ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمدى قورىتىندىلايتىن ءۇشىنشى كۇننىڭ العاشقى جيىنى قورشاعان ورتانىڭ ەۆوليۋتسياسى تاقىرىبىنا ارنالدى. ءماجىلىس سپيكەرلەرىنىڭ اراسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق توپتىڭ ۆيتسە-توراعاسى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەتى (2007) موحان مۋناسينگتىڭ قاتىسۋى كوپشىلىكتىڭ بىردەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. بىردەن بايقالعانىنداي, بەلسەندى ازامات ساۋالدارعا ەڭ كوپ جاۋاپ بەرۋشىلەر قاتارىنان كورىندى, ءماجىلىستىڭ سالماعىن كوتەردى.
كوپتەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋدەن كاسىبىنىڭ ساي كەلمەيتىنىن العا سالىپ باس تارتقان فرانتسيانىڭ بۇرىنعى كولىك ءمينيسترى, قازىرگى ۇلتتىق جينالىستىڭ دەپۋتاتى تەرري مارياني (فرانتسيا) ەدى. الايدا, ءماجىلىس بارىسىندا ەكس-ءمينيستردىڭ: «ەكى جىلدان سوڭ فرانتسيا پلاستيكالىق پاكەتتى مۇلدەم پايدالانبايتىن بولادى», دەپ ايتقان ءسوزى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ ەسىندە ۇمىتىلماستاي ساقتالىپ قالدى. وكىنىشكە قاراي, فرانتسيالىق دەپۋتاتتىڭ بۇل جاڭالىعىنا وراي استانانىڭ قازىرگى تاڭدا پلاستيكالىق پاكەتتەردەن باس تارتىپ, قاعاز قاپشىقتاردى پايدالانىپ جاتقانى تۋرالى بۇل سەسسيادا ايتاتىن ادام بولمادى.
قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى اڭگىمەدە مۇحيت ايدىنىنا دەيىن جەتكەن پلاستيكالىق قالدىقتاردىڭ كوپتىگى قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعانى تۋرالى دا وي قوزعالدى. وعان ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرى قوسىلدى. بۇل تۋرالى ءماجىلىس مودەراتورى, HIS Markit كومپانياسىنىڭ اعا ديرەكتورى, تمد ەلدەرىندەگى ەنەرگەتيكا ماسەلەلەرى بويىنشا ۋاكىلەتتى وكىلى كريستوفەر دە ۆەر ۋوكەر ( ۇلىبريتانيا) اڭگىمە قوزعادى. ءدال وسى تۇستا الەمدەگى اۋىز سۋ تاپشىلىعى بولاشاقتا حالىقتار اراسىنداعى شيەلەنىستى ۋشىقتىرىپ, ۇلكەن جانجالعا الىپ كەلۋى مۇمكىن بە دەگەن ساۋال تۋدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا ون بەس جىلداي تەر توككەن موحان مۋناسينگ اۋىز سۋ تاپشىلىعى ەشقانداي دا سوعىس ءورتىن تۇتاندىرمايتىنىن كەسىپ ايتتى. بىراق, اۋىز سۋ تاپشىلىعى مەن تازالىعى بۇگىنگى كۇننىڭ باستى پروبلەماسى كۇيىندە قالارى داۋسىز. كەدەيشىلىك پەن جوقشىلىق قىسپاعىنداعى ەلدەردە اۋىز سۋ تازالىعى مەن تاپشىلىعى ءالى دە پروبلەما بولىپ قالا بەرمەك. عىلىم جەتىستىگى ەسەبىنەن افريكا ايماعى كادىمگى اۋا قۇرامىن سۋعا اينالدىراتىن ەرەكشە قوندىرعىلاردى كەڭىنەن پايدالانا باستادى.
قازاقستانداعى ايماقتىق جاسىل جوبالار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى المات قابىكەنوۆ ارىپتەس سپيكەرلەرىنىڭ تۇيتكىلدى ويىن قازاقستانداعى ناقتى تەحنولوگيالىق جاڭالىق-جەتىستىكتەرمەن جالعاستىردى. ەڭ الدىمەن قازاقستانداعى سۋ تازالىعى مەن جاسىل ەكونوميكالىق جوبالار تۋرالى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ حاباردار ەكەنىن العا تارتا سويلەگەن سپيكەر كۇنى كەشە استانادا بولاشاقتىڭ ەنەرگەتيكالىق قۋاتىنىڭ ايناسىنداي بولعان حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسى تۋرالى ايتۋدى ۇمىتپادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق دارەجەدەگى بارلىق وڭىرىندە اۋىز سۋ قۇبىرلارىنا ەڭ وزىق سۋ تازالاعىش سۇزگى قوندىرعىلارى قويىلعان.
قورشاعان ورتانى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ كەرەكتىگى تۋرالى پىكىر ايتۋشىلار جاھاندىق پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدى بۇگىن قولعا الماسا, ەرتەڭ كەش بولاتىنىن تاعى دا قايتالاپ ايتتى. باق وكىلدەرىنە قايتالاي قۇلاققاعىس ەتتى. ويلارى تۇيىسكەن رەسەيلىك «گرينپيس روسسيا» باعدارلاماسى زەرتتەۋ جانە ساراپتاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى يۆان بلوكوۆ پەن ۇندىستاندىق ساراپشى دەۆيندەر شارما «بۇگىنگى پروبلەما يدەيانىڭ جوقتىعىندا ەمەس, يدەيانىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ كەشەۋىلدەۋىندە», دەدى. ورتاق پلانەتانىڭ بولاشاعى مەن جاسىل ەكونوميكانىڭ دامۋى تۋرالى ءۇشىنشى كۇنگى سانى جاعىنان وتكەن بەسىنشى ءماجىلىس وسىنداي قورىتىندىعا كەلدى.
بلوگ سالاسىنىڭ ءوسۋى شىنىمەن قاۋىپتى مە؟ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ ءۇشىنشى كۇنىندە تالقىلانعان, جۋرناليستەردىڭ جانىنا جاقىن تاقىرىپ «مەديا ەۆوليۋتسياسى: بلوگ سالاسىنىڭ ءوسۋى قاۋىپ پە الدە ورلەۋ مە؟» بولدى.
اقپارات ايدىنىندا ءداستۇرلى جۋرناليستيكانى داستۇرلىگە جاتپايتىن بلوگەرلەر, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەر ىعىستىرىپ بارادى. وسىنداي جاعدايدا كاسىبي جۋرناليستەر ءتۇر سەكىلدى جوعالىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇر دەپ قاۋىپتەنۋگە بولا ما؟ وسىنداي جاعدايدا تىلدەسۋگە شەبەر ماماندار ۇسىنىپ كەلگەن جاريا اقپاراتتىڭ كەلەشەگى بار ما؟ بلوگەرلەر مەن الەۋمەتتىك مەديا قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋدا باسىمدىققا يە بولا الا ما؟ بۇل جاعدايعا كاسىبي باق پەن ۇكىمەتتەر قالاي قارايدى؟ قىسقاسى, كوتەرىلىپ وتىرعان تاقىرىپقا قاتىستى ساۋالدار لەگى جەتكىلىكتى. «تسۋكەربەرگ داۋىرىندە» جاھاندا جاڭا اقپارات كوزدەرى مەن ارقيلى پىكىرلەر اعىنى كۇرت مولايدى. اياق استىنان پايدا بولعان ءارى تاۋەلسىز جاڭا داۋىستار اۋديتوريانىڭ نازارىن ءباسپاسوز بەن حابار تاراتۋدىڭ ۇيرەنشىكتى ارناسىنان وزىنە اۋدارىپ, ىقپال ەتۋ ءۇشىن تولاسسىز كۇرەس باستالدى.
بۇل سەسسيانىڭ تىزگىنىن بەلگىلى رەسەي ءجۋرناليسى ءارى تانىمال قوعام قايراتكەرى ماكسيم شەۆچەنكو قولعا الدى. العاشقى ساۋال ءداستۇرلى جۋرناليستيكا مەن بلوگوسفەرانىڭ ايىرماشىلىعىن اجىراتۋعا قۇرىلدى. ارينە, كاسىپقوي جۋرناليستيكا مەن جاڭا اقپارات كوزدەرىنىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار ەكەنىن اركىم مويىندايدى. ونىڭ ۇستىنە, بلوگەرلەردىڭ كوپشىلىگى كاسىبي ەتيكاعا باعىنا بەرمەيتىندىگىن دە جوققا شىعارماعان ءجون. الايدا كاسىپقوي دەپ ەسەپتەلمەيتىن كەيبىر بلوگەرلەردىڭ پاراقشالارىنا جازىلاتىندار سانى ميلليونداپ سانالادى. كەيبىر بلوگەرلەر كاسىپقوي بولىپ العان. ەندىگى جەردە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ اۆتورلارى كوبەيگەن سايىن, ولاردىڭ ساپاسى تۋرالى دا ءسوز قوزعالا باستادى. سوندىقتان دا ءبىز مالىمەتتەرمەن جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. كونتەنت, ماتىندەر, مالىمدەمەلەر, ايتىلعان سوزدەر مەن ولاردىڭ تارالۋى رەتتەلىپ, باقىلانىپ وتىرعانى ءجون, دەپ ەسەپتەيدى ەقىۇ-نىڭ باق ماسەلەلەرى جونىندەگى وكىلى ارلەم دەزير (اۋستريا).
ءوز كەزەگىندە جۋرناليست جازعانىنا, ايتقانىنا, كورسەتكەنىنە جاۋاپ بەرەدى, ياعني جاۋاپكەرشىلىك ارقالايدى. بىراق وسى ورايدا بلوگەردىڭ ارتىقشىلىعى, بۇل ارەكەتى ءوزىن جالىقتىرسا, قويا سالۋعا قاقىسى بار. ال ءداستۇرلى جۋرناليستيكا – ءجۇرىسىن توقتاتپايتىن ماشينا. ال بلوگەرلەردىڭ قىزمەتىن باقىلايتىن تاۋەلسىز رەتتەۋشى مەكەمەلەر كەرەك-اق, دەيدى سپيكەرلەر.
دەسەك تە, جارناماعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ 80 پايىزى بلوگ سالاسىنا قۇيىلىپ جاتىر. سوندىقتان دا بايىرعى باق, ءداستۇرلى تەلەۆيزيا تابىستىڭ باسىم بولىگىن اكەتە باستاعان بۇل سالانى جاقتىرا قويماسى ايان. ال بارلىعى مەدياتۇتىنۋشى بولىپ تابىلاتىن جاستارعا بلوگ سالاسىنىڭ ماتەريالداردى بەرۋدەگى ەركىندىگى, جەدەلدىلىگى ۇنايدى. ءبىر جاعىنان بلوگەرلەر باس رەداكتورعا دا, باسقا قۇرىلتايشىلارعا دا تاۋەلدى ەمەس. بارعىسى كەلسە, بارادى, جازعىسى كەلسە, جازادى. ال كاسىپقوي جۋرناليستەرگە مۇنداي ءۇردىس ساي كەلمەيدى.
سوڭعى حح عاسىرداعى «ەركىن ماحابباتتان» باستاپ قازىرگى زامانعى ءبىرجىنىستىلار نەكەسىنە دەيىنگى قوعامنىڭ مورالدىق ەۆوليۋتسياسى ماسەلەلەرىن قاۋزايتىن «قۇندىلىقتار ەۆوليۋتسياسى» تاقىرىبىنداعى ءماجىلىس قازاقستاندىق جۋرناليست ۆلاديمير رەريحتىڭ مودەراتورلىعىمەن وتكىزىلدى...
...پىكىرتالاستىڭ ەڭ قىزعان تۇسىندا الدىڭعى ءماجىلىستىڭ مودەراتورى رەسەيلىك قوعام قايراتكەرى ماكسيم شەۆچەنكو (رەسەي) زالدان سۋىرىلىپ ءسوز سۇرادى.
– قاسيەتتى رامازان ايىندا يسلام مەملەكەتىنىڭ ۇلكەن قالاسىندا باتىستىق مورالدىڭ جىنىستىق اڭگىمەسىن بۇگە-شىگەسىن اقتارىپ, قىزىل ەزۋ بولۋ بىزگە قانشالىقتى قاجەت؟ ونداي مورالدىڭ الماتى ءۇشىن دە, ادامزاتتىڭ نەگىزگى بولىگى – ميللياردتان استام مۇسىلمان ءۇشىن دە ماڭىزدى ەمەس, – دەدى ول.
سۇڭعىلا جۋرناليست ءھام بلوگەر, رەسەيلىك قوعام قايراتكەرى ماكسيم شەۆچەنكونىڭ ايتقان بۇل ءسوزى فورۋمداعى اقىرعى ءماجىلىستىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتى بولدى. وعان سپيكەرلەر دە داۋ ايتا المادى.
* * *
ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان دەرەكتى فيلمنەن سوڭ ەامف ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا قورىتىندى ءسوز سويلەدى.
– قۇرمەتتى حانىمدار مەن مىرزالار! قىمباتتى دوستار! مىنە, ءبىزدىڭ كەزەكتى فورۋمىمىز اياقتالىپ كەلەدى. بۇل – ون بەسىنشى مەرەيتويلىق باسقوسۋىمىز.
