ءجاميلا باتتاقوۆا: ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا – «دەنساۋلىققا جيىرما قادام» اكتسياسى

قازاقستان رەس­­­پۋب­ليكاسى تاۋەل­سىزدى­گى­­­­نىڭ 20 جىل­­­د­ى­عىنا وراي, دەن­ساۋلىق ساق­تاۋ مي­نيس­تر­لى­گى­نىڭ باستا­ما­­سى­­مەن سا­لا­ماتتى ءومىر سالتىن قا­لىپ­تاس­تىرۋ پرو­ب­لەما­لا­رى ۇلتتىق ور­­تالى­عى­نىڭ (سوسقپۇو) ۇي­ىم­داستىرۋىمەن 2011 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانى – ۇلت­تىق دەنساۋلىق كۇنى دەپ بەلگىلەنىپ, سونىڭ اياسىندا ەلىمىزدە 23 قاراشا مەن 12 جەلتوقسان ارالىعىندا سالا­مات­تى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋدىڭ «دەنساۋلىققا 20 قادام» اتتى ءىس-شاراسى وتكىزىلۋدە. اتالمىش اكتسيا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋ ءما­سە­لە­لەرى, اۋرۋلاردىڭ پرو­­فيلاكتيكاسى, سالا­­ماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جانە ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋ­­­اپتى قاراۋ بويىن­­شا ءبىلىمىن ارتتىرۋ, جانە ت.ب. باعىت­­تار­دا جۇرگىزىلۋدە. سا­لا­­ماتتى ءومىر سال­­تىن قالىپتاستىرۋ پروبلەمالارى ۇلتتىق ور­تا­لىعىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور ءجاميلا باتتاقوۆامەن بۇگىنگى ءاڭ­گىمەمىز جال­پىحالىقتىق ءىس-شاراعا اينالىپ وتىرعان اتالمىش ءىس-شارانىڭ ماقساتى, ورىندالۋ بارىسى جايلى وربىمەك... – ءجاميلا ەركىنقىزى, ءاربىر قا­زاق­ستان­دىقتى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇس­تا­نۋعا, ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا بىردەي جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا شاقىرعان مۇن­داي اۋقىمدى شارا قازاقستاندا ال­عاش رەت وتكىزىلىپ وتىر. ەندەشە, وسى ءىس-شارا ءجو­نىندە كەڭىنەن تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز. – وتكەن جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ار­نال­عان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعانى بارشاعا بەلگىلى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جۇمىس­تار­دىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە اتالعان جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا ءتۇرلى ءىس-شارالار قولعا الىنىپ, اتقارىلۋدا. مىنە, وسى باعدارلامادا ءبىزدىڭ سالاعا قاتىستى مىندەتتەر جۇكتەلگەن. مى­سالى, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاس­تى­رۋ جانە الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلار دەڭ­گەيىن تومەندەتۋ, دۇرىس تاماقتانۋ, ءجاسوس­پى­رىمدەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ دەنساۋ­لى­عى, جانە ت.ب. ماسەلەلەر قامتىلعان. ون­ىڭ ءۇستى­نە, ەلباسى بيىلعى حالىققا ارناعان جول­داۋىندا بۇل ماسەلەنىڭ ومىرلىك ماڭى­زىن تاعى دا كورسەتىپ, سالاماتتى ءومiر سال­تىن قالىپتاستىرۋ, ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعى ءۇشiن ىنتىماقتى جاۋاپكەرشiلiگiن تاربيە­لەۋ, الەۋ­مەتتiك ءمانi بار اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بارىنشا نازار اۋدارۋ – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى جانە حالىقتىڭ كۇن­دەلiكتi تۇرمىسىنداعى مەملەكەتتiك ساياسات­تىڭ ەڭ باستى باعىتى بولۋى تيiس دەپ بەلگiلەپ بەردى. مىنە, وسى جوعارىدا ايتىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋ بارىسىندا دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءمينيسترى ساليدات قايىربەكوۆانىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ۇلتتىق دەنساۋلىق كۇنى دەپ بەلگىلەنگەن 12 جەلتوقسانعا دەيىن «دەنساۋ­لىققا 20 قادام» اكتسياسى جاريالا­نىپ, وندا 25 ناقتى ءىس-شارا قامتىلدى. ولار – ءارتۇرلى سەمينارلار, عىلىمي-پراك­تي­كالىق كونفەرەن­تسيالار, ارنايى مامان­دار­دىڭ قاتىسۋى­مەن اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا مەديتسينالىق كەڭەس بەرۋ ماقساتىندا امبۋ­لا­تورلىق-ەمحانالىق مەكەمەلەردە «اشىق ەسىك كۇنىن» وتكىزۋ, سونداي-اق, مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرى ارا­سىن­دا رەسپۋبلي­كا­لىق سپارتاكيادا, بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردە «دەن­ساۋلىق اپتالىعىن», ءار الۋان تاقى­رىپ­تا دوڭگەلەك ۇستەلدەر, دەنساۋلىق ساق­تاۋ مەكەمەلەرىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ بۇ­رىشتارى, ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جاي­لى بۋكلەتتەر, بالالار تاربيەسى ءجونىن­دەگى فوتو­باي­قاۋلار ۇيىمداستىرۋ, حالىقتى اقپارات­تان­دىرۋ, باق-تىڭ كومەگىمەن اتال­مىش ءىس-شارانىڭ ماڭىزدىلىعىن ناسيحاتتاۋ, ت.ب. – ۇلتتىق ورتالىق ەلىمىزدە سالامات­تى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلە­سى­مەن اينالىساتىن باس مەكەمە بولعان­دىق­تان, وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولسىن, ونىڭ باستى باعىت-باعدارىنان, جۇمىس جوسپارىنان دا حاباردار ەتە وتىرساڭىز... – جالپى سالاماتتى ءومىر سالتى دەگەنىمىز – ادام دەنساۋلىعى, دەنە تاربيەسى, سپورت, تازا اۋادا دۇرىس دەمالۋ, ياعني سالي­قالى دا ساۋاتتى ءومىر ءسۇرۋ دەسەك, ءبىزدىڭ سوسقپۇو-ى عىلىمي نەگىزدە ءبىلىم بەرەتىن, اعارتۋشىلىقپەن, پراكتيكالىق ءتاجىري­بە­مەن اينالىساتىن باس مەكەمە بولىپ تابىلادى. ياعني, باستى ماقساتى مەن مىندەتتەرى – سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاس­تىرۋ, حالىقتى تولىق اقپاراتتاندىرۋ, ءومىر ءسۇرۋ ورتاسى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىن ساۋىق­تىرۋدىڭ ءتۇرلى جوبالارى مەن تەتىكتەرىن ەن­گىزۋ ارقىلى جەكە ادام مەن قوعامنىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاڭا كوزقاراس قالىپ­تاستىرۋ. الايدا, ۇلت­تىق دەنساۋلىق كۇنى شەڭبەرىندەگى «دەن­ساۋلىققا 20 قادام» شاراسى وسى باعىت-باعدارى­مىز­دىڭ زاڭدى جال­عا­سى. سون­دىق­تان دا بۇل شارا ورتا­لىق­­تىڭ جۇمىسىن ودان ءارى نىعايتا تۇسپەك. ورتالىقتىڭ 14 وبلىستا جانە رەس­پۋبليكالىق ماڭىز­داعى استانا جانە الماتى قالا­لا­رىن­دا سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاس­تى­رۋ ورتالىقتارى جۇ­­­­مىس ىستەيدى. وعان قوسا ءار اۋداندا ءبو­لىم­شەلەرىمىز بار. ولار وبلىستىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتىنە زاڭدى تۇردە باعىنعانمەن, شىن مانىندە ۇلت­تىق ورتالىقپەن جۇمىس ىستەيدى. ءوڭىر­لەردە سالا­ماتتى ءومىر سالتى بويىنشا بار­لىق ستراتە­گيالىق ءىس-جوسپارلار جاسالىپ, جەتىلدىرىلىپ وتىرىلادى, ادىستەمەلىك كومەك كورسەتىلەدى. بارلىق نەگىزگى ءىس-شارالاردى وتكىزۋدەگى تۇجى­رىمدامالاردى دايىنداۋ ۇلتتىق ورتالىق ارقىلى جۇزەگە اسىرى­لا­دى. مىسالى, سالا­ماتتى ءومىر سالتى ءجو­نىن­دەگى كۇندىك, اپتالىق, اي سايىنعى, توق­سان­دىق جوسپارلار, قاتەرلى ىسىككە, تەمەكىگە قارسى كۇرەس كۇندەرى, جانە ت.ب. كوپتەگەن تاقىرىپتار ۆەدومستۆو باسشى­سى بۇيرى­عىمەن بەكىتىلىپ, جىل بويىنا وسى باعىت-باعدارمەن جۇمىس جاسايمىز. ال 12 جەل­توقسانداعى ۇلتتىق دەنساۋلىق كۇنى ەلىمىزدە ءبىرىنشى رەت وتكىزىلگەلى وتىر. بۇعان دەيىن تەك 12 ساۋىردە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق كۇنىن اتاپ وتەتىنبىز. سودان نەگە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق دەنساۋلىق كۇنىن وتكىزبەسكە دەگەن ويمەن, وسى شارانى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جي­ىر­ما جىلدىق مەرەكەسىنە ارناپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جيىرما جىلداعى جەتىستىكتەرىن كورسەتۋگە تىرىستىق. مۇندا تەك ءبىزدىڭ ورتالىق عانا ەمەس, بارلىق بەيىندىك قىزمەتتەر, ياعني, كارديوحيرۋرگيا, نەيروحيرۋرگيا, ۇزاق جاساۋ, ت.ب. وسىنداي ءار سالانىڭ مەديتسينالىق مەكەمەلەرى اشىق ەسىك كۇنىن وتكىزىپ, حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن بولادى. جالپى ءبىزدىڭ قىزمەت نەگىزىنەن ءۇش جاع­دايعا باسىمىراق نازار اۋدارادى. ءبىرىنشىسى, حالىقتى اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ماسە­لەلەرى بوي­ىنشا ساقتاندىرۋ, سالاماتتى ءومىر سال­تىن قالىپتاستىرۋ داعدىسىمەن اقپا­رات­تان­دىرۋ, ەكىنشىسى سكرينينگتىك پرو­في­لاك­تي­كالىق تەكسەرۋ, ءۇشىنشىسى ۆەدوم­ستۆو­ارالىق, سەكتور­ارا­لىق سەرىكتەستىك قا­رىم-قاتىناستى نىعايتۋ. بۇرىنعى كەڭەس وداعى تۇسىندا بۇل سالادا سانيتارلىق با­قىلاۋ جۇمىسى باسىمىراق بولدى. اعارتۋ جۇمىستارى ەسكى تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەدى. مىسالى, پلاكات, پاراقشا تاراتۋ, ءدارىس وقۋ, پىكىرلەسۋ, قابىرعاعا ىلىنەتىن كور­نەكى قۇرالدار دەگەندەي. 1998 جىلى پرە­زي­دەنتتىڭ «قازاق­ستان-2030» ستراتەگيا­لىق باعدارلاماسى نەگىزىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن قالى­پ­تاس­تىرۋ جۇيەسى قۇرىلعاننان, كەيىن دە, سونداي-اق «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى بوي­ىنشا دا ورتالىق ۆەدوم­ستۆو­ارالىق, سەك­تور­ارالىق سەرىكتەستىك قا­رىم-قاتىناسقا باس­تى نازار اۋدارۋدا. ءويت­كەنى, كەيبىر ماسە­لەلەر دەنساۋلىق ساقتاۋ سا­لاسى شەڭبەرىنەن شىعىپ, ءبىلىم, ەكولوگيا, تاعى باسقا, ءتىپتى تۋريزم سالاسىمەن, سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋدى مىندەتتەپ وتىر. سونىڭ نەگىزىندە بۇگىندە 7 مينيسترلىكپەن بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋ تۋ­رالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ماسە­لەن, «دەنساۋلىقتىڭ جەتى ساباعى» جوبا­سىمەن ءبىز ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىز. ەكولوگيا دا بۇگىندە ەڭ كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ول دا ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتە­دى. ال تۇپتەپ كەلگەندە, ءبارى ادامنىڭ ءوزى­نە بايلانىستى. ەگەر ادام دۇرىس تاماق­تانىپ, بەلسەندى تۇردە دەنە شىنىق­تىرۋمەن اينا­لىسىپ, جەكە باستىڭ گيگيەناسىن ساق­تاپ وزىنە كوڭىل بولەتىن, ۇيدە دە, جۇمىستا دا, تۇرمىس­تا دا وسى ەرەجەلەردى قاتاڭ ساق­تاي­تىن بولسا, كوپتەگەن جاعدايلاردان, اۋرۋلاردان اينالىپ وتۋگە بولادى. مىنە, ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ باستى مىندەتى دە سول, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ جاي­لى اقپارات, كەڭەس بەرە وتىرىپ, جوعا­رى­دا­عى­داي شارالاردى جۇرگى­زۋ­گە مۇرىندىق بولۋ. – ءجاميلا ەركىنقىزى, بۇگىندە جاستا­رىمىز بولسىن, مەكتەپ وقۋشىلارى بول­سىن بوس ۋاقىتتارىن كومپيۋتەردىڭ ال­دىن­­دا وتكىزىپ, كۇندىز-ءتۇنى كىشكەنە قوب­ديشانىڭ تۇتقىنىنا اينالۋدا. ياعني, قيمىل, قوزعالىس جوق دەگەن ءسوز. ەندەشە, جاستاردىڭ كەلەشەگى اتا-انانى دا, قو­عامدى الاڭداتارلىق جاعدايدا. وسى رەتتە قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟ – دۇرىس ايتاسىز, كۇنى بويى وتىرىپ, دەنە شىنىقتىرۋمەن اينالىسپاعان بالانىڭ دە­نە­سىنىڭ تولىق دامۋى قايدان بولسىن. ونىڭ ەرتەڭگى كۇنى جان-ءتانى ساۋ, دەنە ءبىتىمى مىقتى تۇلعا بولۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەرى بەلگىلى. سوندىقتان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ارا­سىن­دا بەلسەندى دەنە قيمىلى جانە سپورتپەن جاپپاي اينالىسۋعا ىنتالاندىرۋ سياق­تى سالاماتتى ءومىر سالتى مادەنيەتىنىڭ قو­عام­دىق ماڭىزدى اسپەكتىلەرىنە ەكپىن ءتۇسى­رىپ وتىر. الىسقا بارماي-اق ۇلتتىق دەن­ساۋ­لىق كۇنى شەڭبە­رىندە «دەنساۋلىقتىڭ جەتى ساباعى» اتتى تۇجىرىمداما جوباسىن دايىنداپ, وتكىزىلۋى سونىڭ ءبىر كورىنىسى بولسا كەرەك. ياعني, بۇل دەگەنىڭىز, قاۋىپتى فاك­تورلاردىڭ الدىن الۋ – تەمەكى, ىشىمدىك, ەسىرتكىنىڭ زيانى, بەلسەندى دەنە قوزعالىسى, سونداي-اق جەكە گيگيەنانىڭ ساقتالۋى, شى­نىعۋ, دۇرىس تاماقتانۋ. بۇل كەشەندى ەرەجەلەر بولاشاقتا دەنى ساۋ ۇرپاقتى قالىپ­تاس­تىرۋعا قىزمەت ەتپەك. سونداي-اق بيىلعى جاڭا وقۋ جىلىندا دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ باستاما­سى­مەن ەلىمىزدىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە 1 قىر­كۇي­ەك ءبىلىم كۇنىندە «دەنساۋلىعىڭدى كۇتۋگە داع­دىلان!» ۇرانىمەن «دەنساۋلىق سابا­­عى-2011» وتكىزىلدى. لينەيكالارعا بەلگىلى سپورت­شىلار, وليمپيادا جەڭىمپازدارى, باس­قا دا تانىمال تۇلعالار, دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنىڭ جەتەكشىلەرى شاقىرىلىپ, ولار دەنساۋلىق جايلى دارىستەر وقىپ, سپورت­تىڭ ادام ومىرىندەگى ءرو­لىنە, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاس­تى­رۋ­دىڭ ماڭىزىنا توقتال­دى. الداعى ۋاقىتتا وسى ءىس-شا­رالاردى وتكى­زۋ­دى داستۇرگە اينالدىرماقشىمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.