سوڭعى جىلدارى الەمدىك ەكونوميكادا ءوسىم كولەمى تومەندەپ, حالىقارالىق ساۋدانىڭ دامۋ قارقىنى باياۋلاعانى ءمالىم. وتاندىق ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, جاھاندىق ساياساتتاعى قاتىناستاردىڭ كۇردەلەنە تۇسكەنىنە بايلانىستى بيىلعى جىلى دا ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر كوڭىل كونشىتەرلىك دەڭگەيگە كوتەرىلمەۋى مۇمكىن.
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى سانات كوشكىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تاياۋ جىلدارى الەمدىك ساياساتتا جانە ەكونوميكادا بىرقاتار شيەلەنىستەر ورىن الۋى ىقتيمال. ماسەلەن, اقش-تىڭ ساياسي ىقپالى, كورەي تۇبەگىندەگى جانە تاياۋ شىعىستاعى جاعدايلار دۇنيەجۇزىلىك ساۋدانىڭ ءوسىمىن تەجەۋى ابدەن مۇمكىن.
گەوساياسي قاراما-قايشىلىقتاردىڭ كۇشەيۋى, اۋقىمى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن سانكتسيالىق سوعىستار دا ەكونوميكا سالاسىنا ىقپال ەتۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ساياساتتانۋشىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل پروتسەستەردەن قازاقستان دا سىرت قالا المايدى.
«استانا – ەۋرازيالىق ىقپالداستىق بويىنشا رەسەيدىڭ وداقتاسى, سيريا داعدارىسىنىڭ مامىلەگەرى. سونداي-اق ەلىمىز ەۋروپالىق وداقپەن جانە امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن اراداعى قاتىناستاردى بىرتىندەپ دامىتۋعا باعىتتالعان باسقا دا بەيبىتشىل باستامالاردىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى. حالىقارالىق قوعامداستىق ءبىزدى وسىلاي مويىندايدى. الداعى ۋاقىتتا اقش, رەسەي, قىتاي سىندى ەكونوميكالىق كوشباسشىلارعا قاتىستى ءتيىمدى ستراتەگيانى جۇزەگە اسىراتىن ۋاقىت كەلۋى مۇمكىن», دەيدى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
جالپى, دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكانىڭ بولاشاعى نەگىزىنەن ەكى ءپرينتسيپتى ماسەلەگە تىرەلەدى دەپ بولجاۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى – قىتايدىڭ, ءۇندىستاننىڭ, برازيليانىڭ, وار-دىڭ جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقان رولىنە بەيىمدەلۋ. ەكىنشىسى – جاھاندىق ەكونوميكالىق باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە بەيىمدەلۋ, ۋاقىت تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋ. ساراپشى اتاپ كورسەتكەندەي, بۇل ەكى ءپرينتسيپتى ماسەلەنىڭ ساياساتپەن ساباقتاسىپ جاتقانى تۇسىنىكتى.
تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, بۇگىنگى تاڭدا ادامزات جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق پلاتفورماعا ءوتۋ تابالدىرىعىندا تۇر. تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردىڭ جەدەل دامۋى الداعى 5-7 جىل ىشىندە يننوۆاتسيالاردى ەڭ باستى ارتىقشىلىققا اينالدىرادى.
الەمدىك ەكونوميكاعا ءسوزسىز ىقپال ەتەتىن تاعى ءبىر گەوساياسي ماسەلەنى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتاعى شەشۋشى ايماق بولىپ تابىلاتىن تاياۋ شىعىستا دا سوڭعى ۋاقىتتا تۇراقسىزدىق فاكتورلارى ايتارلىقتاي ۇلعايىپ بارادى. اتاپ ايتقاندا, بىرنەشە جىلعا سوزىلعان سيريا داعدارىسى ءالى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. اقش-تىڭ يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعۋى دا الەمدە الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا.
«قازىرگى تاڭدا تۇركيا اقش-تىڭ ىقپالىنان الىستاي تۇسۋگە نيەتتى بولىپ وتىر. تۇرىكتەر ەۋروپالىق وداقپەن اراداعى قارىم-قاتىناستارىن دا قايتا قاراستىرۋعا كوشكەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمدارىنىڭ وزگەرگەنى ونىڭ باتىستاعى وداقتاستارىمەن جانە ونداعان جىل بويعى ارىپتەستەرىمەن بايلانىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى س.كوشكىمباەۆ.
ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زارەما شاۋكەنوۆانىڭ پىكىرى دە جوعارىداعى پايىمداۋلارمەن ساباقتاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق ارەناداعى احۋالدار قازىر ءجيى قۇبىلۋدا. قازاقستان دا بۇل پروتسەستەردەن تىس قالا المايدى, وعان تەز ارادا بەيىمدەلۋ كەرەك. باياۋ قيمىلداۋدى ۋاقىت كوتەرمەيدى.
ساياساتتانۋشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى تەكتەس فاكتورلاردىڭ سوڭعى جىلدارى كوبەيۋى سالدارىنان تاياۋداعى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە الەمدە جانە ايماقتا ايتارلىقتاي اۋقىمدى ساياسي تۇراقسىزدىقتار بايقالۋى مۇمكىن.
«سانكتسيالىق ساياسات, ساۋدا سوعىسى, تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىق... بۇل پروتسەستەردىڭ بارلىعى جاھاندىق باسەكەنىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتىپ وتىر ەسكىرگەن, تاپتاۋرىن بولعان جولمەن بۇدان ءارى جۇرە بەرۋ قيىنعا سوعۋى مۇمكىن», دەيدى عالىم.
جالپى, وتاندىق ساياساتتانۋشى عالىمداردىڭ, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ سوزدەرىنە قۇلاق تۇرسەك, كوپشىلىگىنىڭ پىكىرى حالىقارالىق ارەناداعى ساياسي احۋال ەكونوميكالىق سەكتورعا قولايسىزداۋ تيەدى دەگەنگە توقايلاسادى. سونداي-اق ولار بۇل قۇبىلىستىڭ تاياۋ بولاشاقتا تولاستاي قوياتىنىنا كۇماندى. ساراپشىلاردىڭ پايىمىنا سالساق, قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمداعى گەوەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتەردى نازارعا الا وتىرىپ, سوعان ساي ءوزىنىڭ ساياساتىن قالىپتاستىرۋى كەرەك. بۇل ورايدا ۇلتتىق ەكسپورت ستراتەگياسىنىڭ بەكىتىلگەنىن, «KazakhExport» ۇلتتىق كومپانياسى قۇرىلعانىن, ەكسپورتتىق ساياسات كەڭەسى قۇرىلعانىن, سونىمەن قاتار ۇكىمەت تاراپىنان وتاندىق ەكسپورتتاۋشى كومپانيالارعا قولداۋ كورسەتىلە باستاعانىنىن ايتپاي كەتە المايمىز. وسى تەكتەس شارالاردىڭ بارلىعى جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەرگە قارسى جاۋاپتار دەۋگە بولادى. ءبىر انىعى, الداعى ۋاقىتتا جاھاندا ورىن الۋى مۇمكىن قۇبىلىستار قازاقستان تاراپىنىڭ دا وزگەرىستەرگە جىلدام بەيىمدەلىپ وتىرۋىن تالاپ ەتەدى.
ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان»