بيازى ءجۇن مەن باعلاننىڭ بابى قاشان كەلەدى؟

وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى قازاقستاندا قوي سانى 34-36 ميلليونعا جەتتى, ولاردان جىلىنا 100-105 مىڭ توننا ءجۇن ءوندىرىلدى. ءجۇننىڭ 60-65%-ى جوعارى ساپالى, باعاسى قىمبات بيازى ءجۇن ەدى. بيازى ءجۇن الەمنىڭ 12 ەلىنە ەكسپورتتالدى. ال قازىر ەلىمىزدە جىل سايىن 37-40 مىڭ توننا ءجۇن وندىرىلەدى, ونىڭ 15 تونناسى بيازى ءجۇن ەكەن. بيازى ءجۇندى قويلاردىڭ ەڭ كوپ وسىرەتىن وڭىرلەر – الماتى, جامبىل وبلىستارى. 

ەلىمىزدە جۇننەن يىرىلگەن جىپكە دەگەن جىل سايىنعى سۇ­رانىس 200 توننادان اسادى. وكىنىشكە قاراي, وسى سۇ­ر­ا­نىستىڭ بار-جوعى 5%-ىن قام­تيتىن جۋىلعان بيازى جانە جارتىلاي بيازى ءجۇن وڭدەلەدى. ەلىمىزدە ىشكى نارىقتا وعان سۇرانىس ۋاقىت وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا جەڭىل ونەركاسىپ ونىمدەرىمەن ىشكى سۇرانىستىڭ 9%-ى عانا وتە­لەدى, ياعني ەكسپورتقا تو­لىق تاۋەلدىمىز دەگەن ءسوز. جىل سايىن يمپورتتىق ونىم­دەرگە دەگەن تاۋەلدىلىك كولەمى دە ۇلعايىپ بارادى, قازىر ول ەكس­پورتتان 10 ەسە اسىپ تۇ­سە­دى. ەكونوميكالىق تۇر­عى­دا تاۋەلسىز بولۋ ءۇشىن ءوزى­مىز­دى كەم دەگەندە 30 پايىز تاۋارمەن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە جەڭىل ونەر­كاسىپ­تىڭ بارلىق سەكتورىن دامى­تۋعا نارىقتىڭ تولىق مۇم­كىن­دىكتەرى بار بولا تۇرا, وعان قول جەتكىزە الار ەمەسپىز. بۇل سالانىڭ الەۋمەتتىك ماڭى­زى وتە جوعارى, حالىقتى جۇمىس­پەن قامتۋ ءۇشىن وسى سالانى دا­مىتۋ ەرەكشە مانگە يە. ماسە­­لەن, ءۇندىستان, قىتاي, تۇر­­كيا­دا جەڭىل ونەركاسىپ سالا­­سىندا حالىقتىڭ 21 %-ى جۇ­مىس ىستەيدى. 

كۇنى بۇگىنگىدەي ەسىمدە, توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە گونكونگتەن كەلگەن ءبىر الپاۋىت بيزنەسمەن پاۆلودار وبلىسىنىڭ بەسقاراعاي اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىتىندا وندىرىلگەن بار­لىق بيازى ءجۇندى (100 توننا شا­ما­سىندا) ساتىپ الىپ, ونى ايا­گوزدەگى فابريكادا جۋدى­رىپ, الىپ كەتتى. سول بيزنەس­مەن­نىڭ شانحايدا مال ءجۇنىن ون­دەۋ­مەن اينالىسىپ, تابىسقا كەنە­لىپ جۇرگەنىنە كۇمانىم جوق. 

بيازى ءجۇننىڭ باعاسى الەم­­دىك نارىقتا ساپاسىنا باي­­لانىستى ءار كيلوسى 4-15 دول­­لارعا باعالانادى, ال ءبىزدىڭ ەلى­مىز­دە 1 دوللار, ءتىپتى ودان دا ار­زان. ساپالى جۇننەن الىناتىن ماتا دا جوعارى ساپالى, ودان تىگىلگەن كيىم جىلى, ءساندى, گيگيەنالىق تالاپتارعا ساي كەلەدى. قازىرگى كەزەڭدە الەم نارىعىندا ءجۇننىڭ جىڭىشكەلىك ولشەمى جوعارىلاعان سايىن باعاسى دا وسەدى. سوندىقتان الەمدە جىڭىشكەلىگى جوعارى ءجۇن بەرەتىن مال تۇقىمىن وسىرۋگە كوپ كوڭىل بولىنەدى. ۆاتيكان جانە جاپونيانىڭ يمپەراتورلىق ءۇيى جىڭىشكەلىگى 14-16 مكم ءجۇن الۋ ءۇشىن اۋست­را­ليالىق فەرمەرلەرگە الدىن الا 10 جىل بۇرىن تاپسىرىس بەرەدى ەكەن. مۇنداي شيكىزاتتىڭ 1 كيلوسى 140-200 دوللار تۇرادى. 

اۋستراليادا بيازى ءجۇندى قويلاردىڭ ءجۇن تالشىعىنىڭ جىڭىشكەلىگى نەگىزىنەن 18-21 مكم شاماسىندا. تەز جەتىلگىش, ءجۇن جىڭىشكەلىلىگى 18-21 مكم بو­لاتىن ەتتى-ءجۇندى باعىتتاعى قوي تۇقىمدارى وسىرىلەدى. ولار دو­نە جانە اۋستراليالىق ەتتى مە­رينوس, بۇل ەكى تۇقىمنىڭ ەتى دە, ءجۇنى دە جوعارى باعا­لا­نا­­دى. قوشقارلاردىڭ ورتا­شا تىرى­لەي سالماعى 130 كگ بولسا, ساۋلىقتارى – 80-90 كيلو شا­ما­سىندا. ون اپتالىق قوزى­­لاردىڭ سالماعى ورتاشا 50,0 كيلوعا جەتەدى ەكەن. جو­عارى ەتتىك سيپاتتارىمەن بىرگە ارقايسىنىڭ ورتاشا تازا ءجۇن ءتۇسىمى 4-5 كگ. ءبىزدىڭ ەلدە وسىنداي تۇق­ىمداردى پايدالانۋ ار­قى­لى ەت-ءجۇن ءونىمىن وسىرۋگە جانە ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى. 

جۇرگىزىلگەن عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارى وسى تۇقىمدار­دىڭ قوشقارلارىنان الىنعان بۋدانداردىڭ تىرىلەي سالماعى 4-5 كگ, تازا ءجۇن ءونىمى 0,3-0,5 كيلوعا ارتقانىن كورسەتتى. 4 ايلىق توقتىلاردىڭ تىرىلەي سالماعى 34-36 كگ, ياعني 4-6 كگ ارتىق بولدى. ولاردان 17-19 كگ قوزى ەتى الىنادى. دامىعان ەۋروپالىق ەلدەر­دە نەگىزىنەن باعلان ەتىن پايدالاناتى­نىن ەسكەرسەك, مۇنداي جاس توق­تى­لاردىڭ ەتىن ەكسپورتقا دا شىعا­رۋعا بولادى. ءجۇنىنىڭ جى­ڭىش­كەلىلىگى 18-21 مكم – قازىرگى الەمدەگى سۇرانىسقا سايكەس كەلەدى. 

نەگىزىنەن بيازى ءجۇننىڭ باعاسىن ساپاسىنا بايلانىس­تى رەتتەۋ كەرەك. ول ءۇشىن ءجۇن­دى سەرتيفيكاتتاپ, ونى وڭ­دەي­تىن فابريكاعا وتكىزۋ ما­سەلەسىن شەشۋ قاجەت. بىزدە ون­دىرىلەتىن بيازى ءجۇننىڭ باعا­سىن الەمدەگى نارىقتاعى دەڭ­گەيد­ىڭ 50-60% جەتكىزسەك تە بۇل تابىستى كاسىپكە اينالار ەدى. 

ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ماسەلە شەشىلۋگە ءتيىس. ماسەلەن, ەلىمىزدەگى تابيعي جايىلىمداردى دۇرىس پايدالانۋ. مىسال ءۇشىن ايتا كەتەر بولساق, الماتى وبلىسى قاراتال اسىل تۇقىمدى زاۋى­تىندا قويدىڭ قورەكتىك قاجەت­تىلىگىنىڭ 90 پايىزى تەك تابيعي جايىلىمدى پايدالا­نۋ ارقىلى شەشىلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەت, ءجۇن ءوندىرۋ­دىڭ وزىن­دىك باعاسىنىڭ تومەن­دەۋى­نە, جۇننەن الىنعان ماتا­لار­دىڭ باسەكەگە لايىق بولۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز.  قوي مالى تابيعي جايى­لىم­نىڭ ساپاسىنا دا وڭ اسەر ەتەدى. شوپان اتا ت ۇلىگى ەش­قان­داي مال اۋىزعا المايتىن ارامشوپتەردى, جالپى 500-دەن استام ءشوپ ءتۇرىن تالعا­ماي­دى ەكەن. ءتىپتى قاراقۇر­تى­ڭىزدى جەپ قويادى, قاراقۇرت كوپ جايىلىمدا قوي سەمىرە تۇسەدى. تابيعي جايىلىمداردى قوي ت ۇلىگىن دۇرىس پايدالانۋ ارقىلى كوپتەگەن ارام­شوپ­تەردەن ارىلۋعا بولادى, بۇل ءوز كەزەگىندە تابيعي جايى­لىم­نىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتەدى. 

مەلەكەتىمىزدە بيازى ءجۇن ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانىسىمەن الماتى وبلىسىندا «بيازى ءجۇن تۇقى­مىن ءوسىرۋ» اسسوتسياتسيا­سى قۇرىلعان بولاتىن. الاي­دا, سۋبسيديالاۋعا ساپاسى تومەن­دەۋ جۇندەر دە قوسىل­دى, ءجۇن ساپاسىن زەرتحانادا تەكسەرۋ جۇمىسى توقتاپ قال­دى. وسىنداي ءبىلىمسىز شە­شىم قابىلداۋ ارقىلى بيازى ءجۇن شارۋاشىلىعىنا كوپ زيان كەلدى. ەت ماسەلەسىن شە­شۋ ماقساتىندا بيازى ءجۇن­دى قوي­لاردى جارتى­لاي بيازى, بيا­زىلاۋ تۇقىمدارمەن شاعى­لىس­تىرۋ ءورىس الدى. قازىر ەش­قان­داي عىلىمي زەرتتەۋسىز جۇر­گىزىلگەن جۇمىستاردىڭ سالدارىنان كوپتەگەن بيازى ءجۇندى قوي شارۋا­شىلىقتارىندا تو­مەن­گى ساپالى بۋداندار وسىرىلۋدە. 

جوعارى ساپالى بيازى ءجۇن ءوندىرۋدىڭ ەكونوميكالىق تۇر­عىدان تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن الدىمەن ساپاسى­نا قاراي ونىڭ باعاسىن الەم­دەگى نا­رىقتىڭ باعاسىنا سايكەس­تەن­دىرۋ كەرەك. سونداي-اق ءوز ەلى­مىزگە قاجەتتى مولشەردە ءجۇن وڭدەۋ جۇمىسىن جاندان­دىرۋ ءلازىم. الماتىداعى قار­عالى فابريكاسى مەن جام­بىل وبلىسىنداعى ءجۇن فابريكالارىن دۇرىس جولعا قويساق بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە بولادى. 

بيازى ءجۇن شارۋاشىلىعى وتە جاقسى دامىعان اۋسترا­ليا­دا ساپالى ءجۇن ءوندىرۋ, ونى وڭدەۋ, ساتۋ ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولىنەدى. بۇل ەلدە ءجۇن وندىرۋشىلەر كورپوراتسيا­سى (اقش) فەرمەرلەردىڭ ءتيىم­دى جۇمىس ىستەۋىنە قولداۋ كور­سە­تەدى. اقش نارىققا شىعا­تىن ءجۇندى ءوندىرۋ, اۋكتسيوندا ساتۋ جانە ءجۇندى ساتۋ ەرەجەسىنە وزگەرىس ەنگىزۋ, ساتىپ الۋشىعا ساتۋ نەمەسە ءجۇن وڭدەۋگە جىبە­رۋ ماسەلەلەرىن رەت­تەۋگە اتسا­لىسادى. ولار قىر­قىل­عان جانە ساتىلعان ءجۇننىڭ مول­شەرىنە بايلانىس­تى 8 پايىز سالىق جينايدى, سالىقتىڭ 6 پايىزىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىنا جۇمسايدى. مىنە, قالاي ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىنىڭ كەرەمەت مىسالى.

وتاندىق عالىمدار مەن شارۋا­شىلىق ماماندارى بى­رىگىپ جۇمىس جۇرگىزۋ ناتي­جەسىندە 1 بيازى ءجۇندى تۇقىم, 3 تۇقىمىشىلىك تيپتەر شىعاردى. ولار جايىلىمدا باعۋعا بەيىمدەلگەن, ءجۇن ساپاسى جوعارى, ءىرى سال­ماقتى, تەز جەتىلگىش, نارىق­تىق ەكونوميكانىڭ سۇرانى­سى­نا سايكەس ءونىم بەرەتىن قوي تۇقىمدارى. كوپ جىلعى جۇ­مىس­تار ناتيجەسىندە ەلى­مىزدە اسىل تۇقىمدى قوي زاۋىت­­تارى, شارۋاشىلىقتار قۇ­رى­ل­دى. ولار اسىل تۇقىم­دى مال ءوسىرۋ, ولاردى باسقا شا­رۋا­شىلىقتاردا پايدالانۋ ارقىلى قوي ونىمدەرىن ارت­تىرۋعا كوپ اسەر ەتتى. كەيىنىرەك وسىنداي شارۋاشىلىقتار­دىڭ جۇمىسى پايدالانىلماي تەككە قالدى, سەبەبى ءتيىستى زاڭنامانىڭ اياسىندا «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى» دەگەن مارتەبەسى الىنىپ تاس­تالدى. ال قوي شارۋاشىلىعى وتە جاقسى دامىعان اۋستراليا, جاڭا زەلانديا سىندى مەملەكەتتەردە اسىل تۇقىمدى قوي شارۋاشىلىقتارى 100­150 جىل بويى ساقتالىپ, وسى سالانىڭ دامىۋىنا نەگىز­گى سەبەپشى بولىپ وتىر. مىسا­لى, «كوللينسۆيلل» شارۋا­شى­لىعى – 1889 جىلدان, Sims Uardry – 1865 جىلدان, Boonoke 1860 جىلدان بەرى پايدالى جۇمىس جۇرگىزۋدە. ولار 100­150 جىل ءوز مارتەبەسىن ساقتاپ, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا الەمگە تانىمال بولدى. ال قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا «اسىل تۇقىمدى مال شارۋا­شى­لىق­تارىنىڭ» ورنىنا «اسىل تۇقىمدى مال» دەگەن مارتەبە قابىلداندى. بۇل تاجىريبە قوي ت ۇلىگى نەگىزگى شارۋاشىلىققا جاتپايتىن ەۋروپالىق ەلدەرگە عانا ءتان, سەبەبى ولاردا ءار شارۋاشىلىقتا قوي با­سى 50­-60-تىڭ توڭىرەگىندە. ءبىز­دىڭ ەلدە قوي باسى ءار شارۋا­­شىلىقتا 600-دەن 10 مىڭ­عا دەيىن جەتەدى, ءتىپتى ودان دا كوپ. اۋس­تراليادا ءار شارۋا­شى­لىق­تا قوي سانى مىڭداپ سانالادى. 

ەلىمىزدە 2009 جىلى قوي شارۋا­شى­لىعى پالاتاسى قۇ­رىلعان-دى. ارينە پالاتا وسى سالانى دامىتۋعا باعىتتاعان جۇمىس جۇرگىزسە, وندا قۇپتار­لىق جاعداي. الايدا ونىڭ باع­دار­لاماسى ەلىمىزدە وسى سالا­دا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىس­تاردى قايتالاۋعا كوبىرەك ۇقسايدى. ماسەلەن, پالاتاعا قابىلدانعان شارۋاشىلىقتار ءار مال ءۇشىن 2500 تەڭگە سۋبسيديا الادى, سۋبسيديادان پالاتاعا ءار باس قويدان 200 تەڭگە تولەنۋى كەرەك.  پالاتاعا مۇشە بولۋ ءۇشىن ءار مال ءۇشىن 5­6 پاراق قاعاز تول­تىراسىز, شارۋاشىلىقتا مىڭ قوي بولسا 5­6 000 پاراق قاعاز جازاسىز. وندا ءار مال­دىڭ كارتوچكاسىنا تەگىن, ءار جىلعى ءونىمىن, تۇقىمدارىنىڭ كور­سەت­كىشتەرىن, تاعى باسقالارىن كور­سەتۋ كەرەك. مىڭداعان مال ۇس­تايتىن شارۋاشىلىقتار قان­شا قاعاز تولتىراتىنىن ەسەپ­تەي بەرىڭىز. مۇنىڭ ءبارى ماتە­ريا­لدىق شىعىن, كوپ ۋاقىت الادى ءارى ادام كۇشىن قاجەت ەتەدى. 

قورىتا ايتقاندا, «اسىل تۇقىم­دى مال زاۋىتى, شارۋا­شىلىعى» مارتەبەسىن ءالى دە ساقتاپ قالۋ كەرەك. سەبەبى مۇنداي شارۋاشىلىقتاردا ەڭ جاقسى مال تۇقىمدارى وسى­رىلەدى. كەرەك جاعدايدا الەم­­دەگى جاقسى گەنوتيپتەگى مال­داردى وسىنداي شارۋاشى­لىق­تاردا پايدالانۋ ارقىلى اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ ونىم­­دىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. قولدا باردى جوعالتىپ ال­ماي, ونى دامىتىپ حالىق يگى­لى­گىنە پايدالانساق, بيازى ءجۇن­دى قوي ءوسىرۋدىڭ ەكونو­مي­كاعا ءتيىمدى بولاتىنى انىق. 

التىنبەك نارتباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قوي شارۋاشىلىعى عزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى