قازاقستاننان وزبەكستان تەرريتورياسىنا كىرسەڭىز بوس جاتقان القاپتى ەمگە تاپپايسىز. جايقالىپ تۇرعان شارۋاشىلىق. قۇلقىن سارىدەن كەتپەنىن ارقالاپ تۇراتىن وزبەك ديقانى كەشتى باتىرىپ ءبىر-اق ۇيىنە قايتادى. ەسەسىنە ءونىم مول. ءونىم مول بولعان جەردە بەرەكە بار.
وزبەكستانمەن ورتاداعى تاسشەمەن شەكارا اشىلعالى ونداعى ديقانداردىڭ جۇزىنە قىزىلاراي جۇگىرىپ قالدى. ال باۋ-باقشا, جىلىجاي ونىمدەرىن سىرتقا قالاعان باعامەن وتكىزىپ كەلگەن وڭتۇستىك ديقاندارى پىشاقتىڭ جۇزىندە وتىرعانداي قىلپىلداپ قالدى. ويتكەنى وزبەكستاننىڭ كوكونىس باعاسى قازاقستانداعى نارىقپەن سالىستىرعاندا جارتى ەسەدەي ارزان بولىپ كەلەدى. وزبەكستاندا جۇمىس كۇشى ارزان. اعىن سۋ دەگەن ارىقتاردا مەيمىلدەپ تۇر. كوگىلدىر وتىننىڭ باعاسى قازاقستاننىڭ كوكونىس, جىلىجاي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن وڭىرلەرىنە قاراعاندا سۋتەگىن. قانداي جاعدايدا دا بىزدەگى ديقانداردىڭ ۇتىلاتىنى ايقىن.
«وزبەك اعايىنداردا جەر از, ەسەسىنە ءبىزدىڭ مال وتىمدىرەك» دەپ ءتورت ت ۇلىكتى وسىرەتىن شارۋالار ءوز ويىنا مالدانىپ, ارقانى كەڭگە سالعان جاعدايى بار ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەرەكشە ءبىر قۇلشىنىسپەن كىرىسكەن الا تاقيالى اعايىن بۇل جاعىنا دا قامشى باسقان سىڭايلى. بۇگىندە وزبەكستان قىزىلوردا وبلىسىنان ءىرى كولەمدە تۇيە ساتىپ الىپ جاتىر. كورشى ەلدىڭ تامدى اۋدانىنداعى وك تاكير كەنتىنە ءسۇتتى انالىق تۇيەلەردى قوسقاندا 1 500 باس تۇيە ساتىپ الىنىپتى.
– تۇيە ءوسىرۋ ءۇشىن 61 مىڭ 814 گەكتار جەر ءبولىندى. كەلەسى جىلعا دەيىن بۇل جەردەن شۇبات جاساپ شىعارىلاتىن تسەح اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل تەك جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. بۇدان بولەك, تۇيەنىڭ ءجۇنىن ءتيىمدى قولدانۋ بويىنشا شارالار جاسالۋدا, – دەيدى «ناۆوي-كوراكۋل» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ۋ.حاليلوۆ.
سونداي-اق وسى ماقساتقا كانيمەح اۋدانىندا 3 مىڭنان استام تۇيە وسىرۋگە جايىلىمدىق جەر بولىنگەن ەكەن.
الا تاقيالى اعايىندار قازاقستانمەن شەكتەس ايداركول ماڭىندا 1000 تۇيەگە ارنالعان مال شارۋاشىلىعى كەشەنىن ۇيىمداستىرۋدى قولعا الىپ وتىر. بۇل كەشەندە جىلىنا 1000 توننا شۇبات وندىرىلمەك. بولاشاقتا ونى جىلىنا 10 مىڭ ءتۋريستى قابىلدايتىن ەكوتۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋدى جوسپارلاپتى.
كوڭىلگە كەلمەسىن, وزبەك اعايىندار ءبىزدىڭ قازەكەڭ سياقتى جايباسارلاۋ ەمەس. تۋريستىك كەشەندەرىنە تالاي مارتە جولىمىز تۇسكەن. «التىن ولما» سياقتى كولى كوزدىڭ جاسىنداي مولدىرەپ جاتقان ايماقتا جەردە جاتقان سىنىق ءشوپ تاپپايسىز. وتە ىقتيات, تازا ۇستايدى.