وسى ءۇش كۇن قازىرگى مەديانىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قىزىقتى پىكىرتالاس ارقىلى تالقىلاۋىمەن ەستە قالادى. ءبىز قاعيدالار تۋرالى ايتتىق. ءبىز ەتيكا جونىندە اڭگىمە قوزعادىق. ءبىز الەمگە تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلىپ جاتقان ۇعىمدار مەن تەحنولوگيالار تۋرالى ءسوز قوزعادىق. مەنىڭ ويىمشا, مۇنىمەن فورۋمعا قاتىسۋشىلار دا كەلىسەدى دەپ ويلايمىن, ەڭ ماڭىزدى جەتىستىك – بولعان تاقىلاۋلار ەمەس, ءبىزدىڭ ءاربىرىمىز جاساعان تۇجىرىم-تۇيىندە. وسى جولعى باسقوسۋ قازىرگى زامان مەن ونداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, mass media-نىڭ رولىنە جاڭاشا قاراۋعا ىقپال ەتتى. سوڭعى كۇندەرى ماعان «ون بەسىنشى فورۋمنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟» دەگەن ساۋال ءجيى قويىلدى. بۇعان جاۋاپ سان-سالالى. ءبىز ساياساتكەرلەر مەن جۋرناليستەر قاۋىمى الدىندا تۇرعان ەڭ وتكىر ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋعا تىرىستىق. ءبىز سوڭعى ون بەس جىلدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باستان كەشكەن وزگەرىستەردى باعالاۋعا, وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە تىرىستىق. وزگەرىستەر تۇبەگەيلى. فورۋمداعى پىكىرتالاس وسى تۇجىرىمدى دالەلدەپ بەردى, دەدى د.نازارباەۆا.
سونداي-اق ول ون بەسىنشى مەرەيتويلىق مەديا-فورۋم ءبىزدىڭ باستى جەتىستىگىمىز, ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – سىزدەر, فورۋمعا قاتىسۋشىلار, سپيكەرلەر مەن مودەراتورلار ەكەنىن پاش ەتكەنىن اتاپ كورسەتتى. وسى ورايدا مەن سەنىمدى سەرىكتەرىمىزدى, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ تۇراقتى دا بەلسەندى قاتىسۋشىلارىن ريزاشىلىقپەن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل كىسىلەر كوپتەن بەرى ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن دوستارىمىزعا اينالدى. ولار ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان, جىل سايىن كوكتەمدە ەلىمىزگە كەلەدى. باي تاجىريبەسىن, ءبىلىمىن, بۇگىنگى مەدياعا قاتىستى كوزقاراستارىن ورتاعا سالادى. سول ارقىلى مەديا-فورۋمنىڭ وركەندەۋى مەن بەدەلىنىڭ ارتۋىنا ۇلەس قوسادى. ولاردىڭ اراسىندا گيۋنتەر كنابە, ميحايل شەۆچەنكو, باcيل ءجاسيم, كيريلل تاناەۆ, گۇلنار يقسانوۆا سياقتى تانىمال تۇلعالار بار.
مەن شتابتىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى مەن ەرىكتى كومەكشىلەرىمىزگە العىسىمدى بىلدىرەمىن, دەپ جالعادى ءسوزىن د.نازارباەۆا. ءبىزدىڭ تۇراقتى مودەراتورىمىز ريز حان جانە سيۋ فيليپس, گارري ناندا, ستيۆەن سوممەرۆيل, تيم ارلوت جانە باسقالار زور قوشەمەت پەن قۇرمەتكە يە. بۇعان قوسا, قازاقستانداعى ارىپتەستەرىم مەن دوستارىمدى, باق, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىمداردىڭ وكىلدەرىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ولار ون بەس فورۋم بويى بىزگە قولداۋ كورسەتىپ, ەڭ جاقىن وداقتاسىمىز بەن كومەكشىلەرىمىزگە اينالدى. اسىرەسە, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن, قازىرگى مينيستر قايرات ءابدىراحمانوۆتى, بۇرىنعى مينيسترلەر – ەرلان ىدىرىسوۆ, ەرجان قازىحانوۆتى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.
ءبىزدىڭ پىكىرلەستەرىمىز, ادال دوستارىمىز – ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ كوپجىلعى سەرىكتەستەرى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى اتىنان ارىپتەستەرىمىز يمران احمادقا (CNN), سەرگەي ستانوۆكينگە (BBC), ۆيتالي يگناتەنكو مەن ميحايل گۋسمانعا (يتار-تاسس) جانە باسقالارعا تەرەڭ ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن! ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم قوعامدىق كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم بولعاندىقتان, ەامف دەمەۋشىلەردىڭ بەلسەندى قولداۋىنسىز ءومىر سۇرە المايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان دەمەۋشىلەرگە ىستىق ءىلتيپاتىمىزدى, تەرەڭ ريزاشىلىعىمىزدى جەتكىزگىم كەلەدى. سىزدەرگە كوپ راحمەت! قۇرمەتتى دوستار!
وسىمەن 15-ءشى مەرەيتويلىق ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم جابىق دەپ جاريالاندى. فورۋم دەلەگاتتارى مەن قوناقتارى مەرەكەلىك فوتوسەسسيادان سوڭ «كەلەسى جىلى الماتىدا كەزدەسكەنشە!» دەپ اتتاندى.
تالعات ءسۇيىنباي, ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى