قازىر ەكولوگيا ماسەلەلەرى ادامزات ءۇشىن ەڭ وزەكتى ءارى كۇردەلى پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالدى. تابيعي رەسۋرستاردىڭ شەكتەن تىس پايدالانىلۋى, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى, كليماتتىڭ جاھاندىق وزگەرۋى جانە بيوالۋاندىلىقتىڭ ازايۋى تابيعي ەكوجۇيەلەردىڭ تۇراقتىلىعىنا ەلەۋلى قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ (IPCC) مالىمەتتەرى بويىنشا, كەيىنگى ونجىلدىقتاردا پارنيكتىك گازداردىڭ كولەمى ايتارلىقتاي ارتىپ, جاھاندىق ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىنە سەبەپ بولعان.
ونەركاسىپتىڭ قارقىندى دامۋى, ۋربانيزاتسيا دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى جانە اۆتوموبيل كولىكتەرىنىڭ كوبەيۋى اتموسفەراعا بولىنەتىن زياندى زاتتاردىڭ كولەمىن ارتتىرىپ, اۋا ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (World Health Organization) دەرەكتەرىنە سايكەس, اۋانىڭ لاستانۋى جىل سايىن ميلليونداعان ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, تىنىس الۋ جانە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنىڭ كوبەيۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر.
سونىمەن قاتار تۇرمىستىق جانە وندىرىستىك قالدىقتاردىڭ ءتيىمسىز باسقارىلۋى قورشاعان ورتاعا قوسىمشا قاۋىپ توندىرەدى. اسىرەسە پلاستيك قالدىقتارى مەن ميكروپلاستيكتەردىڭ سۋ مەن توپىراقتا جينالۋى ەكوجۇيەلەرگە ۇزاق مەرزىمدى زيان كەلتىرەتىنى عىلىمي زەرتتەۋلەردە دالەلدەنگەن. دجوردجيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (University of Georgia, اقش) Jenna R. Jambeck ەكولوگيالىق ينجەنەريا پروفەسسورىنىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, جىل سايىن ميلليونداعان توننا پلاستيك قالدىقتارىنىڭ مۇحيتتارعا ءتۇسۋى, تەڭىز تىرشىلىگى مەن ازىق-ت ۇلىك تىزبەگىنە اسەر ەتەدى.
ەكولوگيالىق تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى قاشان تارقايدى؟
مۇنداي كۇردەلى جاعدايدا ءداستۇرلى ەكولوگيالىق باقىلاۋ جانە باسقارۋ ادىستەرى جەتكىلىكسىز. سوندىقتان كەيىنگى جىلدارى جاساندى ينتەللەكت ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە كەڭىنەن قولدانىلا باستادى.
جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن تەحنولوگيالار قورشاعان ورتانى باقىلاۋ جۇيەلەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. كونۆوليۋتسيالىق نەيروندىق جەلىلەر (بەينە جانە كەڭىستىكتىك دەرەكتەردى وڭدەۋگە ارنالعان تەرەڭ وقىتۋ مودەلدەرى) سپۋتنيكتىك سۋرەتتەردى تالداۋ ارقىلى ورمان القاپتارىنىڭ قىسقارۋىن, سۋ ايدىندارىنىڭ لاستانۋىن جانە جەر جامىلعىسىنىڭ وزگەرۋىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماشينالىق وقىتۋعا نەگىزدەلگەن مودەلدەر اتموسفەرالىق اۋانىڭ ساپاسىن سيپاتتايتىن نەگىزگى لاستاۋشى زاتتاردىڭ, اتاپ ايتقاندا PM2.5 (ديامەترى 2,5 ميكرومەتردەن اسپايتىن ۇساق قاتتى بولشەكتەر), ازوت ديوكسيدى (NO₂) جانە وزون (O₃) كونتسەنتراتسياسىن بولجاۋدا جوعارى بولجامدىق دالدىككە قول جەتكىزىپ وتىر.
ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋ – تۇبەگەيلى قاعيدات قاتارىندا
جاساندى ينتەللەكت ۇلكەن كولەمدەگى ەكولوگيالىق دەرەكتەردى وڭدەۋ جانە بولجاۋ جاساۋ سالاسىندا دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ۇزاق-قىسقا مەرزىمدى جادقا نەگىزدەلگەن نەيروندىق جەلىلەر (ۋاقىتتىق قاتارلاردى تالداۋعا ارنالعان مودەلدەر) اۋا ساپاسىنىڭ, سۋ رەسۋرستارىنىڭ جانە كليماتتىق كورسەتكىشتەردىڭ وزگەرۋ ديناميكاسىن بولجاۋعا كەڭىنەن قولدانىلادى. سونىمەن قاتار فيزيكا زاڭدىلىقتارىن ەسكەرەتىن نەيروندىق جەلىلەر ەكولوگيالىق پروتسەستەردى مودەلدەۋ كەزىندە تابيعي مەحانيزمدەرگە سۇيەنىپ, الىنعان ناتيجەلەردىڭ عىلىمي نەگىزدى ءارى سەنىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
قالدىقتاردى وڭدەۋ جانە لاستانۋدى ازايتۋ جۇيەلەرىندە جاساندى ينتەللەكت ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋگە ىقپال ەتەدى. تەرەڭ نىعايتپالى وقىتۋ (Deep Reinforcement Learning), ياعني ورتانىڭ جاعدايىنا اسەر ەتە وتىرىپ وڭتايلى باسقارۋ ستراتەگيالارىن ۇيرەتەتىن الگوريتمدەر, اعىندى سۋلاردى تازالاۋ ستانتسيالارىندا نەگىزگى باسقارۋ پارامەترلەرىن اۆتوماتتى تۇردە رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل ەنەرگيانى ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە تازالاۋ ناتيجەلەرىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى.
تۇتىنگە تۇنشىققان شاھار: مەگاپوليستىڭ ەكولوگيالىق احۋالى قاشان تۇزەلەدى؟
سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ الدىن الۋ جانە ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەلەرىندە دە ءتيىمدى قولدانىلۋدا. ماشينالىق وقىتۋ مودەلدەرى مەتەورولوگيالىق, وندىرىستىك جانە ەكولوگيالىق دەرەكتەردى تالداۋ ارقىلى اۋا لاستانۋى, سۋ تاسقىنى نەمەسە حيميالىق توگىندىلەردى الدىن الا بولجاي الادى. قىتايدىڭ بەيجىڭ قالاسىندا ەنگىزىلگەن جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن اۋا ساپاسىن بولجاۋ جۇيەلەرى 24-48 ساعات بۇرىن ەسكەرتۋ جاساۋ مۇمكىندىگىن كورسەتتى.
ادام & جاساندى ينتەللەكت: دۋەت پە, دۋەل مە؟
جاساندى ينتەللەكت ەكولوگيالىق ساياسات پەن باسقارۋ شەشىمدەرىن قابىلداۋدا دا ماڭىزدى قۇرالعا اينالىپ وتىر. ءبىلىم گرافتارى جانە كوپ كريتەريلى شەشىم قابىلداۋ مودەلدەرى ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك فاكتورلاردى كەشەندى تۇردە تالداپ, تابيعاتتى قورعاۋ ستراتەگيالارىن عىلىمي نەگىزدە جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قورىتىندىلاي كەلە, جاساندى ينتەللەكت ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى باقىلاۋ, تالداۋ, بولجاۋ جانە باسقارۋ سالالارىندا ءتيىمدى قۇرال سانالادى. عىلىمي زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن ەكولوگيالىق باسقارۋعا جۇيەلى تۇردە ەنگىزۋ كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ تەرىس اسەرىن ازايتۋعا, تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاۋعا جانە تۇراقتى دامۋعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تابيعاتتى قورعاۋ – بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى, ال جاساندى ينتەللەكت وسى ماقساتقا جەتۋدەگى ماڭىزدى عىلىمي-تەحنولوگيالىق سەرىكتەس.
ءورت جانە جاساندى ينتەللەكت
ەربول پانعاليەۆ,
ش. ەسەنوۆ اتىنداعى
كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
ەكولوگيا جانە تىرشىلىك قاۋىپسىزدىگى كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى