى گەپاتيتكە قارسى ەكپە سالدىرۋ ارقىلى بۇل دەرتتى جۇزدەگەن ەسەگە كەمىتۋ مۇمكىن بولعان. «جاس انالار ء«بىزدىڭ بالالار ەكپەدەن كەيىن اۋىرادى», دەپ رەنىشتەرىن ءبىلدىرىپ جاتادى. بىراق اعزاعا ەكپە سالىنعاندا ىستىعى كوتەرىلىپ, اۋىرسىنۋ قالىپتى جاعداي. ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. كەرىسىنشە ەكپەدەن باس تارتقان جاعدايدا بالا ديفتەريا, تۋبەركۋلەز, گەموفيلدى ينفەكتسيا, پنەۆموكوك, پوليوميەليت, قىزىلشا سىندى وتە اۋىر اۋرۋلارمەن اۋى- رىپ قالۋى مۇمكىن. كىشكەنتاي كەزىندە بالا ۇيدەن شىقپاي اتا-انانىڭ قاراۋىندا بولىپ, ينفەكتسيا جۇقتىرمايدى. الايدا, بالانى ۇنەمى ۇيقاماقتا ۇستاپ وتىرا المايسىز عوي. بالا ءوسىپ, ادامدارمەن ارالاسۋى كەزىندە كەز كەلگەن ينفەكتسيانى جۇقتىرادى. ال ۆاكتسينا جوعارىدا ايتىپ وتكەن اۋرۋلارعا يممۋنيتەت قالىپتاستىرادى. بۇل عىلىممەن دالەلدەنگەن», دەيدى №7 شىمكەنت قالالىق ەمحاناسى باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى مارحابات قوشيمبەتوۆا. ماماندار ۆاكتسينا ادامنىڭ دەنەسىنە ەنگىزىلگەن كەزدە يممۋنيتەت ءبارىبىر رەاكتسيا بەرەتىنىن ايتادى. السىرەگەن اعزاعا سالىنسا, اسقىنۋلار تىپتەن ءورشۋى مۇمكىن, ياعني اۋىرىپ تۇرعان بالاعا ەكپە سالىنبايتىنى دا سوندىقتان. ونى ەسكەرە بەرمەيتىن دارىگەرلەردىڭ بار ەكەنىن ايتۋشىلار دا از ەمەس. بالانىڭ ورگانيزمىن تانىپ-بىلەتىن تاجىريبەلى پەدياترلار تاپشى. جالپى تاجىريبەلىك دارىگەر نەمەسە وتباسىلىق دارىگەرلەردىڭ بالانىڭ اعزاسىن تانۋ جاعىنان تاجىريبەسى, بىلىكتىلىگى جەتپەي جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەكپەدەن باس تارتۋشىلاردىڭ 60 پايىزدان استامى تەرىس اعىمدا جۇرگەن اتا-انالار. ولار قانداي ءدىني تۇسىنىككە ارقا سۇيەيدى؟ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءدىن ىستەرى باسقارماسى ء«دىن ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ» ءدىنتانۋشى مامانى ۇلىقبەك الياكبار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, شاريعات ەكپەگە قارسى ەمەس. «ماسەلەن, مۇسىلماننىڭ ءبىر پارىزى قاجىلىققا بارامىن دەگەن ادام ەكى ءتۇرلى ەكپە سالدىرۋى ءتيىس. ەكپەلەردى سالدىرتقانى جونىندەگى بەلگىنى تولقۇجاتىنا ۇرعىزبايىنشا ساۋد ارابياسى ونى شەكارادان وتكىزبەيدى. شاريعاتتا امانات دەگەن بار. ادامنىڭ دەنساۋلىعى دا بىزگە بەرىلگەن امانات. دەنساۋلىقتى اۋرۋدان ساقتاۋ ءۇشىن ەكپە العان دۇرىس. ەكپەگە قارسىلىق – ارانداتۋ. مۇنىڭ استارىندا قوعامدى ءبۇلدىرۋ جاتىر», دەيدى ۇلىقبەك الياكبار ۇلى. سونداي-اق تەولوگ ماماندار ماسەلە اتا-انانىڭ ەكپەگە دەگەن سەنىمسىزدىگىندە, ونى سالدىرىپ بالام مۇگەدەك بولىپ قالادى-اۋ دەگەن قورقىنىش سەزىمىندە ەكەنىن ايتۋدا. «سول سەبەپتى اتا-انالار ەمحاناعا ءجيى شاقىرتاتىن دارىگەرلەرگە ءدىنىمىز رۇقسات بەرمەيدى دەپ ايتادى. ءدىني كوزقاراس دەسەك دارىگەرلەر مازالامايدى دەپ جالعان اقپارات تاراتادى. وسى ماسەلەنى زەرتتەۋ بارىسىندا, ەكپەدەن باس تارتقان اتا-انالارمەن سۇحباتتاسقاندا ءدىني كوزقاراستىڭ قاتىسى جوق ەكەنى بەلگىلى بولدى», دەيدى ءدىن ىستەرى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ تەولوگ مامانى داۋرەن امانتاي ۇلى.
بالالارىنىڭ ەكپەنىڭ سالدارىنان اۋىرعانىن ايتاتىن اتا-انالار بارشىلىق, بىراق ولاردىڭ قولدارىندا دالەلدەيتىن ەشقانداي قۇجات جوق. تەك قۇرعاق اۋىز ءسوز. دەگەنمەن دارىگەرلەردىڭ ءوز ىسىنە جاۋاپتى بولعانى دا بۇل ىستە ۇلكەن ءرول اتقارادى.
عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»