كۋرچاتوۆتا «توكاماك ITER» قۇرىلىسىن باستاۋ ءۇشىن جاڭا جوبالار اشىلماق

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن «قازاق­ستاندىق تەرمويادرو­ل­ىق ما­تەريالتانۋ رەاكتورى توكاماكتى قۇرۋعا عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋ (توكاماك قتم)» اتتى باعدارلامانى جۇزە­گە اسىرۋ ماقساتىندا تەرمويادرولىق رەاك­توردى جاساۋ ءۇشىن قازاقستاندىق عالىم­دار 15 جىلدان بەرى تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, ناتيجەسى حالىقارالىق دەڭگەي­دە بەلگىلى بولدى.  2010 جىلى 5 قىر­كۇيەكتە «توكاماك قتم-ءنىڭ» العاشقى جوبا­سى ىسكە قوسىلدى. وندا العاش رەت قۋا­تى 25 كا بولاتىن «پلازما» الىندى. 

وسى ورايدا كۋرچاتوۆ قالا­سىن­­داعى ۇلتتىق يادرولىق ورتا­لىق­ت­ىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ: «بۇل ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جۇ­مىستارى قازاقستان ۇلتتىق يادرو­لىق ورتالىعىندا 2003 جىل­دان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتىر. بۇل توكاماكقا الەمدەگى يادرولىق عىلى­مي قاۋىمداستىق مۇشەلەرى تاراپى­نان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق بار. بولاشاقتا وسى جوبانى بىرنەشە ەل بىرىگىپ پايدالانباق. ولاردىڭ بارلىعى دا وزدەرىندە تەرمو­يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋدى كوز­دەيتىن مەملەكەتتەر. ەگەر جاپونيا, فران­تسيا, رەسەي سياقتى عىلىمى دامىعان ەلدەر قازاقستانعا كەلىپ, تاجى­ريبە جيناقتاپ جاتسا, قالاي ماقتانباسقا؟! ال بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىڭ جوباسى اياسىندا ناتيجەلى جۇزە­گە اسىپ جاتىر», دەيدى.

– وسى ورايدا جالپى عىلىم­دا تەرمو­يادرولىق ەنەرگەتيكانى قانداي ماقساتتا دامىتادى؟ دامىعان مەملەكەتتەر نەگە بۇل جوباعا قۇشتارلىق تانىتادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى – دەپ جالعادى ءسوزىن ەرلان باتىر­بەكوۆ, – جەر شارىندا كومىر مەن ۋران قورى شەكتەۋلى. سون­دىقتان ءبىز بولاشاعىمىزدى ەرتە باستان قامتۋىمىز قاجەت. كو­مىر, ۋراندى پايدالانۋ كە­­زىندە, اۋاعا تارالاتىن ۋلى گازدار, ءتۇرلى قوسپالار تابيعاتتى بۇ­زىپ, اۋانى لاستايدى. وسى­نى بولدىرماس ءۇشىن, ءبىز تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدى قولعا الدىق. جىل سايىن تەك قازاقستاندا ەمەس, بۇكىل دۇنيە جۇزىندە دە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇ­را­نىس كۇننەن-كۇنگە ارتۋدا. بۇل سۇرانىستىڭ ارتۋ توركىنىن ءتۇسىنۋ قيىنعا سوقپايدى, ياعني جاڭا تەحنولوگيالار كوبەيگەن سايىن قۋات كوزىن كوپ قاجەت ەتەتىنى بەل­گىلى عوي. ۇيىڭىزدە نەمەسە جۇمىس ورنى­ڭىز­داعى كومپيۋتەر, توڭازىتقىش, اۋا باپ­تاعىش سەكىلدى ءتۇرلى جاڭا تەحنولوگيالار, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار تەك ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۋاتى ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. وعان شەتەلدە الدەقاشان قولدانىسقا ەنگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنان قۋات الاتىن كولىكتەردى قوسىڭىز. قازىرگى تاڭدا قاراپايىم تاسىل­مەن وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەر­گيا­سى سولاردىڭ بار­لىعىنا بىردەي جەتە بەر­مەيدى. مىنە, وسى كەزدە تەرمويادرو­لىق ەنەرگيا كومەككە كەلەدى. تەر­مويادرولىق ەنەرگيا كوزى ون­دىرەتىن قۋات قازىرگى ەلەكتر ەنەرگياسى بەرەتىن قۋاتتان ميلليون ەسە كۇشتى! سول سەبەپتى تەرمويادرو كوپتەگەن مەملە­كەت­تەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. وسى رەتتە قازاقستاندىق «توكاماك قتم» – تەرمويادرولىق قۋات كوزىن ءوندىرۋ باعىتىنداعى ايتۋلى جاڭالىق. مۇنى الەم عا­لىمدارى دا مويىنداپ وتىر.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, باس­قارمالى تەرمويادرولىق سينتەز – قۋات كوزىنىڭ تاۋسىلماس قاينارى. ول سۋتەگى يزوتوپتارى ارقىلى ىسكە قوسىلادى, ۋراننان 100 ەسە, ال كومىر قۋاتىنان 10 ملن ەسە كۇشتى. ەڭ باستىسى – قورشاعان ورتاعا ەش زيانى جوق, ناعىز قالدىقسىز جاسىل تەحنولوگيا. توكاماكتاعى ماتەريالتانۋ رەاكتورىنىڭ نەگىزى – تەرمويادرولىق رەاكتسيا, عىلىمي تىلدە تەرمويادرولىق سينتەز دەپ اتالادى. ول ميلليونداعان گرادۋس تەمپەراتۋرادا جۇزەگە اساتىن يادرولىق بىرىگۋ رەاكتسياسىن بىلدىرەدى. «توكاماك قتم» – ەنەرگيامەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتەتىن تەرمويادرولىق سينتەز. توكاماكتى ءتىپتى جەردەگى جاساندى كۇن كوزى دەۋگە دە ابدەن بولادى. بۇل ۇلكەن جوبانىڭ رەسەي­لىك, جاپونيالىق عالىمدارمەن بىرلەسە جاساپ جاتقان بولىمدەرى دە بار ەكە­نىن ايتا كەتۋ كەرەك. 2012 جىلى تمد ەل­دەرىنىڭ اتوم-تمد كوميسسياسى بولا­شاق تەرويادرولىق رەاكتورلاردىڭ ۆاكۋمدى كامەرا جانە ىشكى كامەرالىق بولىكتەرىن ىسكە قوسۋ­عا بولاتىندىعىن انىقتادى. سودان بەرى الىس-جاقىن شەتەلدەن جوباعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان تەرمويادرولىق قوعام­داس­تىقتار ارىپتەستىك ورناتۋعا اسىققان. ناتيجەسىندە ەلىمىز الەمدەگى ەڭ ءىرى عىلىمي ورتا­لىق­­تارمەن, اتاپ ايتقاندا, رەسەي­دىڭ كۋرچاتوۆ ينستيتۋتى, يتاليالىق INEA, يسپانيالىق  CIEMAT, جاپونيالىق JAEA جانە تاعى باسقا ەلدەرمەن مەمو­راندۋمعا قول قويدى. «بىزگە بولاشاقتا «توكاماك قتم-نى» قولدانۋشىلاردىڭ حالىقارالىق كواليتسياسىن قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس ءتۇستى. ال ورتالىقتىڭ حالىقارالىق ITER ۇيىمىمەن جاسالعان تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا كەلىسىمشارتى اياسىندا جاڭا توكاماكتار سالۋ قۇرى­لىسى قولعا الىنباق. بىراق ولار­دىڭ كۋرچاتوۆتاعى العاشقى ماتەريالتانۋ «توكاماك قتم-نان» ايىر­ماشىلىعى جەر مەن كوك­تەي. ويتكەنى ونىڭ ماڭىزى, الەۋەتى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا وتە كۇشتى تەرمويادرولىق قابىلەتكە يە. توكاماك – ادامزات يگىلىگى ءۇشىن قولعا الىنعان جوبا. ونىڭ بەيبىت اتومدى ناسيحاتتاۋدا ماڭىزى زور. 2016 جىلى جوبا قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات جۇمىستىڭ توقتاپ قالماي, ءساتتى اياقتالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. جوبانىڭ اياقتالۋى, ىسكە قوسىلۋى استانا­دا اشىلعان ەكسپو-2017 كورمەسىنە تۇس­پا-تۇس كەلىپ ەل مارتەبەسىن تاعى ءبىر اس­قاق­تاتتى. بۇل اۋقىم­دى ءىستىڭ باستاۋىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تۇرعانىن ەرەك­شە اتاپ وتكىم كەلەدى», دەدى ە.باتىربەكوۆ. 

عالىمنىڭ ويىنشا, توكا­ماكتىڭ ەكىنشى ءبولىمىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن فيزيكالىق تۇرعى­دا عالىمدارعا كەمى ەكى جىل كە­رەك. سەبەبى ول وتە كۇردەلى جۇيە. نەگىزى ماتەريالتانۋ رەاكتورىنان تۇراتىندىقتان, ونى جەڭىل-جەلپى قوسا سالۋ مۇمكىن ەمەس. ونى باعىتتاپ, قاتتى كۇشكە سالماۋ – ءبارى قازاق عالىمدارىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن بىلىمدىلىگىنە, ەپ­تى­لىگىنە بايلانىستى.

ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ اتوم ەنەرگياسى قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ شارالارى تەرمويادرولىق سينتەزگە دە بايلانىستى جوعارى دارەجەدە ساقتالادى. قازاق­ستان­دىق عالىمداردىڭ قتم-دەگى قاۋىپ­سىزدىكتى جوعارى دارەجەدە قام­تا­م­اسىز ەتكەنىن الەم مويىن­داپ وتىرعان كورىنەدى. ۇياو ديرەكتورى ە.باتىربەكوۆتىڭ اي­تۋىنشا, ءتىپتى جاپو­نيا ەلى عالىم­دارىنىڭ تاراپىنان «فۋكۋسي­ما-1» ارالىندا ورىن العان اپاتتىڭ سالدارىن ىز­دەستىرىپ, شىعار جولىن قاراس­تىرۋعا ۇسىنىس تۇسكەن.

قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق يادرو­ل­ىق ورتا­لىق جاڭا تەرموياد­رو­لىق رەاكتورلاردى جاساۋ ءۇشىن قۇرىلىمدىق ماتەريالداردى زەرتتەۋ جانە ولاردى سىناق­تان وتكىزۋ ماقسا­تىندا جۇمىس ىستەۋدە. سونداي-اق «توكاماك قتم-دا» ءتۇرلى ىستىققا توتەپ بەرەتىن ماتەريالداردى شارشىسىنا 20 مۆت جىلۋ قۋاتىمەن سىناقتان وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ال قتم كەشەنىندە جاس زەرت­­تەۋشىلەر مەن عالىمدار ين­جە­نەرلىك جانە تۇپكىلىكتى عىلى­مي جۇمىستارىن جۇر­گىزۋگە مۇم­كىندىگى بار. سونىڭ ناتيجە­سىن­دە جاقىن بولاشاقتا ادامزاتتى ەكولوگيا­لىق تازا, ءۇزىلىسسىز, قۋا­تى مول ەنەرگيا كوزى­مەن قام­تۋ كوز­دەلىپ وتىر. وسى وراي­دا عالىم­­نىڭ ەنەرگيانىڭ بولا­شاعى – باسقا­رىلىمى بار تەرمويا­د­رولىق ەنەرگيا كوزى دەگەن پى­كىرى­مەن كەلىسپەسكە امالىڭ جوق.

راۋشان نۇعىمانبەك,

جۋرناليست

سەمەي