ولار تۇيە ت ۇلىگىنە جايدان-جاي نازار اۋدارىپ جاتقان جوق. تۇيە – ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى. وڭتۇستىكتە ويسىلقارا تۇقىمىنىڭ قاسيەتىن كوز مايىن تاۋىسىپ وتىز جىلدان بەرى زەرتتەپ كەلە جاتقان ءمۇساتىللا توقانوۆ دەگەن عالىم بار. عالىمنىڭ زەرتتەۋىنشە, تۇيە سۇتىندە تابيعي يممۋندى كۇش-قۋاتتى كۇشەيتەتىن, ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى 120 حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ قۇرامى بار. باسقا جانۋارلاردىڭ سۇتىنە قاراعاندا, حيميالىق قۇرامى جاعىنان انا سۇتىنە جاقىنداۋ بولىپ كەلەدى. تۇيە ءسۇتىنىڭ سيىر سۇتىنەن ەرەكشەلىگى – دارۋمەندەر مەن ماي تۇيىرشىكتەرىنىڭ سىڭىمدىلىگى وتە جوعارى. تۇيە سۇتىنەن جاسالعان شۇبات ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى بيولوگيالىق دارۋمەنى مول ەمدىك قاسيەتى بار تاعام.
م.توقانوۆ عىلىمي-زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا شۇباتتا دارۋمەندەر مەن ميكروەلەمەنتتەر جوعارى دەڭگەيدە بولاتىندىعىن انىقتادى. ءبىر ليتر تۇيە شۇباتى ادام اعزاسىن تاۋلىگىنە قاجەتتى ا, س, ۆ1, ۆ2, D, ە دارۋمەندەرىمەن قامتاماسىز ەتەدى. شۇبات تۋبەركۋلەز, باۋىر, قان جەتىسپەۋشىلىك, قانت ديابەتى, وبىر جانە التسگەيمەر سياقتى اۋرۋلاردى ەمدەۋدە قولدانىلاتىن بىردەن-ءبىر تاعام بولىپ ەسەپتەلەدى. مىنە, تۇيە ءسۇتىنىڭ قاسيەتى. ءبىز كوز الدىمىزداعى بايلىعىمىزدى ءالى باعالاي الماي ءجۇرمىز. وسى تۇيە سۇتىنەن قۇرعاق ۇنتاق جاساۋعا قابىلەتى ابدەن جەتەتىن عالىم جايلى جازۋداي-اق جازدىق. «جارتاسقا باردىم, كۇندە ايقاي سالدىم, ودان دا شىقتى جاڭعىرىقتىڭ» كەرى بولىپ تۇر.
قازاقستاندا عالىم م.توقانوۆتىڭ ەڭبەگىن پايدالانىپ, تۇيە ءسۇتىنىڭ قۇرعاق ۇنتاعىن شىعاراتىن ءىرى كەشەن سالۋعا بولار ەدى. ءبىز سوزبۇيدامەن جۇرگەندە قاي جەردەن پايدا تابۋعا بولاتىنىن بىلەتىن وزبەك اعايىندار بۇل شارۋاعا بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتتى. كورشى, اعايىن, تۋىسقان. قىزعانبايمىز, قىزىعىن كورسىن. بىراق ءبىز نەگە قامسىزبىز؟! جەرى الاقانداي وزبەكستان تۇيە شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن ءمان بەرىپ جاتقاندا سالقار دالاسى بار قازاقتاردىڭ تۇيە وسىرەتىن قىتاي ينۆەستورلارىنا كۇنى ءتۇسىپ تۇر. تۇيە ت ۇلىگىن بۇعان دەيىن حايۋاناتتار باعىنان كورگەن قىتايلىقتاردىڭ نەگە وسى شارۋاشىلىققا قىرۋار قارجى سالىپ جاتقانى ويلاندىرۋ كەرەك ەدى. ماسەلە وسىلاي بولا بەرسە قازاقتار قولىنداعى بار تۇيەسىنەن ايىرىلىپ تىنار. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسى جاعدايعا ساراپتاما جاساپ, ءبىر شەشىمگە كەلەدى دەپ سەنەمىز.
باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى