تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتول تۇعىرى, الاشتىڭ اسقاق ايبارى ارۋ استانانىڭ تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەل تاڭداندىرعان تاريحي قۇبىلىسقا اينالعانىنا 20 جىل تولعالى تۇر. استانا بۇگىندە – جۇمىر جەردى تولعاندىرعان تاقىرىپتار تالقىلاناتىن, ساليقالى ساياسات, تۇعىرلى ەكونوميكا, دىنارالىق كەلىسىم كەڭەستەرى وتەتىن جاھاندىق ورتالىق. ەلوردا كوركىمەن دە, كولەمىمەن دە, كوشباسشىلىعىمەن دە تورتكۇل دۇنيەنى مويىنداتتى. ەندەشە اقيقات بىرەۋ – استانا ورنىقتى, ەلوردا ەڭسەلەندى. ۋاقىت تاريحي تاڭداۋدىڭ دۇرىستىعىن پاش ەتتى. ال كۇنى كەشە عانا الىس ارمانداي ساعىمدانعان سول تاريحي تاڭداۋ قالاي باستالعان ەدى؟
وسىدان تۋرا جيىرما ءتورت جىل بۇرىن, 1994 جىلدىڭ 6 شىلدەسىندە ەلباسى جانە ەلوردا دەگەن ەگىز ۇعىم العاش رەت تاريح ساحناسىنا شىعىپ, قازاق ساناسىندا ماڭگىلىك سالتانات قۇردى. ءدال سول كۇنى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارعى كەڭەس سەسسياسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا ەلوردانى الماتىدان رەسپۋبليكانىڭ ورتالىق ءوڭىرى اقمولاعا كوشىرۋ جونىندەگى تاريحي يدەياسىن جاريالادى. «مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا مەملەكەتتىڭ جاڭا استاناسىن ورنالاستىرۋعا وڭتايلى جەردى انىقتاۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلدى. 32 تۇرعىدان جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارلىق نۇسقالاردىڭ ىشىنەن ەڭ دۇرىسى اقمولا قالاسى ەكەندىگىن كورسەتتى...», دەدى ەلباسى سول ءبىر تاعدىرشەشتى تاريحي ساتتە.
بۇل رەتتە بوداندىق بۇعاۋىنان بوساپ, شىنايى ەگەمەندىگىنە جەتكەن ەل ءۇشىن جاڭا استانا تۇرعىزۋ جونىندەگى ۇيعارىم ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتىپ, مەملەكەتتىك مۇراتتارمەن, حالىقتىق مۇددەلەرمەن ۇندەسەتىن ۇلى يدەيا ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ وتكەنىمىز ءجون. تاۋەلسىزدىگىمىز ەندى عانا ءتاي-ءتاي باسقان تىعىرىقتى توقسانىنشى جىلدارى استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرۋدىڭ ءوزى ەرلىككە پارا-پار ارەكەت ەدى. نەگىزىندە بۇل مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن نىعايتۋدى كوزدەگەن تاريحي باتىل باستاما بولاتىن. توقسانىنشى جىلداردىڭ وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭىندە ونى بىرەۋ ءتۇسىندى, بىرەۋ تۇسىنبەدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنا زور تاريحي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلدى. ونى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1994 جىلعى 2 قىركۇيەكتە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىنان دا انىق كورەمىز. ء«يا, استانانى اۋىستىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس, بۇل ساياسي ءمانى زور, ۇلكەن مەرزىمدە جۇزەگە اسار كۇردەلى شارۋا. ال ەندى قارجى جاعىنا كەلەتىن بولساق, حالىق بار, حالىق سايلاعان پارلامەنت بار, وزدەرى شەشەدى.
قاي قارجىعا, قاشان جانە قالاي سالىناتىنىن دا حالىقتىڭ ءوز بيلىگىنە قالدىرعانىمىز ءجون شىعار. بار بىلەتىنىم – جاڭا استانا بۇگىنگى ءسىڭىرىن سورىپ وتىرعان ەلدىڭ ەسەبىنەن ەمەس, ەرتەڭگى ءورىستى, ىرىستى كۇندەردىڭ ەسەبىنەن بولاشاقتا اتقارىلاتىنىنا سەنەمىن. ءتۇپتىڭ ءتۇبى ونداي رەسۋرستار رەسپۋبليكادا بولۋى ءتيىس قوي...», دەيدى ەلباسى ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن ەل ءۇمىتىن ۇكىلەپ.
ءسويتىپ ەلباسىنىڭ ۇلكەن ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى تاريحىنىڭ شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان ۇلى باستاما باستاۋ الدى. عاسىر سوڭىندا قالىپتاسقان ەل ومىرىندەگى كۇردەلى قيىندىقتارعا قاراماستان قازاق ەلى تاريحي تاڭداۋىن جاساپ, ەگەمەن ەلدىڭ جاڭا ەلورداسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ جولىنداعى قاجىرلى جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. توقىراۋ زامانىنان قالعان كىرەۋكەلى توڭ جىبىمەي تۇرىپ, جاس تاۋەلسىز قازاقستان بولاشاققا دەگەن بەرىك ءۇمىتىن ۇكىلەپ, ءبىر سەنىم, ءبىر كۇدىكپەن عاسىر جوباسىن ءىس جۇزىنە اسىرىپ, ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ جۇلدىزدى مەگاپوليسىن تۇرعىزۋ مىندەتىن قولعا الدى.
1997 جىلعى 20 قازاندا ەلباسىنىڭ «اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى دەپ جاريالاۋ تۋرالى» جارلىعى جاريالاندى. وندا اقمولا قالاسى 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىنان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى بولىپ بەكىتىلدى. اقمولا قالاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى رەتىندەگى رەسمي تۇساۋكەسەرى 1998 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا وتكىزىلەتىن بولدى. ءسويتىپ 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا اقمولا قالاسى رەسمي تۇردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى بولدى. ۇلى كوش الماتىدان اقمولاعا بەت الدى. بىرقاتار باسىلىمدار جاڭا استاناعا جول تارتقان ۇلى كوشتىڭ شىرقاۋ شەگىن ءدال وسى كۇنمەن بايلانىستىرادى. بىراق ول ەرتەرەكتەۋ, 1997 جىلدىڭ 8 قاراشاسىنداعى قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن الماتىدان جاڭا استانا – اقمولاعا اكەلۋدەن باستالعان ەدى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەستەلىك شەجىرەسىنە ايشىقتى ارىپتەرمەن جازىلعان سول ءبىر كۇننىڭ تاريحي وقيعالارى ءالى كوز الدىمىزدا... ارقانىڭ شىڭىلتىر ايازىمەن جۇزدەرى نۇرلانىپ, بال-بۇل جانعان حالىق ورتالىق الاڭعا لىق تولعان. اسقاق اۋەن ايازدى اۋانى جارىپ, اشىق اسپانعا شارىقتاي قالىقتايدى. ورتالىق مىنبەردە ەل باسشىلارى مەن قۇرمەتتى قوناقتار. رەسپۋبليكالىق گۆارديانىڭ قولباسشىسى ءسات توقپاقباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ ەتالوندارى جاڭا استاناعا جەتكىزىلگەندىگى تۋرالى سالتاناتتى راپورت بەردى. وسى ساتتە الاڭنىڭ ەكى قاپتالىنان رەسپۋبليكالىق گۆارديانىڭ قۇرمەتتى قاراۋىلى – تۋدىڭ, ەلتاڭبانىڭ جانە پرەزيدەنت رامىزدەرىنىڭ بەلگىلەرىن الىپ, مىنبەگە قاراي شەرۋ تارتتى.
ەلباسىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى اۋەنىمەن ءبىر مەزگىلدە پرەزيدەنت سارايىنىڭ كۇمبەزدى شاڭىراعى مەن ۇكىمەت ءۇيىنىڭ ۇستىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋى كوتەرىلدى. زەڭبىرەكتەن اسپانعا 21 مارتە وق اتىلدى...
ال 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا ەل پرەزيدەنتىنىڭ اقمولاداعى رەزيدەنتسياسىنىڭ كۇمبەزدى زالىندا ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى مەن ۇكىمەتىنىڭ بىرلەسكەن ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى وكىلەتتى ورگاندارى قازاقستان حالقىنا ارنالعان ۇندەۋ قابىلداپ, بۇدان بىلاي جانە عاسىردان-عاسىرعا وسىندا, ۇلان-بايتاق ەلدىڭ قاق كىندىگىندە حالىق تاعدىرى ءۇشىن ومىرشەڭ ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداناتىنىن, بۇل جەردە ەندى وتانىمىزدىڭ جۇرەگى سوعاتىندىعىن, وسى جەردەن قازاقستان ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىندا ءوزىنىڭ تاريحي تاعدىرىن ايقىندايتىنىن پاش ەتتى.
ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنىڭ ءتورت قۇبىلاسىنان تۇگەل ءۇمىتىن ۇكىلەگەن ۇلكەن كوش ەگەمەن ەلدىڭ جاڭا ەلورداسى قونىس تەپكەن سارىارقاعا اعىلا باستادى. «اۋزىن اشسا جۇرەگى كورىنەتىن» ارقا تۇرعىندارى جان-جاقتان كەلگەن باۋىرلارىن قۇشاق جايا قارسى الدى. 1998 جىلدىڭ 21 قاڭتارىندا مەملەكەت باسشىسى اقمولادا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, ۇكىمەت پەن پارلامەنت اپپاراتتارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرلەسكەن كەڭەسىن وتكىزدى. «ەڭ باستى وقيعا – تاۋەلسىز ەلدىڭ استاناسى الماتىدان اقمولاعا قونىس اۋداردى. ءسوز جوق, وسىناۋ ۇلكەندى-كىشىلى جۇمىستاردا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اتقاراتىن ءرولى وراسان زور. جاڭا استانانى اباتتاندىرۋ جۇمىسى جالعاسىپ, ماۋسىمنىڭ 10-دا دۇنيە جۇزىنە استانانى تانىستىرۋدىڭ ءراسىمى وتكىزىلەدى. جاڭا استانا اقمولادا ءجۇرىپ جىكشىلدىككە, رۋشىلدىققا, تامىر-تانىستىققا بولىنبەۋلەرىڭدى قاتاڭ تالاپ ەتەمىن. بۇل دا ءوزىمىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ قانىمەن, جانىمەن قورعاپ, بىزگە امانات ەتىپ تاستاپ كەتكەن قازاقتىڭ جەرى. ۇيرەنىپ, ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەيتىن مەزگىل جەتتى...», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى سول كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە.
1998 جىلعى 6 مامىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى – استانا قالاسى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى» جارلىعى شىقتى. سول كۇننەن باستاپ تورتكۇل دۇنيەنى تۇگەل تاڭداندىرعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس قالاسى – استانانىڭ عاسىرلاردان عاسىرلارعا ۇلاساتىن ۇلى شەجىرەسى باستالدى.
ەلوردانىڭ جۇلدىزدى ءساتىنىڭ تۋعانى جاھانعا جاريالانىپ, 1998 جىلدىڭ 10 ماۋسىمىندا استانانىڭ حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. حالىقارالىق تۇساۋكەسەردىڭ ءمانى ءتول ەلوردامىزدى الەم جۇرتشىلىعىنا بارىنشا كەڭىنەن تانىستىرۋ بولسا, 1998 جىلعى 10 ماۋسىمداعى شارا جۇكتەلگەن مىندەت مەجەسىنەن شىقتى. حالىقارالىق تۇساۋكەسەرگە الەمنىڭ 20-دان استام مەملەكەتتەرىنەن ارنايى دەلەگاتسيالار كەلدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوك تۋى قازاقتىڭ كيەلى مەكەنى – سارىارقا توسىندە, توعىز جولدىڭ تورابىندا جەلبىرەدى. دوس ءسۇيسىندى, دۇشپان كۇيىندى. وسىناۋ جاھانعا جاريا ەتىلگەن تۇساۋكەسەر ارقىلى الىپ دالانىڭ يەسى ۇلى دالا پەرزەنتتەرى – قازاق حالقى ەكەندىگىن, ول حالىق ءوزىنىڭ قولىنا تيگەن قاسيەتتى تاۋەلسىزدىگىن ماڭگى قاستەرلەيتىنىن, تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى – استانانى جاھاندىق مەگاپوليسكە اينالدىراتىنىن ايداي الەمگە پاش ەتتى. بۇگىندە باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىن جالعاستىراتىن التىن كوپىر اتانعان ارۋ استانانىڭ 20 جىلدىق جاسامپاز دامۋىنا ۇلاسقان تاريحي تاڭداۋ وسىلاي باستالعان ەدى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»