سەرگەي دۆورتسەۆوي: سامال – شىنايى سەزىمنىڭ اكتريساسى

– سەرگەي مىرزا, كۇنى كەشە الەم دەڭگەيىندە مويىندالىپ, ۇزدىك اكتريسا اتانعان  سامال ەسلياموۆنى ونەر الەمىندە نەبارى 19 جاسىندا جولىقتىرىپ, بىردەن باستى رولگە بەكىتكەن ەكەنسىز. اكتريسا نەسىمەن باۋراپ الدى؟

– مەن سامالدى ءبىرىنشى رەت «قازاق­فيلم» كينوستۋدياسىمەن بىرلەسە تۇسىرگەن تۋىندىمىز – «تيۋلپان» ءفيلمىنىڭ كاستينگىندە كوردىم. ول كەزدە سامال پەتروپاۆلداعى ونەر كوللەدجىنىڭ ستۋدەنتى بولاتىن. اري­نە پسيحولوگيالىق فيلم ءۇشىن وتە جاس ءارى «19 جاستاعى بويجەتكەن 3 بالا­نىڭ اناسىن ءوز دەڭگەيىندە الىپ شىعا الار ما ەكەن» دەگەن دە ىشكى كۇدىگىمنىڭ بولعانىن جاسىرمايمىن. بىراق رەجيسسەرلىك تۇيسىك دەگەن بولادى. شىعارماشىلىق ادامى­نا ءتان سول ءبىر ىشكى سەزىم مەنى جىبەر­مەي قويدى. ءسويتىپ تاۋەكەل ەتىپ سا­مال­دى باستى رولدەردىڭ بىرىنە بە­كىتتىك. مەنىڭ ءۇمىت ارتقانىما ساي, اكتريسا  جان دۇنيەسى باي, بار­لىق كوڭىل كۇيدى ىشىنەن وتكىزەتىن پسيحولوگيالىق ءرولدىڭ اكتەرى بولدى. ول سىرتقى جارق-جۇرقتى باستى پلانعا شىعارعان يلليۋستراتور ەمەس, شىن مانىندەگى سەزىمنىڭ اكتريساسى ەكەنىن از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە دالەلدەپ كورسەتتى. جالپى, اكتەرگە تۋا ءبىتتى تالانتتان بولەك, مىنەز دە كەرەك. سامالدىڭ بويىندا قولعا العان ءىسىن سوڭىنا جەتكىزبەي تىنبايتىن قايسار دا وجەت مىنەز بار. سىرتتاي وتە نازىك كورىنگەنىمەن, ىشكى قۋاتى مىقتى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءبىز جاقسى تۇسى­نىستىك. ويتكەنى مەن – وتە تالاپشىل رە­جيسسەرمىن. مەن ءۇشىن فيلمىمدەگى ءار دەتالدىڭ شىنايىلىعى ماڭىزدى. تابىس ءۇشىن ەمەس, ونەر ءۇشىن تىربانىپ جۇرگەننەن كەيىن دە, ءاربىر جۇمىسىمدا ادامنىڭ تاعدىرى, ادامنىڭ سەزىمى العا شىقسا دەيمىن. سەبەبى سەزىم بار جەردە شى­نايىلىق قاتار جۇرەدى. ء وزىڭىز ويلاپ كورىڭىزشى, مىنا جالعاندا سەزىمنەن اياۋلى نە بار؟! مەنىڭشە, ونەر دەگەن – سول!

– كۇنى كەشە 71-ءشى كانن كينو­فەس­­تيۆالىندە جۇلدەگەر اتانعان «اي­كا» ءفيلمى دە سامال ەكەۋىڭىز­دىڭ شى­عارماشىلىق تان­دەمىڭىزدەن تۋ­عان تۋىندى. ءتۇسىرىلىم بارىسىندا ۇنە­مى ءبىر اكتريسامەن جۇمىس ىستەۋ رەجيسسەرلىك ءستيلىڭىزدى تاپ­تاۋ­­­رىن­دىلىققا ءتۇسىرىپ جىبەرەدى دەپ قورىق­پادىڭىز با؟

– جوق, كەرىسىنشە. مەن «ايكا» ارقىلى سامالدىڭ اكتريسا رەتىندەگى شىعارماشىلىق ءوسۋ ەۆوليۋتسياسىن كورسەتكىم كەلدى. العاشقى فيلممەن سالىستىرعاندا بۇل كينوتۋىندىنىڭ تاقىرىپتىق ءھام الەۋمەتتىك سال­ماعى اۋىرلاۋ. رەجيسسەرلىك تالاپ تا بىر­نەشە ەسەگە جوعارى بولدى. اك­تري­ساعا پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ءجىتى ىز­دەنۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلدى. ونىڭ ۇستىنە, وتباسىن قۇرىپ, ءالى انا اتانىپ ۇلگەرمەگەن بويجەتكەنگە بالاسىن ومىرگە اكەلە سالىپ, تۇر­مىس تاۋقىمەتىنىڭ سالدارىنان ودان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولعان قىرعىز قى­زى­نىڭ شاراسىز ءھام تراگەديالى كۇيىن شەگىنە جەتكىزە وينا دەپ تا­لاپ قويۋىم دا مەنىڭ تاراپىمنان ادىلەتسىزدىك بولار ەدى. ءتىپتى وز­گەنى ايتپاعاندا, جۇمىسىمنىڭ شى­نايى شىعۋىن ويلاپ, باستى رولگە قا­زاقتى ەمەس, قىرعىزدىڭ اكتريساسىن بەكىتۋدى ويلادىم. بىراق تا­عى دا رەجيسسەرلىك ىشكى تۇيسىگىم سا­مالدى تاڭدادى. سەبەبى الدا ءتۇسى­رىلىم جۇمىسىنىڭ ۇزاق تا قيىن جو­لى كۇتىپ تۇردى. ماعان ءوزىم مۇم­ك­ىندىگىن جاقسى بىلەتىن, سەنەتىن اك­تەر قاجەت بولدى. جانە ءدال وسى ءرول­دى باسقا ەمەس, سامال الىپ شىعۋ كەرەك­تەي بولىپ كورىندى. ونىڭ ءبى­لىمى مەن كاسىبي شەبەرلىگىنە, ىشكى قۋاتىنا سەندىم. ءسويتىپ,  ستسەناريدى دە ارنايى اكتريسانىڭ تابيعاتى مەن مۇمكىندىگىنە لايىقتاپ جازىپ شىقتىق.  

– جالپى, «ايكا» فيلمىندە كوتەرىلەتىن مۇنداي اۋىر تاقى­رىپ­قا قالاي كەلدىڭىز؟ يدەيا قالاي تۋدى؟

– ماسكەۋگە قونىس اۋدارىپ, تۇر­مىستىڭ ءتۇرلى قيىندىعىنا شىداماي تۋعان بالاسىنان باس تارتىپ, پەرزەنتحانادا قالدىرىپ كەتىپ جاتقان 250-دەن اسا قىرعىزستاندىق ايەلدىڭ اۋىر تاعدىرى تۋراسىنداعى سۇمدىق ستاتيستيكانى ەستىپ قالدىم بىردە. قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن مەن ءۇشىن ازياتتىق ايەلدەردىڭ ءوز بالاسىنان باس تارتۋى تاڭعالارلىق جايت بولىپ كورىندى. ويتكەنى ءوزىم بىلەتىن شىعىس حالقىندا انا مەن بالانىڭ قارىم-قاتىناسى, ماحابباتى باسقا قۇندىلىق بيىگىندە بەرىلەتىن. مەن تۋىپ-وسكەن شىمكەنت اۋماعىندا انالار بالاسىنا ايالاي قارايتىن, ءوز ءومىرىن پەرزەنتىنىڭ اماندىعى جولىندا قۇربان ەتۋدەن تا­يىنبايتىن. سوندىقتان دا بۇل دەرەك جانىمدى قاتتى تۇرشىكتىردى. «باۋىر ەتى – بالاسىن جانىنان ارتىق كورەتىن انالار نەگە مۇنداي قادامعا بارىپ جاتىر؟ وعان نەندەي جايتتار ماجبۇرلەدى؟» – دەگەن وي مازالادى. ماسەلەنىڭ ءمانى­سىن بىلگىم كەلىپ, وسى تاقىرىپتى تەرەڭى­رەك زەرتتەي باستادىم. زەرتتەۋ بارىسىندا جەكەلەي تاعدىرلارمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ, پىكىرلەسكەندە, بۇل دا ءبىر قوعامنىڭ قاسىرەتتى قۇبىلىسى ەكەن­دىگىنە كوز جەتكىزدىم. ءومىردىڭ, تۇر­مىستىڭ قيىن­دىعى ولاردى وسىنداي قادامعا ماجبۇرلەيدى ەكەن. بۇل – جەكە ادامنىڭ تاعدىرى بولىپ كورىن­گەنىمەن, شىنداپ كەلگەندە تۇتاستاي ۇلتتىڭ, جالپى ادامزاتتىڭ تراگەدياسى عوي. ءسويتىپ وسى ءبىر تاقىرىپتى كينو تىلىندە كورسەتكىم كەلدى. كەيىن سامالعا لايىقتاي وتىرىپ «ايكا» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن جازدىق. ماسكەۋگە كەلىپ قيىن تاع­دىردى باسىنان وتكەرگەن ەميگرانت قىرعىز قىزىنىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرى باياندالاتىن فيلم وسىلاي ومىرگە كەلگەن بولاتىن.

– ءالى جالپىحالىقتىق پرو­كات­قا شىعىپ ۇلگەرمەگەنىنە قارا­ماست­ان, اتاعى جاھانعا جايىل­عان «اي­كا» ءفيلمى ءبىزدىڭ دە قىزى­عۋ­شىلىعىمىزدى ارتتىرىپ ۇل­گەر­دى. 7 جىلعا جۋىق تۇسىرىلگەن ءفيلم­­نىڭ قانداي ەرەكشەلىگى بار؟

– جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, فيلم تۇسىرۋدەگى باستى ۇستانىمىم – ونەر دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن شى­نايىلىق. مەنىڭشە, شىنايىلىق دە­گەنىمىزدىڭ ءوزى ونەر بولسا كەرەك. «ايكا» ءفيلمىنىڭ ءتۇسىرىلىم جۇمى­سى دا ۇزاق ءارى قيىن  جولدان ءوتتى. تا­بي­عاتتىڭ ءار قۇبىلىسىنا ساي ەپي­زودتارىمىزدىڭ كوركەمدىگى مەن شىنايى شىعۋىنا ءمان بەرە وتىرىپ, جۇمىس ىستەدىك. ارينە بۇل جەردە ەڭ كوپ سالماق باستى رولدەگى اكتريسا سامالعا ءتۇستى. قار ارالاس جاڭبىردا, بوراندا ءتۇسىرىلىم جاسادىق. توڭۋ, اياق­تان سۋ ءوتۋ سەكىلدى قيىندىقتارعا ءتوزۋ عانا ەمەس, اكتەرلىك ويىندى دا ءوز دەڭگەيىندە الىپ شىعۋ كەرەك بولد­ى. ونىڭ ۇستىنە ءفيلمنىڭ جانرى دا اۋىر. وسى قيىندىقتاردىڭ بار­لىعىن ەڭسەرۋ جولىندا سامال ايان­باي تەر توكتى. ءتىپتى قىرعىز ءتىلىن, ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن جالپى ۇلتتىڭ مەن­تاليتەتىن زەرتتەۋ ماقساتىندا بىر­نەشە اي قىرعىزستانعا دا بارىپ ءومىر ءسۇرىپ كوردى. مۇنىڭ بارلىعى ۇلكەن ەڭبەك. سامالدىڭ سول تىنىمسىز ىزدەنىسى, ەڭبەگى, مىنە, اقتالدى. 

– ال ءفيلمنىڭ جالپىحالىقتىق پروكاتقا شىعۋى قاشانعا جوسپارلانۋدا؟  

– مەن سىزگە ءبىر قىزىق ايتايىن, قازىردىڭ وزىندە ءبىز ءفيلمدى ءالى تو­لىققاندى اياقتاعان جوقپىز. الدا ءالى ءبىراز مونتاجداۋ جۇمىستارى كۇتىپ تۇر. بۇل شامامەن, 1-2 اي ۋاقىت الادى دەپ كۇتىلۋدە. سونىڭ ءبارىن ەسەپكە العاندا, فيلم جالپىحالىقتىق كينوپروكاتقا كۇزگە قاراي شىعىپ قا­لۋى كەرەك.  فەستيۆالدە دە كينوتۋىندىنىڭ اياق­تالماعان نۇسقاسى كورسەتىلدى. جال­پى, العاشقى 40 مينۋتىن عانا كورىپ, ءفيلمدى ىرىكتەۋدەن وتكىزۋ بۇرىن-سوڭ­دى كانن كينوفەستيۆالىنىڭ تاريحىندا بولىپ كورمەگەن جايت. ءبىز ءبىرىنشى بولىپ سول قاعيدانى بۇزدىق (كۇلدى). ساراپشىلار جۇمىستى دايىندالىپ بولعان جەرىنە دەيىن كورىپ, فەستيۆالگە دەيىن اياقتاي الاسىڭ با؟ – دەپ سۇرادى. مەن قانداي تاۋەكەلگە بارعالى تۇرعانىمدى بىلسەم دە, ويلانباستان ء«يا» دەپ ۋادە بەردىم. ء سوي­تىپ, فەستيۆالگە نەبارى 2 كۇن قال­­عاندا كارتينانىڭ «چەرنوۆوي» نۇس­قاسىن اياقتاپ, كينونىڭ كىل مىقتىلارى جينالعان ونەر باي­قاۋىندا كورسەتتىك. سامالدىڭ ويىنى شىنايى ءارى مىقتى شىققانىنىڭ اي­عاعى بولار, قازىلار القاسى ايتۋلى جۇلدەگە ءبىزدى لايىق دەپ تاپتى. بۇل ەشبىر تالقىلاۋعا جاتپايتىن, تازا جەڭىس دەپ ويلايمىن. 

وسى تۇستا مەن سىزگە مىنا ءبىر ەرەك­شە جايتتى ايتىپ بەرەيىن. كور­سەتىلىم اياقتالعان سوڭ زالدان شى­عىپ, باسپالداقپەن تومەن تۇسە بەر­گەنىمىز سول ەدى, الدىمىزدان ء بىر ايەل شىقتى دا, ەشقانداي ءسوز ايتپاستان سامالدى قۇشاقتاي الدى. ءسويتىپ قۇشاقتاپ, 2-3 مينۋتتاي ءۇنسىز تۇردى. فيلمنەن العان بار اسەرىن سولاي جەتكىزدى دە ءلام دەمەستەن كەتىپ قالدى. كەيىن بىلدىك, ول – قازىلار القاسىنىڭ ءتورايىمى كەيت بلانشەتت ەكەن. ماراپاتتاۋ ءراسىمى اياقتالعان سوڭ, ول كىسىمەن بەيرەسمي جاعدايدا اڭگىمەلەسۋدىڭ رەتى ءتۇستى. سوندا كەيت حانىم ءفيلمدى كورىپ بولعان ساتتە-اق, قازىلار القاسى مۇشەلەرىنىڭ ءبىراۋىزدان قولداۋىمەن «ۇزدىك ايەل ءرولى» جۇلدەسى سامالعا لايىق دەپ تانىلعانىن ايتتى. 

– جالپى, ءوزىڭىز بۇل جەڭىستى قا­لاي باعالايسىز؟ 

–  مۇندايدا اۋىزعا ءسوز تۇسپەيدى ەكەن. تالاس جوق, بۇل – ۇلكەن ماراپات, كينو ونەرىنىڭ جاڭا ءبىر بەلەسى دەپ بىلەمىن. كانن دەگەنىمىز نە؟ كانن فەس­تيۆالى  – الەمنىڭ 20 ۇزدىك ءفيلمى سىنعا تۇسەتىن جاھاندىق ماس­شتابتاعى ونەردىڭ ۇلى وقيعاسى. سونىڭ ىشىنەن ۇزدىكتەردىڭ ۇزدىگى تاڭدالىپ الىنادى. وسىدان-اق كينوفەستيۆالدىڭ دەڭگەيىن باعامداي بەرۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. ءسىز بىلەسىز بە, الەمدە قانشا فيلم ءتۇ­سىرىلىپ جاتىر؟ قانشا اكتەر بار؟ سونىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىعىپ, قازاقستاندىق اك­تريسا ۇزدىك اتاندى. مۇنداي تالانتتى قازاق توپىراعى ومىرگە اكەلدى, تاربيەلەدى. سون­دىقتان دا بۇل جەڭىسپەن ماقتانۋ كەرەك. 

سامال ەسلياموۆا – تالانتتى عانا ەمەس, كاسىبي دەڭگەيدە ءبىلىم الىپ, شىڭدالعان ونەر يەسى. ول ماسكەۋدىڭ ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – رەسەي تەاتر ونەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە (گيتيس) وقىدى. ءبىز قاربالاستا ءجۇرىپ, كەيدە ومىرلىك ماڭىزى بار دۇنيەلەرگە ءمان بەرمەي جاتامىز. كينو سالاسىندا ۇزاق جىلدار قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ادام رەتىندە ايتامىن. بۇعان قۋانۋ كەرەك جانە قازاق كينوسىنىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلانۋىمىز قاجەت. مەن قازىر دە سامالعا جالعىز عانا دۇنيەنى ايتامىن: سول العان ءبىلىمىڭدى قازاقستانعا الىپ كەلىپ, كاسىبي مەكتەپتەر اشىپ, سول ارقىلى ەلىڭدەگى ونەرگە قۇشتار جاستارعا  الەمدىك دەڭگەيدەگى اك­تەرلىك مەكتەپتى ۇيرەتىپ, جاھاندىق كينو مەن تەاتر مادەنيەتىنىڭ تالاپتارىن سولاردىڭ بويىنا سىڭىرۋگە كۇش سالساڭ, وتانىڭا بۇگىنگىدەن دە كوبىرەك پايدا كەلتىرەسىڭ دەيمىن. ويتكەنى, سامالدىڭ وتە ۇلتجاندى قىز ەكەنىن بىلەمىن. جۇرگەن جەرىندە ۇنەمى قازاقستاندى ايتىپ جۇرەدى. 

– ال ءوزىڭىز شە؟ تۋعان جەرىڭىز­گە ءجيى كەلىپ تۇراسىز با؟ ءسىز­دىڭ شى­عارماشىلىقتاعى جولى­ڭىز بەن كوزقاراسىڭىزدىڭ قالىپ­تا­سۋىنا قازاقستاننىڭ اسەرى قان­شا­لىقتى؟

– ونى سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ماسكەۋدە تۇرىپ جاتقانىممەن, نەگىزگى تۋعان جەرىم – قازاقستان. شىمكەنت قالاسىندا تۋعانمىن. 20 جىلدان استام ۋاقىت سول جاقتا تۇردىم. انام دا, تۋعان-تۋىستارىم دا ءالى كۇنگە شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىندارى. سوندىقتان دا ەلىمە ءجيى كەلىپ تۇرامىن. 

ماعان رەسەيدەگى, باسقا دە شەت مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستەرىم: «نە­گە سەنىڭ فيلمدەرىڭە ۇنەمى قا­زاق­­تار تۇسەدى نەمەسە ءاردايىم جۇ­مىسىڭدى قازاقستاندا تۇسىرەسىڭ؟» دەپ سۇرايدى. قاراپ وتىرسام, شىنىمەن دە, فيلمدەرىمنىڭ بارلىعى قازاقستانمەن بايلانىستى ەكەن. مىنە, ءتىپتى قىرعىزدار جايلى تۇ­سىرگەن تۋىندىمدا دا قازاق قى­زى سامال باستى ءرولدى سومدايدى. ­ «تيۋلپان» ءفيلمى دە قازاق جە­­رىندە – وڭتۇستىك قازاقستان وب­لى­­سىنىڭ سوزاق ەلدى مەكەنىندە ءتۇسىرىلدى. بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس, تۋعان جەردىڭ قۇدىرەتى دەپ ويلايمىن. ادام وزىنەن جەرىنىپ, وتكەنىن ۇمىتۋى مۇمكىن ەمەس. سول سەكىلدى مەنىڭ دە كىندىگىم تۋعان جەرىمە بايلانعان. بالالىق شاعىمنىڭ اياۋ­لى ساتتەرى, ومىرىمدەگى ەڭ كەرەمەت ۋاقىت وسى ەلدە ءوتتى. قازاق جەرى – مەنىڭ ەكىنشى وتانىم, تۋعان جەرىم.  سونىسىمەن دە ماعان بۇل ولكە ىستىق. وسى ۋاقىتقا دەيىن سان ءتۇرلى مەملەكەتپەن, سان الۋان ۇلت وكىلىمەن جۇمىس ىستەدىم. بىراق ءدال قازاقتارمەن تۇسىنىسكەنىمدەي ەشبىرىمەن ءتۇسىنىسىپ كورمەپپىن. مەنىڭ بولمىسىما قازاق تابيعاتى وتە جاقىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن نازەركە جۇماباي,  «ەگەمەن قازاقستان»